Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде Германияның оңтүстік-батысындағы Пфорцхайм қаласы бірнеше рет әуе шабуылына ұшырады. Ең ірі шабуыл, соғыстың ең қырыптырарлық аймақтық бомбалауларының бірі, 1945 жылдың 23 ақпанында Корольдік әуе күштері (RAF) тарапынан жүргізілді. Шамамен 17 600 адам, яғни қала халқының 31,4 пайызы қаза тапты. Қаланың ғимараттарының 83 пайызы дерлік, Пфорцхаймның жалпы аумағының үштен екісі және қала орталығының 80-ден 100 пайызға дейін қиратылды.

Кішігірім рейдтер

Пфорцхаймға қарсы одақтас әуе шабуылының алғашқысы 1944 жылдың 1 сәуірінде болды, онда АҚШ Әскери-әуе күштерінің (USAAF) бомбалаушыларының шабуылы салыстырмалы түрде аз зиян келтіріп, 95 адамның қаза табуына себеп болды. АҚШ Әуе күштері 24 желтоқсанда тағы шабуылдар жасады. 1945 жылдың 21 қаңтарындағы келесі шабуыл 56 адамның өмірін қиды. RAF де Хавиланд Москито жеңіл бомбалаушыларымен Пфорцхайм және басқа қалаларға бірнеше түнгі шабуылдар жасады. Шамамен алты Москитодан тұратын рейдтер Люфтвафені жауап беруге мәжбүр етті. Олар сонымен қатар қорғанысты шатастырып, ресурстарды негізгі бомбалаушылардың бағытынан аударды. Бұл шабуылдар азаматтарды бомбобезілгіштерге тығылуға мәжбүр етіп, ұйқыларын бұзды. 1944 жылдың 2, 3 және 4 қазан күндері үш рет рейд өтті, қазан айында тағы үш рейд, ал қарашада бір рейд болды. Осы шабуылдар кезінде Корольдік әуе күштері бір ұшағын жоғалтты. 1945 жылдың 23 ақпанындағы жойқын әуе шабуылынан кейін Пфорцхаймға кішігірім әуе шабуылдары жасалды. 4 наурызда USAAF B 24 Liberator ұшағы "Kupferhammer" аймағын бомбалады. 14, 16, 18, 19, 20 және 24 наурызда теміржол нысандары бомбаға ұшырады. 17 наурызда Пфорцхаймдағы тас жол бомбаланды, ал 23 наурызда Эутинген аңғарындағы аймақ бомбаланды.

Бас рейдтің себептері

RAF Бомбардировкалық командасы үшін 1944 жылғы 28 маусымда дайындалған баяндамада Пфорцхайм қаласы "неміс зергерлік бұйымдары мен сағаттар жасау саудасының маңызды орталықтарының бірі болғандықтан, соғыс қажеттіліктері үшін қолданылатын дәлдік құралдарын өндіруде үлкен роль атқарды" делінген. 1944 жылдың тамызында жарияланған одақтас баяндамасында "осы қала орталығындағы әр үйдің дерлік шағын шеберхана екені" және қаланың оңтүстігінде бірнеше ірі заводтар, ал солтүстігінде бір завод бар екені көрсетілген. Қалаға жасалатын шабуыл "салынған аумақты, оның ішіндегі өнеркәсіптік кәсіпорындарды және теміржол инфрақұрылымын" қиратуға әкелер еді. Соғыстың барысына шешуші маңызы бар нысандар болған жоқ, тек соғысқа қатысты нысандар ғана болды. 1944 жылдың қарашасында Пфорцхайм алғаш рет одақтас күштердің нысаналар тізіміне енгізілді, бірақ ең төменгі – бесінші дәрежелі басымдыққа ие болды. Бұл баяндамада қала шабуылға қолайлы деп сипатталды, себебі ескі қала арқылы өтетін жол және теміржол байланыстарының оңай көрінетін бөліктерінің өртенгіш екені белгілі болды. Пфорцхайм әскерлерді тасымалдау үшін пайдаланылды.

