Кіріспе
Салмағы мен бойына негізделген салыстырмалы салмақ. Дене массасы индексі (ДМИ) – адамның салмағы мен бойынан шығарылған мән. ДМИ дене массасын дене бойының квадратына бөлгенде шығады және кг/м² өлшем бірлігімен көрсетіледі, онда масса килограммда (кг), ал бой метрмен (м) өлшенген. ДМИ алдымен салмақ өлшегіш және стадиометр арқылы оның құрамдас бөліктерін өлшеу арқылы анықталады. Көбейту және бөлу амалдары қолмен, калькулятор арқылы немесе іздеу кестесі (немесе диаграмма) көмегімен тікелей немесе жанама түрде орындалуы мүмкін. Кесте ДМИ-ді масса мен бойға байланысты функция ретінде көрсетеді және есептеу үшін метрикалық бірліктерге аударылатын басқа өлшем бірліктерін де көрсетуі мүмкін. Кестеде ДМИ санаттарына сәйкес контурлық сызықтар немесе түрлі түстер болуы мүмкін. ДМИ – адамның дене құрамын (бұлшық ет, май және сүйек) және бойын ескере отырып, оны жіктеуге арналған ыңғайлы шама. Ересектердегі ДМИ классификациясының негізгі түрлері: артық салмақ емес (18,5 кг/м²-ден төмен), қалыпты салмақ (18,5 – 24,9), артық салмақ (25 – 29,9) және семіздік (30 және одан жоғары).
Body mass index (BMI) is a value derived from the mass (weight) and height of a person. The BMI is defined as the body mass divided by the square of the body height, and is expressed in units of kg/m2, resulting from mass in kilograms (kg) and height in metres (m). The BMI may be determined first by measuring its components by means of a weighing scale and a stadiometer. The multiplication and division may be carried out directly, by hand or using a calculator, or indirectly using a lookup table (or chart). The table displays BMI as a function of mass and height and may show other units of measurement (converted to metric units for the calculation). The table may also show contour lines or colours for different BMI categories. The BMI is a convenient rule of thumb used to broadly categorize a person as based on tissue mass (muscle, fat, and bone) and height. Major adult BMI classifications are underweight (under 18.5 kg/m2), normal weight (18.5 to 24.9), overweight (25 to 29.9), and obese (30 or more).
Тарих
Бельгиялық астроном, математик, статистик және әлеуметтанушы Адольф Кетеле 1830 және 1850 жылдар аралығында "әлеуметтік физика" деп атаған нәрсені дамыта отырып, Дене массасы индексінің (ДМЖ) негізін қалады. Кетеле өзі бұл индексті медициналық бағалау құралы ретінде пайдалануды жоспарламаған. Оның орнына, ол "орташа адам" (l'homme moyen) туралы зерттеуінің бір бөлігі болды. Кетеле "орташа адамды" әлеуметтік идеал деп есептеді және ДМЖ-ны әлеуметтік тұрғыдан идеалды адамды анықтау құралы ретінде жасады. "Дене массасы индексі" (ДМЖ) терминін 1972 жылғы шілде айындағы "Journal of Chronic Diseases" журналында жарияланған Ансель Киз және авторлар тобы қолданды. Бұл мақалада Киз ДМЖ-ны "толық қанағаттандырмаса да, салыстырмалы семіздіктің көрсеткіші ретінде басқа салмақ индекстерінен кем емес" деп мәлімдеді. Дене майын өлшеуге арналған