Кіріспе

Литвада туған анархист Эмма Голдманның өмірбаяны – «Living My Life». Эмма Голдман, Литвада туған анархист, АҚШ-тағы қызметі арқылы халықаралық деңгейде танымал болды. Ол 1931 жылы (Альфред А. Кнопф) және 1934 жылы (Garden City Publishing Company) екі томдық түрінде жарық көрді. Голдман Ресей революциясындағы большевиктердің рөліне көңілі толмағаннан кейін Францияның Сент-Тропе қаласында тұрып осы кітапты жазды. Кітапта оның бала кезінен бастап 1927 жылға дейінгі жеке және саяси өмірі толыққанды сипатталған. Одан бері кітап түпнұсқа және қысқартылған нұсқаларымен үздіксіз басылып келеді. Голдманның 1940 жылы қайтыс болуына тоғыз жыл бұрын жарық көргендіктен, автобиографияда Испания азамат соғысындағы оның рөлі жазылмаған.

Өмірбаян

Эмма Голдман 1869 жылы Литваның Ковно қаласында (сол кездегі Ресей империясы) дүниеге келді. Оның ата-анасы Ибраһим мен Таубе шағын қонақүй иесі болды, бірақ көбінесе жағдайы төмен болды. Голдман балалық шағы мен жасөспірім кезеңінде Литвадағы ата-анасының үйі мен Пруссиядағы Кенигсбергтегі әжесінің үйі арасында саяхаттады, содан кейін отбасы Санкт-Петербургке көшті. Балалық шағы көбінесе бақытсыз болғанымен, әкесі жиі зорлық көрсеткеніне қарамастан, Голдман үлкен жартылай әпкесі Хеленамен тығыз қарым-қатынаста болды және алған қарапайым білімін бағалады. 1885 жылы Голдман Хеленамен бірге Рочестерге, Нью-Йорк штатына көшіп, қарындасы Ленамен қосылып, әкесінің ықпалынан құтылуға тырысты; ол оған мәжбүрлі үйлену тойын жасауды қалаған. Киім фабрикасында жұмысқа орналасқанына қарамастан, Голдман Рочестерде ұзақ қалмады. 1887 жылы Хеймаркет оқиғасындағы бомбалаушылардың жазалануына ашуланып, ол Нью-Йоркке көшіп, елдегі ең белгілі анархистердің біріне айналды.

