Кіріспе
Поляк пианист, композитор және Холокосттан аман қалған (1911–2000) Владислав Шпильман (; 5 желтоқсан 1911 – 6 шілде 2000) – поляк еврей пианині, классикалық композитор және Холокосттан аман қалған. Шпильман 2002 жылғы Роман Поланскинің "Пианист" фильміндегі басты кейіпкер ретінде кеңінен танымал. Фильм оның Варшава қаласының неміс оккупациясынан қалай аман қалғаны туралы автобиографиялық әңгімесіне негізделген. Фильмде оның рөлін американдық актер Адриен Броди сомдады. Шпильман Берлин және Варшавадағы музыка академияларында фортепианоны оқыды. Ол Польша радиосында және концерттерде танымал орындаушы болды. Польшаға неміс басқыншылығынан кейін Варшава геттосында екі жыл жасырын өмір сүрді. Варшава көтерілісінен және одан кейін қаланың қирауынан соң, нацистік саясатты жек көретін неміс офицері Вильм Хозенфельд оған көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Шпильман Польша радиосындағы мансабын қайта бастады. Шпильман өте шығармашыл композитор болды; оның шығармаларына жүздеген әндер мен көптеген оркестрлік туындылар кірді. Шпильман Варшава көтерілісінен кейін Варшава қираған жерлерінде аман қалған поляктарды білдіретін "Варшава Робинсондары" деп аталатын топтың ең танымал өкілі ретінде де танылды.
Władysław Szpilman (; 5 December 1911 – 6 July 2000) was a Polish Jewish pianist, classical composer and Holocaust survivor. Szpilman is widely known as the central figure in the 2002 Roman Polanski film The Pianist, which was based on his autobiographical account of how he survived the German occupation of Warsaw. In the film, he is portrayed by American actor Adrien Brody. Szpilman studied piano at music academies in Berlin and Warsaw. He became a popular performer on Polish Radio and in concert. Confined within the Warsaw Ghetto after the German invasion of Poland, Szpilman spent two years in hiding. Following the Warsaw Uprising and the subsequent destruction of the city, he was helped by Wilm Hosenfeld, a German officer who detested Nazi policies. After World War II, Szpilman resumed his career on Polish Radio. Szpilman was also a prolific composer; his output included hundreds of songs and many orchestral pieces. Szpilman was also recognized as the most famous of the "Warsaw Robinsons", a term referring to Poles who survived in the ruins of Warsaw after the Warsaw Uprising.
Пианисттік мансап
Шпильман фортепианоны Польшаның Варшава қаласындағы Шопен атындағы музыка академиясында оқыды, онда Франц Листтің бірінші және екінші буын шәкірттері Александр Михаловский мен Юзеф Смидовичтен фортепиано сабақтарын алды. 1931 жылы ол Берлиндегі беделді Өнер академиясының студенті болды, онда Артур Шнабель, Франц Шрекер және Леонид Кройцермен бірге білім алды. 1933 жылы Адольф Гитлер Германия канцлері болып тағайындалғаннан кейін Шпильман Варшаваға оралды, онда ол тез арада танымал пианист және классикалық және эстрадалық музыканың композиторы атанды. Негізінен солист болған ол, сонымен қатар Роман Тотенберг, Ида Хаендель және Генрик Шеринг сияқты көрнекті скрипкашылармен камералық музыкада серіктес болды, ал 1934 жылы АҚШ-тың скрипкашысы Бронислав Гимпельмен бірге Польша бойынша гастрольдік сапар жасады. 1935 жылдың 5 сәуірінде Шпильман Польша радиосына жұмысқа орналасты, онда классикалық және джаз музыкасын орындайтын пианист ретінде қызмет етті. Оның осы кездегі шығармаларына оркестрлік туындылар, фортепиано пьесалары, сондай-ақ фильмдерге жазылған музыка, жалпы 50-ге жуық ән кірді, олардың көптегені Польшада кеңінен танымал болды. 1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға неміс басқыншылығы басталған кезде ол даңқты пианист және Польша радиосының жетекші солисі болды, ол Шпильман орындаған Шопеннің соңғы концерті эфирге шыққаннан кейін 1939 жылдың 23 қыркүйегінде бомбаланды. Нацилік оккупанттар Бас үкіметті құрды және Варшаваны қоса алғанда, Польшаның көптеген қалаларында геттолар жасады. Шпильман мен оның отбасына жаңа тұрғын үй іздеу қажет болмады, өйткені олардың пәтері бұрыннан гетто аумағында орналасқан еді.
