Кіріспе
Ұлыбритания термині: "Діни мектептер" – Ұлыбританиядағы жалпы білім беру бағдарламасын оқытатын, бірақ нақты діни сипаты немесе діни немесе дін негізінде құрылған ұйыммен ресми байланысы бар мектептер. Бұл термин көбінесе мемлекеттік қаржыландырылатын діни мектептерге қолданылады, алайда көптеген жекеменшік мектептердің де діни ерекшеліктері болады. Мемлекеттік қаржыландырылатын діни мектептердің түрлері әртүрлі: ерікті көмек көрсетілетін (VA) мектептер, ерікті басқарылатын (VC) мектептер және діни академиялар. Ресми діни статусы бар мектептер сол дінді ұстанатын үміткерлерге басымдық беруге құқылы, ал 2010 жылғы Теңдік заңының 85-бабынан жасалған ерекшеліктер оларға мұндай мүмкіндік береді. Дегенмен, мемлекеттік қаржыландырылатын діни мектептер барлық орынды толтыра алмаған жағдайда басқа үміткерлерді де қабылдауы керек және қабылдау шаралары Мектепке қабылдау кодексіне сәйкес келуін қамтамасыз етуі тиіс. Біріккен Корольдіктің әр еліндегі заңнаманың өзгеше екенін ескеру қажет, себебі білім беру мәселесі облыстық басқару құзыретінде.
A faith school is a school in the United Kingdom that teaches a general curriculum but which has a particular religious character or formal links with a religious or faith based organisation. The term is most commonly applied to state funded faith schools, although many independent schools also have religious characteristics. There are various types of state funded faith school, including Voluntary Aided (VA) schools, Voluntary Controlled (VC) schools, and Faith Academies. Schools with a formal faith designation may give priority to applicants who are of the faith, and specific exemptions from Section 85 of the Equality Act 2010 enable them to do that. However, state funded faith schools must admit other applicants if they cannot fill all of their places and must ensure that their admission arrangements comply with the School Admissions Code. Note that legislation varies between the countries of the United Kingdom since education is a devolved matter.
Англия
1944 жылғы Білім туралы заң барлық мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерде күнделікті дұға етуді міндеттеді, бірақ кейінірек қабылданған заңдар бұл талапты күнделікті "жалпы құлшылық актісіне" өзгертті, соңғысы – 1998 жылғы Мектеп стандарттары мен аясы туралы заң. Бұл заң сондай-ақ мұндай құлшылық актілерінің "толығымен немесе басым бөлігі христиандық сипатта" болуын талап етеді. "Басым бөлігі" термині басқа діндерге қатысты актілерді орындауға мүмкіндік береді, егер көпшілігі христиандық болса. Тәуелсіз мектептер осы талаптан босатылған, сондықтан мемлекеттік қаржыландырылмаған тәуелсіз мектепте құлшылық актісі болмауы немесе христиан емес діндерге қатысты құлшылық актілері болуы мүмкін. Алайда, бастапқыда шіркеу мектептері болған көптеген мектептер қазір көбінесе мемлекеттік қаржымен қаржыландырылады, сондай-ақ кейбір еврей мектептері де. Оларға "мектепте көрсетілген діннің немесе конфессияның сенімдеріне сәйкес" құлшылық актілерін өткізуге рұқсат етіледі. Англиядағы білім беру жүйесі мемлекеттік қаржыландырылатын діни мектептердің әртүрлі түрлерін қамтиды, оның ішінде ерікті көмек көрсетілетін (VA) мектептер, ерікті бақылаудағы (VC) мектептер және діни академиялар. Англиядағы діни мектептерді ұйымдастырудың екі негізгі серігі – Англия шіркеуі және Католик білім беру қызметі. 2011 жылы Англиядағы 20 000 мемлекеттік қаржыландырылатын мектептің шамамен үштен бірі діни мектептерді құрады, барлығы шамамен 7 000, олардың 68% Англия шіркеуінің мектептері, ал 30% Рим католиктері болды. 42 еврей, 12 мұсылман, 3 сикх және 1 индус діни мектебі болды. Ерікті көмек көрсетілетін және ерікті бақылаудағы діни мектептер мемлекеттік мектептердегідей ұлттық оқу бағдарламасын сақтайды, бірақ дінтану пәнін өз сенімдерімен шектеуге құқылы.