Қорытынды

Голдман өзінің өмірін 1889 жылғы 8 тамызда Нью-Йоркке келгенімен бастайды, — ол анархист ретінде өмірін бастаған күн. Ол өзінің өмірбаянын хронологиялық тәртіппен жазбады, өйткені алғашқы жиырма жылын бұрынғы өмірдің бір бөлігі деп есептеді. Голдман: «Осы уақытқа дейін өмірімде болғанның бәрі артта қалды, тозығы жеткен киімдей тасталып кетті» — деп еске алады. «Өмір сүру» Голдманның Нью-Йоркке дейінгі кезеңін оның принциптерін және анархияға қалай келгенін түсіндіру үшін пайдаланады. Мысалы, ол Рочестердегі киім фабрикасындағы жұмысын өнеркәсіптік еңбекке деген қарсылығының бастауы ретінде сипаттайды. Голдман күніне он жарым сағат жұмыс істеп, аптасына 2,50 доллар тапқанын айтады, бұл сол кездегідей емес. Ол иесінен жалақысын көтеруді сұрағанда, одан бас тартты. Америкада жалғыздық сезінген Голдман 1887 жылы өзі сияқты еврей иммигранты Яков Кершнерге үйленуге «келісті». Алайда, бұл неке ұзаққа созылмады. Голдман күйеуінің кітаптарға қызығуын жойғанын және құмар ойындарға бейімделгенін олардың арадағы шиеленіске байланыстырса, оның бедеулігін білу Голдман үшін шешімді нүкте болды. Ол үйлену түнінде «толық қыңырлыққа» түскенін еске алады. Голдман Рочестерде «толық үмітсіздіктен құтылғанын» тек Хеймаркеттегі оқиғаларға қызығушылығымен және Нью-Йоркке көшуімен байланыстырады. Голдманның мемуарларында Нью-Йорктегі алғашқы айлары жақсы сипатталған. Кітапта оның неміс анархисі, «Die Freiheit» газетінің редакторы Иоганн Мостпен кездесуге жасаған тырысы жақсы баяндалған. Алғашқы кездесуден кейін Мост оның ұстазына айналды. Голдманның естеліктерінде Мост оны «үлкен спикер» етуге бейілді болғаны, ол «Іске» жетекшілік ете алатын оның орнын басатын адамды іздегені айқын көрінеді. Голдман көпшілік алдында сөйлеуді осы бейресми оқу кезінде бастады. Нью-Йоркте бақсылықпен бастап, Голдман өзінің дағдыларын кеңейтіп, көп ұзамай Кливленд, Буффало және отбасылық үйі Рочестерге лекциялық сапарға шықты. «Өмір сүруімнің» маңызды сәттерінің бірі Голдманның Александр «Саша» Беркман есімді жас еврей анархисімен тағдырлы кездесуі болды. Екеуі Голдманның Нью-Йорктегі алғашқы күнінде танысып, тез арада жақын дос және ғашық болды. Голдман Мост пен Беркманның анархизмге деген сеніміне әсер еткенін айтса, «Өмір сүру» Беркман мен Мостты Голдманның жеке сезімдері үшін бәсекелес ретінде көрсетеді. Голдман екі еркестің де өзіне құмарлық танытқанын және әрқайсысына әртүрлі себептермен тартылғанын еске алады: «Мосттың тартымдылығы маған әсер етті. Оның өмірге, достыққа деген құлшынысы маған қатты әсер етті. Беркман да маған қатты ұнады. Оның адалдығы, өзіне сенуі, жастығы — оның барлық ерекшеліктері мені өзіне тартты». Бұл ойлар Голдманның «еркін махаббат» туралы ойларының көрсеткіші болды, — мемуарлар бойынша тұрақты тақырып. «Адамдарды өмір бойы байлау дұрыс емес» деп санайтын Голдман Беркманмен романтикалық қарым-қатынас жасады, бірақ Мосттың ұсыныстарын қабылдамады. Ол ой жүгірту кезінде Голдман «әйелдерді тек әйел ретінде ғана бағалаған» және ақыр соңында онымен «айырылған», өйткені ол «өмірде басқа қызығушылығы жоқ әйелдерді, бірақ олар жақсы көретін еркек пен онымен бірге туған балаларды» қалаған. Мостпен ажырасып, Голдман өзінің жұмысын 1892 жылы Карнеги болат компаниясының төрағасы Генри Клей Фрикті өлтіруге жасалған қастандыққа қатысқанын сипаттаумен жалғастырады. Голдман Беркменмен бірге Жаңа Англияда тұрғанда Карнегидің Питтсбург аймағындағы болат зауыттарының бірінде Хоумстед ереуілі басталғаны туралы хабарды естіді. Фриктің ереуілшілерді күшпен басуға тырысуы Беркман мен Голдманның ашуын туғызды, олар Фрикті өлтіру жоспарын жасады. «Өмір сүру» Голдманның Мосттың «Революциялық соғыс туралы ғылым» атты еңбегіндегі «Іс арқылы үгіт-насихат» доктринасының оны қалай ынталандырғанын