Кіріспе

Дене майының пайызы – бұл майдың жалпы массасының дене массасының жалпы массасына бөлінген және 100-ге көбейтілген шамасы; дене майы қажетті дене майын және қойма дене майын қамтиды. Қажетті дене майы тіршілік пен репродуктивтік функцияларды сақтау үшін қажет. Әйелдердегі қажетті дене майының пайызы бала туу және басқа гормоналдық функциялардың талаптарына байланысты еркектерге қарағанда жоғары болады. Қойма дене майы майлы тіндерде жинақталған майдан тұрады, оның бір бөлігі кеуде және іш қуысының ішкі органдарын қорғайды. Дене майының пайызын анықтау үшін бірнеше әдістер бар, мысалы, штангенциркульмен өлшеу немесе биоэлектрлік кедергі талдауды пайдалану. Дене майының пайызы – бұл дене күйін өлшеудің көрсеткіші, себебі бұл адамның дене құрамын бойы мен салмағына қарамастан тікелей есептей алатын жалғыз дене өлшемі. Жалпы қолданылатын дене массасы индексі (ДМИ) әртүрлі бойы мен салмағы бар адамдардың майлылығын салыстыруға мүмкіндік беретін өлшемді ұсынады. ДМИ көбінесе майлылықтың артуымен бірге дене құрамының айырмашылықтарына байланысты артады, бірақ дене майының басқа көрсеткіштері дәлірек нәтижелер береді; мысалы, бұлшық массасы немесе үлкен сүйектері бар адамдарда ДМИ жоғары болады. Осылайша, ДМИ – үлкен топ адамдар үшін жалпы дене күйін бағалауға пайдалы көрсеткіш, бірақ жеке адамның денсаулығын анықтау үшін тиімсіз құрал.

Денедегі майға қатысты нұсқаулар

Керекті май – бұл физикалық және физиологиялық денсаулыққа кері әсер ететін және одан төмен деңгейде өлімге әкелетін май мөлшері. Дене майы спорттық көрсеткіштерге әсер етуі мүмкін: Аризона университетінің зерттеуіне сәйкес, әйелдер үшін спорттық көрсеткіштерге қатысты дене майының идеалдық көрсеткіші 12–18%, ал ерлер үшін 6–15% құрайды. Бодибилдерлер дене майының керекті мөлшері шегінде бәсекелесе алады. Сертификатталған жеке жаттықтырушылар бәсекеге қатысушыларға тек жарыс кезінде ғана осы өте төмен дене майы деңгейін сақтауға кеңес береді. Дегенмен, мұндай деңгейлерге қол жеткізілгені нақты емес, себебі а) мұндай деңгейді өлшеу құралдары, төменде көрсетілгендей, принцип бойынша жетілмейді және қате болуы мүмкін, және б) 4–6% ер адамдар үшін физиологиялық минимум деп саналады.

Су астындағы өлшеу

Қай жерден алынғанына қарамастан, адам ағзасындағы май жасушалары негізінен таза триглицеридтерден тұрады және олардың орташа тығыздығы шамамен 0,9 килограммға бір литрді құрайды. Көптеген қазіргі заманғы дене құрамын зерттеу зертханалары "майсыз массаның" тығыздығын литрге 1,1 килограмм деп есептейді. Дәл салмақтау жүйесін пайдаланып, адамды толығымен суға батыру арқылы және ығыстырылған судың салмағынан оның көлемін есептеу арқылы дене тығыздығын жоғары дәлдікпен анықтауға болады. Өкпедегі ауаның және дене кеңістіктеріндегі басқа газдардың серпімділігі ескеріледі. Егер дене тығыздығын өлшеуде ешқандай қателік болмаса, майды бағалаудағы қателік шамамен дене салмағының ± 3,8% құрайды, бұл негізінен дене құрауыштарының табиғи өзгергіштігіне байланысты.

Бүкіл денедегі ауаның ығысуы бойынша плетсисмография

Бүкіл денелік ауа ығысу плетсисмографиясы (ADP) – адам денесіндегі май пайызын өлшеуге арналған, мойындалған және ғылыми тұрғыдан расталған тығыздық өлшеу әдісі. ADP су асты салмағын өлшеудің «алтын стандарт» әдісімен ұқсас принциптерді қолданады, бірақ суға батырудың орнына ауаның ығысуына негізделген тығыздық өлшеу әдісі болып табылады. Ауа ығысу плетсисмографиясы, белгіленген анықтамалық әдістерге қарағанда бірнеше артықшылықтар ұсынады, оның ішінде жылдам, қолайлы, автоматтандырылған, инвазивті емес және қауіпсіз өлшеу процесі, сондай-ақ әртүрлі топтарды (мысалы, балалар, семіз адамдар, қарттар және мүмкіндігі шектеулі адамдар) қабылдау мүмкіндігі. Дегенмен, оның дәлдігі дене майының жоғары немесе төменгі шектерінде төмендейді, артық салмақты және семіз адамдарда дене майының пайызын сәл төмендетуге бейім (есептеу әдісіне байланысты 1,68–2,94%), ал өте арық адамдарда дене майының пайызын айтарлықтай жоғары көрсетуге бейім (орташа есеппен 6,8%-ға дейін, кейбір жағдайларда 13%-ға дейін жоғарылауы мүмкін) – яғни, DXA бойынша 2% дене майы болса, ADP бойынша 15% көрсетілуі мүмкін.