Уэльс
Уэльс үкіметі білім беруді заңмен қолдайды, онда діни өлшемдер ескеріледі, соның ішінде қаржыландыру да қарастырылады. Мемлекеттік қолдау алатын барлық мектептер христиандық сипатта. Оларға дінді оқытатын мұғалімдерге және дінді ұстанатын оқушыларға артықшылық беруге рұқсат етіледі. Уэльсте Англикан шіркеуі 172 бастауыш және орта мектепті басқарады. Католик білім беру қызметі Уэльсте 89 мектепті басқарады. Мектеп ғимараттары мен жерлері шіркеуге тиесілі, бірақ жұмыс істеуге қажетті шығындардың және күтімнің 90% мемлекеттік бюджеттен төленеді. Мұғалімдердің 51% католик, ал мектеп директоры, оқу ісі жөніндегі орынбасары және дінтану пәнінің жетекшісі католик болуы тиіс. Сент-Джозеф католик және англикан жоғары мектебі – Уэльстегі екі шіркеудің де жалғыз діни мектебі. Кардифф мұсылман бастауыш мектебі мен Ихсан академиясы – Кардиффтегі тәуелсіз мұсылман мектептері (ұлдар мен қыздарды қабылдайды).
Шотландия
Шотландияда Реформацияға дейін мектептер болғанмен, Шотландиядағы жалпыға ортақ білім беруді Шотландия шіркеуі бастады, ол 1872 жылы өзінің қауымдық мектептерін мемлекетке берді. Қайырымдылық қорларынан қаржыландырылатын Рим-католик мектептері 1918 жылғы «Білім (Шотландия) туралы» заңмен мемлекеттік жүйеге енгізілді. Бұл католик мектептеріне мемлекеттік қаржыландыруды енгізді, олар өздерінің ерекше діни білім беруін сақтап қалды, бірақ католик дін қызметкерлерінің мектептерге кіруі және мектеп қызметкерлерінің шіркеу тарапынан мақұлдануы талаптары күшінде қалды. Католик мектептері «сенімді мектептер» ретінде сақталады. Шотландиядағы басқа мектептер «конфессиялық емес» мектептер деп белгілі, алайда Шотландия шіркеуі осы білім беру түрімен байланысын сақтап келеді. Шотландия заңдарымен талап етілгендей, діни білім беру пәні осы конфессиялық емес оқу орындарында оқытылады. Шотландиядағы католик мектептерінде католик емес азаматтарды жұмысқа алуға шіркеу шектеулер қоюы мүмкін; көбінесе католик үміткерлерінен олардың діни қызметкері қол қойған сертификат талап етіледі, бірақ әр дін ауданы мақұлдау әдісі бойынша өзіндік ерекшеліктерге ие. Католик емес үміткерлерден ешқандай діни құжаттар талап етілмейді. Кейбір лауазымдар, мысалы, мектеп директоры, оқу ісі жөніндегі орынбасар, діни білім беру мұғалімі және жетекші мұғалімдердің міндетті түрде Рим-католик болуы керек. 2006 жылы жабылғанға дейін.
Солтүстік Ирландия
ХХ ғасырдың басында мектептердің көп бөлігі католик немесе протестант шіркеулеріне тиесілі және олардың басқаруында болды. Протестант мектептері біртіндеп білім және кітапханалық кеңестер (ELB) арқылы білім департаментіне бағынысты мемлекеттік меншікке көшірілді, бірақ мектептердің рухани құндылықтары осы христиандық бағытқа сәйкес келетінін және шіркеулерге басқару мәселелерінде белгілі бір құқықтар берілетінін қамтамасыз ету үшін Парламент актісі қабылданды. 547 католик мектебі Солтүстік Ирландиядағы балалардың 46%-ын оқытады. Мұғалімдердің католик дініне жататыны міндетті емес, бірақ католик бастауыш мектептеріндегі барлық мұғалімдер дінтану бойынша сертификатқа ие болуы тиіс.