индекске қызығушылық дамыған Батыс елдерінде семіздік көбейген кезде пайда болды. Киз ДМЖ-ны халықты зерттеу үшін қолайлы деп бағаласа, жеке бағалау үшін қолайсыз деп санады. Дегенмен, қарапайымдылығының арқасында ол алдын ала диагноз қою үшін кеңінен қолданылады. Белдің көлемі сияқты қосымша өлшемдер көбірек пайдалы болуы мүмкін. ДМЖ кг/м² бірлігімен көрсетіледі, ол килограммдағы масса мен метрдегі бойдың арақатынасынан шығады. Егер фунт пен дюйм қолданылса, 703 (кг/м²) / (фунт/дюйм²) түрлендіру коэффициенті қолданылады. (Егер фунт пен фут қолданылса, 4,88 түрлендіру коэффициенті қолданылады.) ДМЖ терминін бейресми түрде қолданғанда, бірліктер көбінесе жіберіліп қалады. ДМЖ адамның денесінің қалыңдығын немесе жұқалығын сандық түрде бағалауға мүмкіндік береді, бұл денсаулық сақтау мамандарына пациенттерімен салмақ мәселелерін объективті түрде талқылауға көмектеседі. ДМЖ орташа дене құрамына ие, орташа белсенді емес (физикалық жаттығу жасамайтын) халықты жіктеудің қарапайым құралы ретінде жасалған. Мұндай адамдар үшін ДМЖ-ның ұсынылатын мәндері келесідей: 18,5-тен 24,9 кг/м² дейін – қалыпты салмақ, 18,5-тен төмен – кем салмақ, 25-тен 29,9 дейін – артық салмақ, ал 30 және одан жоғары – семіздік. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) ересектердегі ДМЖ 18,5-тен төмен болса, кем салмақтық, тамақтанудың бұзылуы немесе басқа да денсаулық проблемаларының белгісі деп санайды, ал ДМЖ 25 және одан жоғары болса, артық салмақ, ал 30 және одан жоғары болса, семіздік деп есептейді. Принципке қосымша, ДДҰ-ның халықаралық ДМЖ шектеулері (16, 17, 18,5, 25, 30, 35 және 40) және азиялықтар үшін тәуекелдік деңгейін анықтау үшін қосымша төрт шектеу (23, 27,5, 32,5 және 37,5) белгіленді. ДМЖ мәндерінің бұл диапазондары тек статистикалық категориялар ретінде жарамды. + ДМЖ, негізгі категориялар Категория ДМЖ (кг/м²) ДМЖ көрсеткіші Кем салмақтық (ауыр арық) < 16,0 < 0,64 Кем салмақтық (орташа арық) 16,0 – 16,9 0,64 – 0,67 Кем салмақтық (жеңіл арық) 17,0 – 18,4 0,68 – 0,73 Қалыпты диапазон 18,5 – 24,9 0,74 – 0,99 Артық салмақтық (алдын ала семіздік) 25,0 – 29,9 1,00 – 1,19 Семіздік (I сынып) 30,0 – 34,9 1,20 – 1,39 Семіздік (II сынып) 35,0 – 39,9 1,40 – 1,59 Семіздік (III сынып) ≥ 40,0 ≥ 1,60
Балалар мен жастар
ИМТ 2 мен 20 жас аралығындағы адамдар үшін басқаша қолданылады. Ол ересектердегідей есептеледі, бірақ содан кейін сол жастағы басқа балалар мен жастардың орташа көрсеткіштерімен салыстырылады. Салмақ аздығы мен артық салмақтың белгілі бір шектерімен салыстырудың орнына, ИМТ бір жынысты және бір жастағы балалардың көрсеткіштерімен салыстырылады. 5-ші перцентилден төмен ИМТ салмақ жетіспеушілік деп есептеледі, ал 95-ші перцентилден жоғары – қалыңдық. 85-ші мен 95-ші перцентилдер арасындағы ИМТ-ға ие балалар артық салмақты деп саналады. 2013 жылы Ұлыбританияда жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, 12-16 жас аралығындағы қыздардың ИМТ-сы орташа есеппен бір жастағы ұлдардан 1,0 кг/м² жоғары болған.
