Кіріспе

Қоғамдық рейтинг алгоритмі Репутация жүйелері – бұл онлайн қоғамдастықтарда пайдаланушыларға бір-бірін бағалауға мүмкіндік беретін бағдарламалар немесе алгоритмдер, осы арқылы сенімділік орнатуға көмектеседі. Мұндай жүйелерді eBay, Amazon.com және Etsy сияқты электрондық коммерция сайттарында, сондай-ақ Stack Exchange сияқты онлайн кеңес алатын платформаларда кездестіруге болады. Бұл репутация жүйелері «интернет арқылы қызмет көрсетуде шешім қабылдауға қолдау көрсету» үрдісіндегі маңызды тенденцияны көрсетеді. Онлайн қоғамдастықтардың сауда жасау, кеңес алу және маңызды ақпарат алмасу үшін танымал болуымен қатар, репутация жүйелері онлайн тәжірибе үшін аса маңызды болып келеді. Репутация жүйелерінің мәні мынада: егер тұтынушы өнімді немесе қызметті дербес сынап көре алмаса, немесе ақпаратты ұсынатын адамды көре алмаса да, ұсыным жүйелері арқылы қалыптасқан сенімге сүйене отырып, алынған нәтижеге сенімді бола алады. Rheingold пікірінше, бұл жүйелер интернет пайдаланушыларының онлайн транзакция жасаған адамдарға сену қажеттілігінен туындаған. Ол адамдар тобындағы әлеуметтік функциялар, мысалы, қаңқу (әңгіме тарату) «бізге кімге сену керектігін, кімге басқалар сенетінін, кім маңызды және кімнің маңызды екенін анықтауға көмектеседі» дейді. Оның сөзіне сәйкес, eBay және Amazon сияқты интернет-сайттар осы әлеуметтік қасиетті пайдаланып, «миллиондаған клиенттердің үлесімен құрылған және сайт арқылы алмасылатын мазмұн мен транзакциялардың сапасын бақылайтын репутация жүйелерімен жақсартылған».

Репутациялық банктер

Жаңадан дамып келе жатқан ортақ экономика өзара байланыстағы нарықтар мен қызметтерге деген сенімнің маңыздылығын күшейтеді. Пайдаланушылар жекелеген жүйелерде өзінің беделін және сенімін қалыптастыра алады, бірақ көбінесе осы беделді басқа жүйелерге көшіру мүмкіндігі болмайды. Рейчел Ботсман мен Ру Роджерс өздерінің "Менікі сенікі" (2010) атты кітабында: "Бірлескен тұтынудың түрлі нысандарында бедел капиталын жинақтайтын желінің пайда болуы енді уақыт мәселесі ғана" дейді. Бұл жүйелер, көбінесе "бедел банктері" деп аталады, пайдаланушыларға бірнеше жүйедегі бедел капиталын басқаруға мүмкіндік беретін платформа ұсынуға тырысады.

Нақты беделділік жүйесін сақтау

Репутация жүйелерінің басты міндеті – онлайн қауымдастықтарының қолданушылары арасында сенімділік сезімін қалыптастыру. Дүкендердегідей, сенім мен беделділік клиенттердің пікірлері арқылы қалыптастырылуы мүмкін. Компьютерлік машиналар қауымдастығынан Пол Резник репутация жүйелерінің тиімді жұмыс істеуі үшін қажетті үш қасиетті сипаттады. Бұл бастапқыда электрондық пошта қолданбалары үшін жоспарланған, бірақ кейіннен беделге негізделген қызмет үшін жалпы архитектура ретінде, содан кейін электрондық поштаға арналған бөлек бөліммен бірге дамытылды. Дегенмен, электрондық поштаның репутациясын сақтауда DNSxL басымдыққа ие, олар бұл протоколды қолданбайды. Бұл талаптар пікірді қалай жинау керектігін көрсетпейді – шындығында, электрондық хаттарды жіберушілердің көптігі тікелей алушылардан пікір алуды қиындатады – және тек репутация сұрау/жауап әдістерімен ғана айналысады.