Ұлыбританиядағы діни мектептер мәселесі
Жергілікті пошта кодтарының орташа көрсеткішіне қарағанда тегін мектеп тамағын жейтін балалар саны аз ағылшын мектептері (2010) Мектеп түрі Бастауыш Орта білім Барлығы 19.3% 15.2% Англия шіркеуі 13.1% 12.0% Рим-католик 16.3% 14.0% Дінге жатпайтын 21.5% 15.6% 2010 жылғы ағылшын мектептерінің мәліметтерін талдау нәтижесінде The Guardian газеті мемлекеттік діни мектептердің жергілікті аудандардағы ең нашар оқушылардың әділ үлесін қабылдамайтынын анықтады, бұл тегін мектеп тамағына құқығы бар оқушылардың санымен көрсетілді. Бұл жағдай жалпы ұлттық деңгейде де, сондай-ақ мектептерге жақын жердегі пошта кодтары аудандарында да байқалды. Бұл Англиядағы діни мектептердің балаларды таңдауының жақсы жағдайдағы отбасылардан балаларды таңдауға әкелетінін көрсетеді. 2002 жылы Франк Добсон инклюзивтілікті арттыру және әлеуметтік жіктерді азайту мақсатында Англия мен Уэльс үшін Білім беру заңына түзету ұсынды, ол діни мектептердің таңдау құқығын шектеу үшін, оларға ата-аналары басқа дінге жататын немесе дінге жатпайтын балаларға кемінде орындардың төрттен бірін ұсынуды талап ететін еді. Бұл ұсыныс Парламентте қабылданбады. Алайда, 2006 жылдың қазан айында Англия шіркеуінің атынан сөйлеген епископ Кеннет Стивенсон: «Англия шіркеуінің барлық жаңа мектептерінде кемінде 25% орын христиан отбасынан емес балаларға да бөлінуі керек деп нақты міндеттеме беремін» деді. Бұл міндеттеме жаңа мектептерге ғана, ескі мектептерге емес қолданылады. 2005 жылы Білім беру сапасын бақылау кеңсесінің басшысы Дэвид Белл: «Дін соқыр болмауы керек. Мен көптеген жастардың діни мектептерде білім алып жатқанына алаңдаймын, олар өздерінің британдық қоғамға деген жауапкершіліктері мен міндеттерін толыққанды түсінбейді. Дінге негіделген мектептердің өсуіне үкімет мұқият, бірақ сезімтал түрде бақылау жасап, оқушылардың өз діндерін ғана емес, басқа діндерді және британдық қоғамның негізгі принциптерін түсінуін қамтамасыз етуі керек» деді. Ол ислам мектептерін, әсіресе «ұлттық бірегейлікке қауіп төндіретін» деп сынға алды. Мемлекеттік мектептер болмаса да, Ұлыбританияда шамамен 100 000 мұсылман баласы оқитын 700-ге жуық реттелмеген медресе бар. Ұлыбритания мұсылман парламентінің жетекшісі доктор Гаясуддин Сиддики 2006 жылы жарияланған физикалық және сексуалдық зорлық-зомбылық туралы есептен кейін оларды мемлекеттік тексеруге тартуды талап етті. 2007 жылдың қыркүйегінде Ұлыбританиядағы алғашқы зайырлы мектеп ашуға жасалған әрекет тоқтатылды. Тайнсайдтағы Монкситон орта мектебінің директоры доктор Пол Келли күнделікті христиандық құдайға сыйындыруды жоюды және «мектеппен және елдің қалыптасқан дінімен қарым-қатынасты түбегейлі өзгертуді» ұсынды. 2007 жылдың қарашасында Лондонның солтүстік-батысындағы Кришна Аванти индуистік мектебі Вегетариандық өмір салтын міндетті ету арқылы Ұлыбританиядағы алғашқы мектеп болды. Сонымен қатар, ата-аналар балаларының дінге адал екенін көрсету үшін алкоголь ішуден бас тартулары күтіледі. 2007 жылдың қарашасында Лондонның солтүстігіндегі еврей тегін мектебінің оқуға қабылдау критерийлерінде еврей туысқандары бар балаларға басымдық беру арқылы кемсітушілік жасағаны анықталды. Еврей анасынан туған балаларға басымдық беруге рұқсат етіледі, өйткені бұл нәсілдік емес, діни мәселе. 