Халықаралық айырмашылықтар
Бұл ұсынылатын ерекшеліктер сызықтық шкала бойынша уақыт өте келе және елдерге қарай өзгеріп отыруы мүмкін, бұл жаһандық, ұзақ мерзімді сараптамаларды қиын жасайды. Әртүрлі популяциялар мен шығу тегі әртүрлі адамдарда дене салмағы индексі (ДЖС), дене майының пайыздық көрсеткіші және денсаулық тәуекелдері арасындағы байланыс өзгеше болады. ДДҰ-ның артық салмақ үшін белгілеген 25 кг/м² шегінен төмен ДЖС көрсеткіштерінде 2-ші типті қант диабеті және атеросклеротикалық жүрек-қантамыр ауруларының қаупі жоғарылайды, бірақ байқалатын тәуекелдің шегі әртүрлі популяцияларда әртүрлі болады. Еуропа, Азия және Африкадағы популяциялар мен топтарында байқалатын тәуекелдің шегі әртүрлі.
Сингапур
Сингапурда 2005 жылы Денсаулықты нығайту кеңесі (HPB) Азия халқының, соның ішінде сингапурлықтардың дене майының жоғары пайызы және жүрек-қан тамырлары аурулары мен қант диабетіне шалдығу қаупінің артуын көрсететін зерттеулерге сүйене отырып, BMI шектеулерін басқа елдердің жалпы BMI ұсынымдарымен салыстырғанда қайта қарады. BMI шектеулері салмаққа емес, денсаулық тәуекеліне баса назар аударады. + Сингапурдағы ДМТ (kg/m2) Санаты Денсаулық тәуекелі Асқарған салмақ < 18.5 Қоршанудың мүмкін болуы және остеопороз. Қалыпты 18.5 – 22.9 Төмен тәуекел (салауатты диапазон). Жеңіл немесе орташа артық салмақ 23.0 – 27.4 Жүрек ауруы, жоғары қан қысымы, инсульт, қант диабеті дамуының орташа тәуекелі. Көп артық салмақтан семіздікке дейін ≥ 27.5 Жүрек ауруы, жоғары қан қысымы, инсульт, қант диабеті дамуының жоғары тәуекелі. Метаболизмдік синдром.
Қоғамдық денсаулық
ИМТ көбінесе жалпы массамен байланысты топтар арасындағы корреляция құралы ретінде қолданылады және дене майлылығын шамамен бағалаудың қарапайым тәсілі болып табылады. ИМТ-ның ерекшелігі – оны жалпы есептеу ретінде пайдалану оңай болғанымен, алынған деректердің дәлдігі мен маңыздылығы шектеулі. Көбінесе, бұл индекс отырықшы немесе артық салмақты адамдардағы тенденцияларды анықтауға ыңғайлы, себебі қателік мүмкіндігі төмен. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДСҰ) 1980 жылдардың басынан бері семіздік статистикасын тіркеу үшін ИМТ-ны стандарт ретінде пайдаланып келеді. Бұл жалпы корреляция, әсіресе семіздік немесе басқа да түрлі жағдайлар бойынша келісімге келген деректер үшін пайдалы, өйткені оның негізінде жартылай дәл бейнелеу құруға болады, одан шешім шығаруға немесе топ үшін ұсынылған тәуліктік диета мөлшерін (RDA) есептеуге болады. Сонымен қатар, бұл балалардың өсуіне де маңызды, өйткені көптеген балалар отырықшы өмір салтын ұстанады. Көлденең кесінді зерттеулер көрсеткендей, белсенді емес адамдар физикалық белсенділікті арттыру арқылы ИМТ-ны төмендетуі мүмкін. Алдағы зерттеулердегі нәтижелер, белсенді қозғалыстың ИМТ-ның одан әрі өсуін болдырмауға көмектесетінін көрсетеді.
Заңнама
Франция, Италия және Испанияда дене салмағының индексі 18-ден төмен модельдерді жұмысқа алуға тыйым салатын заңнама енгізілді. Израильде дене салмағының индексі 18,5-тен төмен модельдерге тыйым салынған. Бұл модельдердің және сәнге қызығушылардың арасында анорексиямен күресу мақсатында жасалып жатыр.