Ресурс ретінде бедел

Жоғары беделді капитал иесіне көбінесе пайда әкеледі. Мысалы, көптеген зерттеулер eBay платформасында сатушының рейтингі мен сату бағасы арасындағы оң байланысты көрсетті, бұл жоғары беделге ие пайдаланушылар өз тауарлары үшін көбірек ақша ала алатынын білдіреді. Онлайн сауда алаңдарындағы өнімге жоғары бағалар сатылым көлемін арттыруға көмектеседі. Абстрактілі беделді қысқа мерзімді пайда табу үшін сатуға немесе күш-жігер жұмсау арқылы арттыруға болатын ресурс ретінде пайдалануға болады. Мысалы, жақсы беделі бар компания беделі төмендегенше, төмен сапалы өнімдерді жоғары бағамен сатуы мүмкін, немесе беделін арттыру үшін жоғары сапалы өнімдерді сатады. Кейбір бедел жүйелері одан да әрі барып, жүйе ішінде беделді нақты түрде жұмсауға мүмкіндік береді, осы арқылы пайда алуға болады. Мысалы, Stack Overflow қауымдастығында беделдік ұпайларды басқа пайдаланушыларды сұраққа жауап беруге ынталандыру үшін "сыйлықтарға" жұмсауға болады. Нақты жұмсау механизмі болмаса да, бедел жүйелері көбінесе пайдаланушыларға беделіне көп зиян келтірмей, оны жұмсауды жеңілдетеді. Мысалы, жоғары қабылдау көрсеткішіне ие (көбінесе жүргізушінің беделін бағалау үшін қолданылатын өлшем) көлік жүргізушісі клиенттерді таңдап алуға тырысуы мүмкін, бұл жүргізушінің қабылдау көрсеткішін төмендетсе де, оның жұмыс тәжірибесін жақсартады. Қызмет көрсетушілер өздерінің таңдау қабілетін мұқият басқарып, тым көп санкциялардан сақтануға болады.

Шабуыл және қорғаныс

Репутация жүйелері көбінесе шабуылдарға осал келеді және түрлі шабуылдар болуы мүмкін. Репутация жүйесі пайдаланушылардың болжамсыз саны және қарсыластық орта сияқты әртүрлі факторларды ескере отырып, дұрыс бағалау жасауға тырысады, сондықтан шабуылдар мен қорғаныс механизмдері репутация жүйелерінде маңызды рөл атқарады. Репутация жүйесіндегі шабуылдарды жіктеу шабуылдың нысанасы қандай жүйе компоненттері мен дизайн шешімдері екенін анықтауға негізделген. Ал қорғаныс механизмдері қолданыстағы репутация жүйелерінің тәжірибесінен туындайды.

Шабуылдаушы үлгісі

Шабуылшының мүмкіндіктері бірнеше ерекшеліктермен анықталады, мысалы, шабуылшының жүйеге қатысты орналасуы (ішкі шабуылшы және сыртқы шабуылшы). Ішкі шабуылшы – жүйеге заңды түрде қол жеткізе алатын және жүйе талаптарына сәйкес әрекет ете алатын тұлға, ал сыртқы шабуылшы – жүйедегі рұқсаты жоқ, анықталатын немесе анықталмайтын кез келген тұлға. Сыртқы шабуыл компьютерлік жүйедегі басқа шабуылдарға көбірек ұқсас болғандықтан, бедел жүйесінде ішкі шабуылға көбірек назар аударылады. Көбінесе, шабуылшылар өзімшіл немесе қаскөйлік ниетпен әрекет етеді және олар жеке немесе коалиция құрып жұмыс істей алады деген жалпы болжамдар бар.

Шабуыл жіктелуі

Репутациялық жүйелерге жасалатын шабуылдар шабуылшының мақсаттары мен әдістеріне қарай жіктеледі. Өзін өсіру шабуылы. Шабуылшы өзінің беделін жалған жолмен арттырады. Типтік мысал – Сибил шабуылы, онда шабуылшы көптеген анонимді тұлғаларды (субъектілерді) жасап, оларды пайдаланып, бедел жүйесіне пропорционалды үлкен ықпал етеді. Репутациялық жүйенің Сибил шабуылына осалдығы Сибилдерді жасаудың қымбаттығына, репутациялық жүйенің сенімді тұлғамен байланысы жоқ тұлғалардан ақпаратты қабылдауына және репутациялық жүйенің барлық тұлғаларды бірдей қарауына байланысты. Ақтау шабуылы. Шабуылшы өз беделін жаңарту үшін жүйедегі осалдықты пайдаланады. Бұл шабуыл көбінесе беделділік нәтижені есептеуге қолданылатын репутациялық жүйенің формуласына бағытталған. Ақтау шабуылын басқа шабуыл түрлерімен біріктіру арқылы олардың тиімділігін арттыруға болады. Қарғыс шабуылы. Шабуылшы жалған деректерді жіберіп, құрбан болатын түйіндердің беделін төмендетеді. Бұл бір шабуылшының немесе шабуылшылардың бірігуі арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Ұйымдастырылған шабуыл. Шабуылшы өз күш-жігерін ұйымдастырып, жоғарыда аталған стратегиялардың бірнешеуін қолданады. Ұйымдастырылған шабуылдың белгілі бір мысалы – тербеліс шабуылы. Қызметтен бас тарту шабуылы. Шабуылшы қызметтен бас тарту әдісін қолданып, репутациялық жүйелерде беделділік мәндерін есептеуге және таратуға кедергі келтіреді.