Жақын инфрақызылдағы өзара әсерлесу

Инфрақызыл сәуле бицепске бағытталады. Сәуле тері астындағы бұлшықеттен шағылысып, май тініне сіңіріледі. Бұл әдіс қауіпсіз, тірі тіндерге зиян келтірмейтін, жылдам және пайдалануға ыңғайлы.

Қос энергиялы рентген сәулелерін сіңіру

Қос энергиялы рентгендік абсорбциометрия, немесе DXA (бұрынғы DEXA) – дене майының пайызын бағалау, дене құрамын және сүйек минералдық тығыздығын анықтаудың қазіргі заманғы әдісі. Денени сканерлеу үшін екі түрлі энергиялы рентген сәулелері қолданылады, олардың біреуі майға екіншісінен күштірек сіңіріледі. Компьютер бір суретті екіншісінен шығарып, айырмашылық әрбір нүктедегі майдың басқа тіндерге шаққандағы мөлшерін көрсетеді. Барлық суреттердің қосындысы бойынша жалпы дене құрамын есептеуге болады.

Кеңейтулер

Дене майының пайызын дәлірек анықтауға арналған бірнеше күрделі процедуралар бар. Олардың кейбіреулері, көп бөлімді модельдер деп аталатындары, сүйектің DXA арқылы өлшенуін, сондай-ақ дене суының тәуелсіз өлшемдерін (изотоптық белгіленген суды сұйыту принципін қолдана отырып) және дене көлемін (суды ығыстыру немесе ауа плетизмографиясы арқылы) қамтуы мүмкін. Басқа компоненттер, мысалы, жалпы денедегі калий де тәуелсіз өлшенуі мүмкін. In vivo нейтрондық активация денедегі барлық элементтерді сандық тұрғыдан анықтап, өлшенген элементтер арасындағы математикалық байланыстарды дененің әртүрлі құрамдас бөліктерінде (май, су, ақуыз және т.б.) пайдаланып, дене құрамын, оның ішінде дене майын бағалау үшін бірдей теңдеулерді құруға мүмкіндік береді.

Антропометриялық әдістер

Денедегі майды бағалау үшін әртүрлі антропометриялық әдістер бар. Антропометриялық термин адам денесінің әртүрлі параметрлерін өлшеуді білдіреді, мысалы, дененің әртүрлі бөліктерінің шеңберлері немесе тері еңінің қалыңдығы. Бұл әдістердің көпшілігі статистикалық модельге негізделген. Кейбір өлшемдер таңдалып, халықтан алынған үлгіге қолданылады. Үлгідегі әрбір жеке тұлға үшін әдістің өлшеулері тіркеледі, сондай-ақ жеке тұлғаның дене тығыздығы да тіркеледі, мысалы, су астында салмақ өлшеу арқылы, көп бөлімді дене тығыздығы моделімен бірге анықталады. Осы деректердің негізінде дене өлшемдерін тығыздықпен байланыстыратын формула жасалады. Дурнин-Вомерслидің тері еңі өлшеу әдісі, Джексон-Поллоктың тері еңі өлшеу әдісі және АҚШ Әскери-теңіз күштерінің шеңбер әдісі сияқты көптеген антропометриялық формулалар денедегі май пайызын емес, дене тығыздығын бағалайды, сондықтан денедегі май пайызын алу үшін екінші формула қолданылады, мысалы, жоғарыда тығыздық туралы бөлімде сипатталған Сири немесе Брожек. Сондықтан тері еңінен немесе басқа антропометриялық әдістерден есептелген денедегі май пайызы екі бөлек статистикалық модельді қолданудан туындаған жиынтық қателікке ие. Осы себепті, бұл әдістер дене тығыздығын тікелей өлшеуден және денедегі май пайызын бағалау үшін бір ғана формула қолданудан нашар. Бұл әдістерге қатысты бір пікір: олар дәлдікті ыңғайлылыққа саудалайды, себебі адамдарды суға батырудан гөрі бірнеше дене өлшемін алу әлдеқайда ыңғайлы. Статистикалық формулалардың басты мәселесі – олардың кеңінен қолданылуы үшін, олар адамдардың кең үлгісіне негізделуі керек. Бірақ олардың кеңдігі оларды қанағаттандырмайтын дәлдікке әкеледі. Жеке тұлға үшін статистикалық бағалаудың ең жақсы әдісі ұқсас тұлғалардың үлгісіне негізделген. Мысалы, еркек студент-грекшілердің үлгісінен жасалған тері еңіне негізделген дене тығыздығы формуласы, жалпы халықтың үлгісін пайдалана отырып жасалған әдіске қарағанда, еркек студент-грекшінің дене тығыздығын бағалау үшін әлдеқайда дәл болуы мүмкін, себебі үлгі жас, жыныс, дене күші, спорт түрі және өмір салты факторлары бойынша шектеледі. Екінші жағынан, мұндай формула жалпы қолдануға жарамсыз.