Денсаулықпен байланысы
2005 жылы American Medical Association (JAMA) журналында жарияланған зерттеу салмағы артық адамдардың өлім көрсеткіші дене салмағының индексі (BMI) бойынша нормальды салмақтағы адамдармен салыстырғанда ұқсас екенін көрсетті, ал салмағы аз және семіз адамдарда өлім көрсеткіші жоғары болды. 2009 жылы The Lancet журналында жарияланған, 900 000 ересек кісіні қамтыған зерттеу салмағы артық және салмағы аз адамдардың өлім-жітімі BMI бойынша нормальды салмақтағы адамдарға қарағанда жоғары екенін көрсетті. Оңтайлы BMI 22,5–25 диапазонында анықталды. Спортшылардың орташа BMI көрсеткіші әйелдерде 22,4, ал ерлерде 23,6 құрады. Жоғары BMI тек қана қандағы гамма-глутамилтранспептидаза деңгейі жоғары адамдарда 2-типті қант диабетімен байланысты. 250 000 адамды қамтыған 40 зерттеуді талдау көрсеткендей, жүрек-қан тамырлары ауруы бар және қалыпты BMI көрсеткішіне ие пациенттерде жүрек-қан тамырлары ауруынан өлім қаупі, BMI 25–29,9 диапазонындағы салмағы артық адамдарға қарағанда жоғары болды. Бір зерттеу BMI дене майының пайызымен жақсы корреляцияға ие екенін анықтады және семіздік әлемдегі өлімнің бірінші себебі ретінде темекі шегуден озып кеткенін атап өтті. Алайда, зерттеуде ерлердің 50%-ы және әйелдердің 62%-ы дене майының мөлшері бойынша семіз деп табылса, BMI бойынша семіздікке ұшырағандардың үлесі ерлерде 21%, әйелдерде 31% болды, яғни BMI семіздікке шалдыққандардың санын төмен бағалағандығы анықталды. 2011 жылы жүргізілген зерттеуде 60 000 қатысушы 13 жылға дейін бақыланды, нәтижесінде бел-жамбас қатынасы ишемиялық жүрек ауруынан өлімге себеп болатын жақсы көрсеткіш екені анықталды.
Шектеулер
Медициналық орта және статистикалық қоғам BMI-нің шектеулерін атап көрсетті.
Нәсілдік және жыныстық айырмашылықтар
ИМТ шкаласының статистикалық шектеулерінің бір бөлігі Квеледің бастапқы үлгі алу әдістерінің нәтижесі болып табылады. Оның негізгі еңбегі «Адам және оның қабілеттерінің дамуы туралы трактат» деп аталады. Онда Квеле формуласын шығарған деректер көбінесе Шотландияның таулы аймақтарының әскерлерінен және француз жандармериясынан алынған. ИМТ массаға пропорционалды және биіктіктің квадратына кері пропорционалды. Егер барлық дене өлшемдері екі есеге ұлғайса, ал масса биіктіктің кубымен өссе, онда ИМТ екі есеге артады, өзгермейді. Бұл нәтижесінде бойы ұзын адамдардың дене майының нақты деңгейімен салыстырғанда жоғары ИМТ көрсеткіші болуы мүмкін. Ал Пондерал индексі массаның биіктіктің үшінші дәрежесімен табиғи түрде өсуіне негізделген. Дегенмен, көптеген бойы ұзын адамдар қарапайым түрде «үлкейтілген» бойы қысқа адамдар емес, олардың бойларына пропорционалды тар дене бітімі болуы мүмкін. Карл Лави былай деп жазды: «ИМТ кестелері үлкен популяцияларда семіздік пен дене майын анықтау үшін өте пайдалы, бірақ жеке адамдардың дене майын анықтау үшін олар сенімдірек емес». АҚШ ересектер арасында экспонентаның мәні ерлер үшін 1,92-ден 1,96-ға дейін, ал әйелдер үшін 1,45-тен 1,95-ке дейін ауыспалы.