сипаттайды, ол анархистердің құралы ретінде саяси зорлық-зомбылықты қолдады. Ол Фриктің өлімінің «ең кедей шатырда да естіліп, бүкіл әлемнің назарын Хоумстед күресінің нақты себебіне аударады» деп сендірді. Оның айтуынша, жұбайлар Беркманның Хоумстедке барып, «Іс үшін» өзін құрбан етуіне келісіп, ал Голдман Нью-Йоркте қалып, қастандықтан кейін қаржы жинап, сөз сөйлеуі керек болды. Голдманның заговоршылдыққа деген адалдығын көрсету үшін, ол Беркманның саяхатына қажетті 15 доллар жинау үшін, оның ауруы туралы әпкесінен қарыз алуға келіспейінше, тіпті проституцияны қарастырғанын айтады. «Өмір сүру» қастандыққа жасалған тырыстың Голдман үшін қиын кезең болғанын сипаттайды. Беркман Фрикті өлтіруге арыстай тырысты, бірақ ол жарақаттан аман қалды. Шындығында, Беркман күткендей өлтірілмеді, бірақ 22 жылға түрмеге кесілді. Сонымен қатар, анархист әріптестерінен мақтау алмай, Мост Беркманды айыптады және «Іс арқылы үгіт-насихат» туралы пікірін өзгертті. Голдман Мосттың «сатуына» қатты ашуланып, бұрынғы ұстазын қоғамдық митингіде атпен сауаттандырғанын жазады. Сәтсіз қастандық әрекеті анархист қозғалысын терең бөліп, Голдманды Мосттың жақтастарынан «пария» деп атады. Голдманның радикализмге және шабыттандырған сөйлеуге бейімділігі Хоумстед ереуілінен кейін өсті, нәтижесінде полицияның күшейтілген назарына түсіп, 1893 жылдың тамызында Филадельфияда тәртіпсіздікке ұйытқылық жасады деген айыппен тұтқындалды. Бір жыл түрмеде өткізгенінен және кейінірек Батыс Еуропаға сапарлағаннан кейін, мемуарлар Голдманның 1890 жылдардың соңында анархисттер үшін лекция оқуға оралуын қарастырады. 1900 жылы Кливлендте лекция оқып жүрген Голдманға «Ниеман» деген атпен танысқан жас жігіт келді. Жастардың анархист әдебиетіне деген қызығушылығына жауап беріп, ол оған оқу тізімін берді және оқиғаға ешқандай мән бермеді. Бірақ Ниеманның шын аты Леон Чолгош екені анықталды, ол 1901 жылдың қыркүйегінде президент Мак-Кинлиді өлтірді. Голдман қастандыққа қатысқан адам ретінде айыпталды және Чикагода тұтқындалды. Американдық қоғам тарапынан қорланған және түрмеге ауыстырылғанда қатты ұрылған Голдман дәлел жетіспеуіне байланысты босатылды. Голдманның өмірбаяны Мак-Кинли қастандығының салдарының ұзаққа созылғанын және ауыр болғанын көрсетеді. Барлық айыптан босатылғанына қарамастан, Голдманның Чолгошпен байланысы оны анархисттер мен анархист емес адамдар үшін де «парияға» айналдырды. Дұрыс емес түрмеге қамалғанына қарамастан, Голдман Чолгошқа қолдау көрсетті және оның қастандыққа жасаған себебін анықтауға тырысты. Голдман Чолгош әрекеті қате болғанын мойындаса да, ол «қорғаусыз адамның себебін, мінезін немесе өмірін жоққа шығаруға дайын емес». Голдман Чолгошқа адвокат жалдау үшін анархисттердің қолдауын алуға тырысты, — оған оның әрекетін әлемге түсіндіру мүмкіндігін беру үшін. Алайда, көптеген адамдар қастандық жасаған адаммен байланысуға дайындық танытпады. Оның қозғалысқа деген сенімі шайқалды. Голдман айтқандай, оның көптеген серіктері «анархизмді бұқаның алдына қызыл мата сияқты мақтан етіп, оның алғашқы шабуылында жасырынып қалды». Осы қиындықтарға қарамастан, Голдман 1907 жылы өзінің радикалдық газеті «Аналық жерді» құрды. Келесі он жыл бойы Голдман АҚШ-тың әскери дайындығына, саяси репрессияға, гомосексуализмге және абортқа қарсы наразылық білдіру үшін жақында босатылған Александр Беркманмен саяси байланыстар жасады. Мемуарлар Голдманның гомосексуализмге деген көзқарасына ерекше назар аударады. Голдман, әйелге сезімдерін білдірген әйелмен болған әңгімесін еске ала отырып: «Маған анархизм болашаққа арналған жалаң ғана теория емес, бізді шектеулерден және адамдарды бөліп тұратын құрылымдардан азат ететін тірі күш болды». Осы және басқа да көптеген нәрселерге байланысты оның күшейген назары…