Тері қаптау әдістері

Тері қабаттарын бағалау әдістері тері қабаттарын тексеруге негізделген, сонымен қатар шұңқырлық тест деп аталады. Бұл әдісте денедегі бірнеше стандартталған нүктелерде тері шұңқыры шұңқырлықпен (пликометр деп те аталады) дәл өлшенеді, бұл тері астындағы май қабатының қалыңдығын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл өлшемдер теңдеу арқылы шамамен денедегі май пайызына айналдырылады. Кейбір формулалар үшін үш өлшем жеткілікті, ал басқалары үшін жеті өлшем қажет болуы мүмкін. Бұл бағалаулардың дәлдігі өлшенген орындар санына қарағанда, адамның денесіндегі майдың ерекше таралуына көбірек байланысты. Сондай-ақ, сынақты нақты орында тұрақты қысыммен жүргізу өте маңызды. Бұл әдіс нақты денедегі май пайызын дәл көрсетпесе де, егер сынақты бір адам бір техникамен жүргізсе, уақыт өте келе дене құрамының өзгеруін бағалау үшін сенімді құрал болып табылады. Тері қабаттары арқылы денедегі майды бағалауда қолданылатын шұңқырлықтың түрі мен техникасы маңызды. Бұл әдіс майдың тек бір түрін ғана өлшейді: тері астындағы майлы тінді. Екі адамның тері қабаттарындағы өлшемдері шамамен бірдей болуы мүмкін, бірақ олардың денедегі май деңгейі басқа денедегі май жинақтарының (мысалы, іш қуысындағы майлы тіндер) айырмашылығына байланысты айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін. Кейбір модельдер бұл мәселені жасты статистикалық айнымалы ретінде есепке алып, формулаға енгізу арқылы шешуге тырысады. Егде жастағы адамдардың тері қабаттарының өлшемдері бойынша дене тығыздығы төмендеу болады, бұл денедегі май пайызының жоғары екенін көрсетеді деп есептеледі. Алайда, егде жастағы, жақсы физикалық формадағы адамдар бұл ережеден тыс болуы мүмкін, нәтижесінде формулалар олардың дене тығыздығын төмен бағалауы мүмкін.

Ультрадыбыстық зерттеу

Ультрадыбыс ұлпа құрылымын өлшеу үшін кеңінен қолданылады және тері асты майының қалыңдығын өлшеуде өте дәл әдіс екені дәлелденген. А және В режимдеріндегі ультрадыбыстық жүйелер қазір қолданылады, екеуі де ұлпаның дыбыс жылдамдығының кестелік мәндерін және май қалыңдығын анықтау үшін автоматтандырылған сигналдарды талдауға сүйенеді. Денедегі бірнеше нүктеде қалыңдықты өлшеу арқылы дене майының шамамен пайызын есептеуге болады. Ультрадыбыс әдістерін бұлшықет қалыңдығын тікелей өлшеу және бұлшықет ішіндегі майды анықтау үшін де пайдалануға болады. Ультрадыбыстық жабдық қымбатқа түседі және тек дене майын өлшеу үшін тиімді емес, бірақ жабдық бар жерде, мысалы, ауруханаларда, дене майын өлшеу мүмкіндігі үшін қосымша шығын өте аз. Еркектерде мойын және кіндіктен жоғары бел өлшенсе, әйелдерде бүйен, бел және мойын өлшеніп қаралады. Бұл өлшемдер жарияланған кестелерде ізделіп табылады, онда жеке тұлғаның бойы қосымша параметр ретінде қарастырылады. Бұл әдіс арзан әрі ыңғайлы болғандықтан, қызметтің барлық бөлімдерінде дене майын тексеру үшін қолданылады. Айналасын өлшеу әдістері Қорғаныс министрлігінен тыс жерлерде басқа әдістермен салыстырғанда жағымсыз репутациясы болғандықтан кеңінен қабылдана қоймайды. Әдістің дәлдігі әртүрлі дене құрамына ие адамдарды салыстырғанда мәселе тудырады, мысалы, қалың мойынды адамдардың дене майының пайызы кішкентай мойынды адамдарға қарағанда төмендеу болып есептеледі.