Физикалық сипаттамалары
ИМТ-ның үлкен (немесе биік) дене бітімі үшін шамамен 10%-ға жоғары бағалануы, ал кішкентай дене бітімі үшін шамамен 10%-ға төмен бағалануы мүмкін (бойы аласа). Басқаша айтқанда, кішкентай дене бітімі бар адамдарда қалыпты деңгейден артық май жиналуы мүмкін, бірақ ИМТ олардың салмағы қалыпты екенін көрсетеді. Керісінше, үлкен дене бітімі бар (немесе биік) адамдар дені сау болуы және дене майының пайызы төмен болуы мүмкін, бірақ ИМТ бойынша артық салмақты деп жіктелуі мүмкін. Мысалы, биіктік/салмақ кестесі 5 футтік (2 метрлік) ер адам үшін идеалды салмақтың (ИМТ 21,5) қандай екенін көрсетуі мүмкін. Бірақ егер ол адам денесі жұқа болса (кішкентай дене бітімі), онда ол артық салмақты болуы мүмкін және шамамен 10%-ға азайту керек, яғни (ИМТ 19,4). Керісінше, дене бітімі үлкен және мықты ер адам 10%-ға арттырып, шамамен (ИМТ 23,7) дейін жетуі керек. Егер адам кішкентай/орта немесе орта/үлкен салмақ шегінде болса, идеалды салмақты есептеуде салауаттылықты қолдану керек. Дегенмен, бойы мен дене бітіміне сәйкес идеалды салмаққа ие болу, белдің бойға қатынасы және денедегі майдың нақты пайызы сияқты денсаулыққа қауіп төндіретін факторларды анықтауда әлі де дәл емес. Дұрыс дене бітімін анықтаушы калькуляторлар бірнеше өлшемдерді (білек айналымы, шынтақ ені, мойын айналымы және т.б.) пайдаланып, белгілі бір бойға сәйкес адамның қандай санатқа жататынын анықтайды. Сондай-ақ, ИМТ қартаю кезінде болатын бойдың төмендеуін ескермейді. Мұндай жағдайда ИМТ салмақ сәйкесінше артусыз өседі.
Бұлшық ет пен май
Бұлшық ет массасы мен май массасы арақатынасы туралы болжамдар нақты емес. Дене салмағының индексі (ДЖС) көбінесе арық денелі адамдарда (мысалы, спортшыларда) майлылықты жоғары бағалайды, ал денесі майлы адамдарда артық майлылықты төмен бағалайды. 2008 жылдың маусым айында Ромеро Коррал және авторлар тобы АҚШ-тың үшінші Ұлттық денсаулық және тамақтану сараптамасынан (NHANES III) алынған 13 601 адамды зерттеді және ДЖС бойынша семіздік (ДЖС ≥ 30) ерлердің 21%-ында және әйелдердің 31%-ында кездесетіні анықталды. Дене майының мөлшері бойынша анықталған семіздік ерлердің 50%-ында және әйелдердің 62%-ында анықталды. ДЖС бойынша анықталған семіздік жоғары ерекшелік көрсетсе (ерлерде 95%, әйелдерде 99%), ДЖС төмен сезімталдық көрсетті (ерлерде 36%, әйелдерде 49%). Яғни, ДЖС адамның семіздігін анықтағанда көбінесе дұрыс болады, бірақ семіз емес екенін анықтағанда жиі қателесуі мүмкін. ДЖС-ның семіздікті толық есептемеуіне қарамастан, ДЖС-ның 20–30 аралығындағы орташа мәндері дене майының кең диапазонымен байланысты екені анықталды. ДЖС-сы 25 болған ерлердің шамамен 20%-ы дене майының 20%-дан төмен көрсеткішіне ие, ал 10%-ы 30%-дан жоғары көрсеткішке ие.
Дененің толу индексі (3-тің көбейтіндісі)
Корпустық индекс 2 емес, 3 дәрежелі көрсеткішті пайдаланады. Бұл индекс өте аласа және өте бойлы адамдар үшін де дұрыс нәтижелер береді, бұл ИМТ-де кездесетін мәселе. Мысалы, идеалды салмақтағы бойлы адамның BMI көрсеткіші 20,74, ал корпустық индексі 13,6 болса, салмағы артық бойлы адамның BMI көрсеткіші 24,84-ке жетеді, бұл 25 BMI артық салмаққа өте жақын, ал корпустық индексі 12,4, бұл 12 нормалық корпустық индексіне өте жақын.