Сыни қабылдау

"Менің өмірім" кітабына New York Times газетінен оң пікір жазылды, сондай-ақ радикалдық айналымдардың мүшелері де көбінесе оны жақсы қабылдады. New York Times газетінде Р. Л. Даффус Голдманның "даулы" өмірін адамгершілікпен бейнелегені үшін мақтады. Даффус Голдманның кітабының ең әсерлі тұсы – Голдманды билеуші топтарға деген "керексіздік" емес, халыққа деген "шығармашылық" күшке итермелегенін түсіну екенін жазды. Бұл талдауды "Менің өмірім" кітабындағы тағы басқа тарихи тұлғаларға да қатыстыра келіп, Даффус анархистердің "билікті жек көруіне себеп – олар білген билік оларға мейірімді де, әділ де болмағандық" деген қорытындыға келді. Голдманды таза адамгершілікке ұйтқы болған, "жоғалып бара жатқан" түр ретінде сипаттаған Даффус "Менің өмірім" кітабын "өз түрінің ұлы кітаптарының бірі" деп атады. "Вашингтон Пост" газетінде жарияланған анонимді "Редакторға хат" мақаласында бір автор Голдманның Кеңес Одағына қатысты сын-ескертпелерін Джон Дьюидің "зорлық зорлықты тудырады" деген философиясымен салыстырды. Олар Голдманның диктатура арқылы прогреске жету мүмкін емес деген пікірімен келісті. Кейбір анархистер жеке мәселелерді шешуге тырысты. Оның бұрынғы бөлмедесі және анархист Хелен Минкин 1932 жылы еврей тіліндегі Forverts (The Forward) газетінде естеліктерін бөлік-бөлікпен жариялады. Ол 1890 жылдары үйленген күйеуі Йоханн Мостты Голдманның қатал сынауынан қорғауды көздеді. Минкин Голдманның Мост Голдманнан ажырасып, Минкинге үйленген себебі – оған үй шаруасын жүргізетін әйел керек болған деген сөзін жобады. Минкин екі бұрынғы дос арасындағы ажырасу себебін білмейтінін айтты (Мост бастапқыда Голдманға кеңесші болған), бірақ Мостпен жеке қарым-қатынасы бағынышты да, дәстүрлі де емес екенін мәлімдеді. Минкин өзінің рөлін былайша сипаттады: "Мост, мен бір рет айтқандай, өзінің ащы және күрделі күресінің арасында өзіне аздап бақыт тілеуге құқылы еді. Мост тұғырынан сәл шайқалғанда көріп, мазасыздыққа келетінмін және оны биіктен құлатып алмау үшін қолдадым."

Маңыздылығы

"Өмір сүру" кітабы АҚШ-қа XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында келген радикалды иммигранттардың психологиясына қатысты маңызды түсініктер береді. Голдман жеке түрде саяси зорлық-зомбылық және ерте анархистік қозғалыстағы адамның сексуалдық табиғаты сияқты жиі назардан тыс қалған мәселелерді зерттейді. Голдманның автобиографиясының басында Хеймаркетте болған жарылыс әлі естерде болғандықтан, американдық анархистер зорлық-зомбылық пен қастандық жасау туралы пікірлермен байланысты болды. Тарихшы Джон Хигамның айтуынша, Хеймаркеттен кейін иммигранттар американдық патриоттар арасында "заңсыздыққа бой алған, зорлық-зомбылық пен тәртіпсіздікке ұмтылған жаратылыс" ретінде стереотиптелген. Голдманның ертедегі баяны қозғалыстың зорлық-зомбылыққа бейімділігін көрсетеді, өйткені ол Нью-Йоркке келгеннен кейін бірнеше жыл өткен соң Беркменмен бірге Генри Фрикті өлтіруге тырысты. Алайда, Фриктің өміріне жасалған қастандықтан кейін Голдман және оның жақтастары саяси мақсаттар үшін зорлық-зомбылық пен қастандық жасаудан бас тартты. Маккинлидің қазасынан кейін Голдман Леон Чолгошқа тікелей мақтау айтпай, керісінше, "қатты әлеуметтік стресске" ұшырағандарға көңіл жасыған мақала жариялады. Голдманның радикализмі оның жеке сексуалдық көзқарасына да әсер етті. Неке мен аналықты бағалайтын дәстүрлі орыс еврей отбасынан шыққан Голдман "еркін махаббат" идеясының жақтасы болды және қоғамдық нормаларды қабылдамады. Голдман өзінің ашық сексуалдық қатынасына қатысты сыншыларға жауап бергенде: "Біздің ісімізден мені монах болуға күтпеуін талап еттім. Егер олай болса, мен оған мұқтаж емеспін. Тіпті ең жақын серіктерімнің наразылығына қарамастан, мен өзімнің әдемі идеяммен өмір сүремін" деді.