2008 жылдың қаңтарында Парламенттің Балалар, мектептер және отбасылар комитеті үкіметтің діни білім беруді кеңейту жоспарларына қатысты алаңдаушылық білдірді. Мұғалімдер мен оқытушылар қауымдастығының бас хатшысы доктор Мэри Боустед: «Егер көптеген діни мектептерді басқаруда маңызды өзгерістер болмаса, қоғамдағы жіктер одан әрі күшейе түсетінінен қорқамыз. Біздің көп дінді және зайырлы қоғамда біздің салықтарымыз неге бірдей дінге сенбеген балалар мен әлеуетті қызметкерлерді кемсітетін мектептерді қаржыландыруға жұмсалуы керек?» деді. Бұл науқан Англия мен Уэльстегі мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерде оқушыларды олардың немесе олардың ата-аналарының дініне байланысты іріктеуді жоюға бағытталған. Бұл науқанға ұлттық және жергілікті деңгейдегі діни және діни емес ұйымдар, соның ішінде Accord Coalition, Teachers and Lecturers Association, British Humanist Association, British Muslims for Secular Democracy, ICoCo Foundation, Inclusive Education, Ekklesia, Hindu Academy, Liberal Democrat Education Association, Richmond Inclusive Schools Campaign, Runnymede Trust, Socialist Educational Association, Unitarian және Free Christian Churches Бас Ассамблеясы қолдау көрсетті. Англия шіркеуінің білім беру кеңесінің төрағасы Джон Притчард зерттеу нәтижелерін құптап: «Мен бұл есептің екі маңызды фактіні мойындағанын көріп қуаныштымын. Біріншіден, діни мектептер қоғамдық бірлікке сәтті үлес қосады; олар мәдени әртүрлі және нәсілдік немесе этникалық негізде әлеуметтік жіктердің кез келгенін көрсететін дәлел жоқ. Екіншіден, Theos есебінде мойындалған маңызды факт – діни мектептер қасақана қабылдауды сүзгілеп немесе бұрмаламайды, жүйені манипуляциялауға бағытталған». Зерттеу сонымен қатар «[діни мектептер туралы] көптеген пікірталастар идеологиялық сипатта, либералды және көп түрлі қоғамда ата-аналардың, мектептердің және үкіметтің салыстырмалы құқықтары мен міндеттеріне байланысты» деді. Оксфорд епископы келісіп, «балалардың кейбір Ұлыбританияның ең жақсы мектептеріне бару мүмкіндігінен айырылып отыр, өйткені дінге қарсы науқандастар діни мектептерді кеңейту әрекеттерін идеологиялық шайқас алаңына айналдырды» деді. 2014 жылдың маусымында Observer газеті дауыс берушілердің 58% мемлекеттік қаржыландырылатын діни мектептерді жою керек немесе мемлекеттік қаржыландыруды тоқтату керек деп санайтынын көрсететін сауалнама нәтижелерін жариялады. 2015 жылы Ұлыбританиядағы дін мен сенім жөніндегі комиссия діни мектептердің «әлеуметтік жіктерге» себеп болатынын және оларды кезең-кезеңмен жою қажет екенін мәлімдеді. 2016 жылдың басынан бастап, тікелей салдары ретінде және шығыстарды қысқарту мақсатында Англия мен Уэльстегі көптеген жергілікті кеңестер осы мектептерге тегін тасымалды тоқтатуды немесе тоқтатуды ұсынды, бұл әсер еткен отбасылардың наразылығын тудырды, ал кейбір кеңестер сауалнама жүргізілгенге дейін біртіндеп осы шараны қолдана бастады. Саяси тұрғыдан алғанда, Шотландияда да ұқсас әсерлер байқалады. Әлеуметтік тұрғыдан алғанда, Шотландия Гуманистік қоғамы Шотландия үкіметіне сотқа шағымданып, мектептерде өтетін діни іс-шараларға қатысуға оқушылардың өзі шешім қабылдауына рұқсат бермеген министрлердің шешіміне қарсы сотқа берді. Негізгі сот отырысы 2017 жылдың басында өтеді деп күтілуде. 2017 жылы консервативті премьер-министр Тереза Мэй 2010 жылы енгізілген 50% ережені алып тастауға уәде берді, бұл діни белгісі бар тегін мектептер орындардың үлесін діни факторларды ескере отырып бөлуіне шектеу қойды. Бұл мәселе бойынша екі тараптан да үлкен науқандар жүргізілді. Ақырында үкімет 50% ережені алып тастау жоспарын тоқтатты.