ИМТ-ның негізгі мәні (2-нің көбейтіндісі, нормалау коэффициенті)
BMI Prime – BMI жүйесінің модификациясы болып табылады, нақты BMI мен жоғарғы шекті оптималды BMI арақатынасы (қазіргі уақытта 25 кг/м² деп белгіленген), яғни жоғарғы шекті оптималды BMI-ге шаққандағы нақты BMI. BMI Prime – өлшемсіз, бірліктерге тәуелсіз сан. BMI Prime 0,74-тен төмен болған жандарда дене салмағы жеткіліксіз; 0,74 мен 1,00 аралығындағы BMI көрсеткіші – қалыпты салмақ; ал 1,00 немесе одан жоғары болса – артық салмақ. BMI Prime клиникалық жағдайда тиімді, себебі ол адамның максималды оптималды BMI-ден қаншалықты ауытқуын (мысалы, 1,36) немесе проценттік көрсеткішін (мысалы, 136%, немесе 36% жоғары) көрсетеді. Мысалы, BMI 34 кг/м² болған адамның BMI Prime көрсеткіші 34/25 = 1,36, яғни оның жоғарғы масса шегінен 36% артық. Оңтүстік-Шығыс Азия және Оңтүстік Қытай халқында (§ халықаралық айырмашылықтарға қараңыз) BMI Prime есептеу үшін 25-тің орнына 23 жоғарғы шекті BMI қолданылуы керек. BMI Prime әртүрлі халықтардың жоғарғы шекті оптималды BMI мәндерін салыстыруды жеңілдетеді.
Белдің айналасы
Белдің айналасы - ішкі майдың жақсы көрсеткіші, ол денедегі басқа майға қарағанда денсаулыққа көбірек қауіп төндіреді. АҚШ Ұлттық денсаулық сақтау институтының (NIH) мәліметінше, белдің айналасы ерлерде және жүкті емес әйелдерде белгілі бір шамадан асып кетсе, 2-ші типті қант диабеті, дислипидемия, гипертония және жүрек-қан тамырлары ауруларының (ЖҚТА) қаупі артады. Белдің айналасы семіздікке байланысты аурулар қаупін дене салмағының индексінен (BMI) гөрі жақсы көрсетеді. Мысалы, бұл Азия тегіндегі адамдар мен егде жастағы адамдарда жиі кездеседі. Белдің айналасы ерлерде және әйелдерде "жоғары қауіпті" деңгейде деп есептеледі, ал NIH көрсеткіштері "еще жоғары" болып табылады. Бел мен жамбас арақатынасы да қолданылған, бірақ белдің айналасын өлшеуден артық емес және өлшеуге көбірек қиындық тудырады. Белдің айналасының бойға қатынасы да осыған байланысты көрсеткіш болып табылады. 2013 жылғы зерттеуде жасқа байланысты бел мен бой арақатынасының шекті мәндері анықталды, егер олар асып кетсе, өмір сүру ұзақтығы айтарлықтай қысқарады. Олар: 40 жасқа дейінгілер үшін 0,5, 40-50 жастағылар үшін 0,5-0,6 және 50 жастан асқандар үшін 0,6.
Дененің беткі пішін индексі
Дененің пішін индексі (SBSI) әлдеқайда қатаң және төрт негізгі өлшемге негізделген: дененің бетінің ауданы (BSA), тік кеуде қуысының шеңбері (VTC), белдің шеңбері (WC) және бой (H). Ұлттық денсаулық және тамақтануды зерттеу (NHANES) 1999–2004 жылдардағы 11 808 адамнан алынған деректер SBSI-дің дене салмағы индексінен (BMI), белдің шеңберінен және BMI-ге балама дене пішіні индексінен (ABSI) жақсы нәтиже көрсеткенін көрсетті. SBSI* деп аталатын SBSI-дің қарапайым, өлшемсіз түрі де жасалған.