Негізгі рейд

Қаланың ішкі ауданын дерлік толығымен қиратқан ірі шабуыл 1945 жылдың 23 ақпанында кешке болды. Бірінші бомбалар сағат 19:50-де, ал соңғысы сағат 20:12-де түсті. RAF-тің Пфорцхаймға берген кодтық аты "Yellowfin" болған шабуылға 379 ұшақ қатысты. Басты күштерге 1-ші, 6-шы және 8-ші топтардың 367 Avro Lancaster бомбалаушылары, сондай-ақ бір киноаппаратурасы бар Lancaster және 8-ші топтың (Pathfinders) 13 Mosquito ұшағы кірді. Шабуылдың бас бомбалаушысы – 29 жастағы Оңтүстік Африка азаматы, DFC орденінің иегері майор Тед Свалес болды. Ол осы түні жасаған ерлігі үшін соғыс аяқталғаннан кейін Бомбалау командованиесінің соңғы Виктория кресімен марапатталды. Ұшағына ауыр зақым келгеніне қарамастан, ол нысана үстінде шабуылды басқарып тұрды және қайтып келе жатқанда Ланкастері Франциядағы Валенсиен қаласының жанында құлап, қаза тапты. Бомбалаушылар тобы 8000 фут (2400 метр) биіктіктен шабуыл жасады. Бомбалар стандартты жарылғыш және отты бомбалардың қоспасынан тұрды. Қала орталығы дереу қирады, ал отты дауыл басталды, шабуыл басталғаннан шамамен 10 минут өткен соң ең қатты күшіне жетті. Қала үстіндегі түтін 3000 метрге дейін көтерілді, ал қайтып келген бомбалаушылар экипаждары 160 км қашықтықтан оттың жарығын көре алды. Бомбалаушылар паркінің 12 ұшағы өздерінің базаларына оралмады. Олардың 11-і Гроссаксенхаймда (қазіргі Саксенхайм) орналасқан Люфтваффе истребительдерімен атып түсірілді, ал тағы біреуі "достық" бомбалардың салдарынан кездейсоқ зақымданған деп есептелді. Кем дегенде екі ұшақ Пфорцхаймнан алыс емес жерде құлады, ал екі рет соққы алған Свалес ұшағы Францияда құлады. Пфорцхайм маңында құлаған "Ланкастерлердің" бірі Нойхаузен (Enzkreis) ауылының жанында құлады. Ұшақ экипажының үш мүшесі парашютпен секіріп шықты, олардың екеуі аман қалды, ал қалғандары қаза тапты. Екіншісі Калв қаласының жанындағы Алтенгстет ауылының маңында құлады.

Шабуылдың әсері

1945 жылдың 24 ақпанындағы неміс армиясының баяндамасында бомбалау туралы хабарлауға екі жол ғана арналған: «23 ақпанның кешкі сағаттарында британдықтардың күшті шабуылы Пфорцхайм қаласына бағытталды». Соғыстан кейінгі британдық бомбалауды зерттеу тобы қаланың құрылыс аумағының 83 пайызы қираған деп есептеді, «шамасы, соғыс кезінде бір рейдте ең көп үлесті құраған». Қала орталығында ғимараттардың 90 пайызы қирады. 3 шақырымға жуық ұзындығы және 1,5 шақырымға жуық ені бар аумақтағы барлық ғимараттар қиратылды. Ресми мәлімет бойынша 17 600 азамат қаза тауып, мыңдаған адам жарақат алды. Адамдар жарылыстардың салдарынан, үйлердің жертөлелеріне сіңіп кірген, жанғыш материалдардың жануынан болған күйіктерден, уытты газдардан, оттегінің жетіспеуінен және үйлердің қабырғаларының құлауынан көз жұмды. Олардың кейбіреулері, өртенген жанғыш заттардан қашуға тырысып, Энц немесе Нагольд өзендеріне секіріп, суға батып кетті, бірақ тіпті өзендер де фосфордың суда жүзіп жүруінен жанып кетті. Шабуылдан кейін 30 000-ға жуық адам баспаналары қирағандықтан, уақытша аспаздықтарда тамақтандырылуға мәжбүр болды. Көптеген Пфорцхайм тұрғындары Пфорцхаймның бас зиратындағы жалпы қабірлерге жерленді, себебі оларды анықтау мүмкін болмады. Толық отбасылардың қабірлері көптеп кездеседі. 1942 жылғы еңбек бюросы Пфорцхаймде 2980 шетелдік еңбекшінің тіркелгенін көрсетті, ал бір дерек көз бомбалаудан қаза тапқан шетелдік жұмысшылардың санын 498 деп хабарлайды (олардың ішінде 50 италиялық азамат). Қаланың ішкі аудандары дерлік толық босады. Мемлекеттік статистика бюросының (Statistisches Landesamt) мәліметтеріне сәйкес, 1939 жылы Базар алаңы (Marktplatzviertel) ауданында 4 112 тіркелген тұрғын болса, 1945 жылы мүлдем ешкім болған жоқ. 1939 жылы Ескі қала ауданында (Altstadtviertel) 5 109 тұрғын болды, ал 1945 жылы онда бар болғаны 2 адам тұрды. Леопольд алаңы ауданында 1939 жылы 4 416 тұрғын болса, 1945 жылы – 13 адам ғана болды. Соғыстан аман қалған кейбір одақтас авиаэкипаж мүшелері неміс азаматтарына түскеннен кейін қаза тапты. Пфорцхаймдағы басты шабуылдан кейін төрт апта өткен соң, британдық «Авро Ланкастер» экипажы Пфорцхайм маңында парашютпен секіріп түсті, олар тұтқынға алынды, ал олардың алтауы жақын орналасқан Хухенфельд ауылында атылды. Бір мүшесі қашып құтыла алды, бірақ кейін қайта тұтқынға алынып, әскери тұтқын лагеріне жеткізілді.

Соғыстан кейінгі кезең

Пфорцхайм қаласының ортасын бұрынғы көше жоспары бойынша қайта жаратудың орнына, соғыстан кейін басты көшелер кеңейтілді. Қала сыртындағы қираған ғимараттардың қалдықтары үлкен, биік үйіндіге жиналып, топырақпен және өсімдіктермен жабылды. Ол ресми түрде "Волберг" деп аталады. Германияның басқа қалаларында да осы сияқты үйінділер бар, және бұл үйінді Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қалаға келген қиратудың айқын ескерткіші болып табылады.