An analysis of 2010 English school data by The Guardian found that state faith schools were not taking a fair share of the poorest pupils in their local areas, as indicated by free school meal entitlement. Not only was this so at the overall national level, but also in the postcode areas nearby the schools. This suggested selection by religion in England was leading to selection of children from more well off families. In 2002, Frank Dobson, to increase inclusivity and lessen social division, proposed an amendment to the Education Bill (for England and Wales) to limit the selection rights of faith schools by requiring them to offer at least a quarter of places to children whose parents belong to another or no religion. The proposal was defeated in Parliament. However, in October 2006, Bishop Kenneth Stevenson, speaking on behalf of the Church of England, said, "I want to make a specific commitment that all new Church of England schools should have at least 25% of places available to children with no requirement that they be from practising Christian families." This commitment applies only to new schools, not existing ones. In 2005, David Bell, the head of the Office for Standards in Education said "Faith should not be blind. I worry that many young people are being educated in faith based schools, with little appreciation of their wider responsibilities and obligations to British society. This growth in faith schools needs to be carefully but sensitively monitored by government to ensure that pupils receive an understanding of not only their own faith but of other faiths and the wider tenets of British society". He criticised Islamic schools in particular, calling them a "threat to national identity". Although not state schools, there are around 700 unregulated madrassas in Britain, attended by approximately 100,000 children of Muslim parents. Doctor Ghayasuddin Siddiqui, the leader of the Muslim Parliament of Great Britain, has called for them to be subject to government inspection following publication of a 2006 report that highlighted widespread physical and sexual abuse. In September 2007, attempts to create the first secular school in Britain were blocked. Dr Paul Kelley, head of Monkseaton High School in Tyneside, proposed plans to eliminate the daily act of Christian worship and cause "a fundamental change in the relationship with the school and the established religion of the country". In November 2007, the Krishna Avanti Hindu school in north west London became the first school in the United Kingdom to make vegetarianism a condition of entry. Additionally, parents of pupils are expected to abstain from alcohol to prove they are followers of the faith. In November 2007, the Jewish Free School in north London was found to be discriminating for giving preference to children with distant Jewish relations in its under subscription criteria. Giving preference to children born to Jewish mothers is permitted as it is a religious rather than a race issue. In January 2008, the Commons Children, Schools and Families Select Committee raised concerns about the government's plans for expanding faith schooling. The general secretary of the Association of Teachers and Lecturers, Dr. Mary Bousted, said "Unless there are crucial changes in the way many faith schools run we fear divisions in society will be exacerbated. In our increasingly multi faith and secular society it is hard to see why our taxes should be used to fund schools which discriminate against the majority of children and potential staff because they are not of the same faith". the campaign aims to abolish the selection of pupils based on their faith or that of their parents at state funded schools in England and Wales. The campaign has support from both religious and non religious organizations at both the national and local level including the Accord Coalition, the Association of Teachers and Lecturers, the British Humanist Association, British Muslims for Secular Democracy, ICoCo Foundation, the Centre for Studies on Inclusive Education, Ekklesia, the Hindu Academy, the Liberal Democrat Education Association, Richmond Inclusive Schools Campaign, the Runnymede Trust, the Socialist Educational Association, the General Assembly of Unitarian and Free Christian Churches. John Pritchard, Chair of the Church of England's Education Board, welcomed the results of the study, stating that "I am pleased to see that this report recognises two very important facts. The first is that faith schools contribute successfully to community cohesion; they are culturally diverse and there is no evidence that there is any social division on racial or ethnic grounds. The second important fact acknowledged in the Theos report is that faith schools do not intentionally filter or skew admissions in a way which is designed to manipulate the system." The study also stated that much "of the debate [about faith schools] is by nature ideological, revolving around the relative rights and responsibilities of parents, schools and government in a liberal and plural society." The Bishop of Oxford concurred, stating that "children are being denied the chance to go to some of Britain’s best schools because antireligious campaigners have turned attempts to expand faith schools into an ideological battle ground". In June 2014, the Observer newspaper reported the results of a survey indicating that 58% of voters believe faith schools should not be funded by the state or should be abolished. In 2015 the Commission on Religion and Belief in British Public Life concluded that faith schools are "socially divisive" and should be phased out. Since the start of 2016, as an indirect consequence and to cut costs, councils of many local governments in England and Wales ended or proposed to end free transport to many of those schools, much to the displeasure of affected families, while some other councils gradually did even before the survey was conducted. Similar effects, politically, are also felt in Scotland. Socially, in fact, the Humanist Society Scotland sued the Scottish Government and was granted a judicial review challenging the government ministers over their decision not to allow pupils to decide for themselves whether they take part in religious activities occurring in schools. A substantive hearing is expected to be in early 2017. In 2017, the Conservative Prime Minister Theresa May pledged to remove the 50% Rule (introduced in 2010) which limits the proportion of places that free schools with a faith designation can allocate with reference to faith. This led to much campaigning on both sides of the debate. In the end the government scrapped the plan to remove the 50% Rule.
Қарсылық
Humanists UK діни мектептерге қарсы шығып, былай дейді: "Біз дін немесе наным бойынша ешқандай артықшылық немесе кемсітусіз адам құқықтарын кепілдік беретін зайырлы мемлекет құруға ұмтыламыз, сондықтан діни мектептерге қарсы күресеміз және барлық балалар мен жастардың әртүрлі түкпірден келгендеріне және әртүрлі сенімдерге ие болғандарына қарамастан, бір-бірінен үйренетін, инклюзивті, зайырлы мектеп жүйесін қолдаймыз." Ұлттық зайырлы қоғам "барлығын қамтитын және зайырлы білім беру жүйесі үшін күреседі" және "біздің зайырлы білім беруге қатысты көзқарасымыз діни мектептерді кезең-кезеңімен жоюға бағытталған" дейді. NSS «Діни мектептерге жол жоқ» (No More Faith Schools) атты науқанды жүргізеді, ол «мемлекеттік қаржыландырылатын діни мектептерді тоқтатуға бағытталған ұлттық науқан». Олардың пікірінше, «діни мектептер әлеуметтік ынтымақтың нашарлауына әкеледі, балалардың әлеуметтік, этникалық және діни белгілері бойынша бөлінуіне ықпал етеді және таңдау мен теңдіктің бұзылуына себеп болады. Сонымен қатар, олар діни ұйымдарға балаларды діни сенімге баулу үшін мемлекеттік қаражатты пайдалануға мүмкіндік береді». Ричард Докинс Ақиқат және Ғылым қоры, сондай-ақ оның бас ұйымы, Тергеу орталығы да діни мектептерге қарсы. Ричард Докинс (директорлар кеңесінің мүшесі) діни білім беруге қарсы, себебі ол мұны «балаларды ата-аналарының дініне ерте жастан баулу және оларға діни белгілер тағу» деп санайды.
Қолдау
Католиктік білім беру қызметі (CES) діни мектептерді қолдайды және Англия мен Уэльстің католик епископтары конференциясының (CBCEW) агенттігі болып табылады, оның мақсаты католик дінін, ең алдымен білім беру арқылы дамыту. Англия шіркеуі (CofE) де діни мектептерді қолдайды, олар "Біздің білім беруге қатысты көзқарасымыз терең христиандық" деп мәлімдейді және олардың құндылықтары "сенімге негізделген". Ұлыбританиядағы діни мектептердің 98% (~33% барлық мектептердің) CES немесе CofE басқаруында.