Холокост кезінде аман қалу
Владыслав Шпильман және оның отбасы, Варшавада тұратын барлық еврейлермен бірге, 1940 жылдың 31 қазанында Варшава геттосына көшіруге мәжбүр болды. Гетто ішіне барлық еврейлер қамалып болғаннан кейін, оларды нацистік Германия басып алған қаланың қалған бөлігінен бөліп тұратын қабырға салынды. Шпильман отбасын асырау үшін музыкант болып жұмыс таба алды, оның отбасында анасы, әкесі, ағасы Генрик және екі әпкесі – Регина мен Халина болды. Ол алдымен «Новочесна» кафесінде жұмыс істеді, онда клиенттер кейде оның ойнауын елемей, өз ісімен айналысты, ол естеліктерінде айтқандай. Кейін Шпильман Сиенна көшесіндегі кафеде, ал 1942 жылдан кейін Лешно көшесіндегі «Стука» кафесінде ойнады. Осы соңғы екі кафеде ол скрипкашы Зигмунт Ледерманмен камералық музыка орындады, Анджей Голдфедермен фортепиано дуэтінде өнер көрсетті, сондай-ақ басқа музыканттармен де бірге ойнады. 1942 жылы оның отбасының барлық мүшелері Германияның Польшаны басып алған аймағындағы Треблинка жойқын лагеріне депортацияланды, ол Варшавадан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Депортацияға көмектескен еврей полициясының бір қызметкері, Шпильманды танып, оны пойызға тиеліп жатқан адамдардың қатарынан – оның ішінде ата-анасы, ағасы және екі әпкесі бар – алып шықты (басқа геттолардағыдай, бұл орын Умшлагплац деп аталды). Шпильманның отбасы мүшелерінің ешқайсысы соғыстан аман қалмады. Шпильман геттода жұмысшы болып қалды және еврейлердің қарсылық қозғалысына қару-жарақ жеткізуге көмектесті. Шпильман 1943 жылдың 13 ақпанына дейін Варшава геттосында болды, ол 1943 жылдың сәуір-мамыр айларында тұрғындарының көп бөлігі депортацияланғаннан кейін таратылды. Шпильман Варшавада жасырынуға орындар тапты және Польша радиосының достары мен Анджей Богоцкий және оның әйелі Янина, Чеслав Левицкий және Хелена Левицкая сияқты музыканттардың көмегімен аман қалды. Ол бірнеше рет тұтқындалудан құтылды. 1944 жылдың тамызынан бастап Шпильман Niepodległości аллеясының 223 нөміріндегі тастап кетілген ғимаратта жасырынды. Қараша айында оны неміс офицері, капитан Вильм Хозенфельд тауып алды және оған ғимаратта фортепиано ойнауды бұйырды. Шпильманның таңғалуына орай, Хозенфельд оған бірнеше рет азық-түлік пен қажетті заттар әкеліп көмектесті, немістер Варшавадан шегінгенге дейін.
Польша радиосы
Шпильман 1935 жылы Польша радиосында штатты пианиношы ретінде ойнай бастады. 1939 жылы 23 қыркүйекте Шпильман эфирде болған кезде немістер студияға оқ атып, оны ойнауын тоқтатуға мәжбүр етті. Бұл соғыс аяқталғанға дейін естілген соңғы тікелей музыкалық эфир болды. 1945 жылы Польша радиосындағы жұмысын қайта бастаған Шпильман алты жыл бұрын қалған жерінен жалғастырды: ол алғашқы хабарламаны Шопеннің C-шарпы минорындағы Ноктюрнін (Lento con gran espressione) орындау арқылы ашты. 1945 жылдан 1963 жылға дейін Шпильман Польша радиосының эстрадалық музыка бөлімінің директоры болды. Шпильман концерттік пианиношы және камералық музыкант ретінде Польшада, сондай-ақ Еуропа, Азия және Американың барлық аймақтарында өнер көрсетті. Осы кезеңде ол бірнеше симфониялық туындылар және Польшада бүгінгі күнге дейін танымал 500-ге жуық музыкалық шығарма жазды. Ол радиоспектакльдер мен фильмдерге де музыка жазды және 1961 жылы Польшаның Сопот қаласында 50 жылдан астам уақыттан бері әр жазда өткізіліп келе жатқан Халықаралық ән байқауын құрды. Шпильман мен Бронислав Гимпель 1963 жылы Варшава пианино квинтетін құрды, олар 1986 жылға дейін Лондондағы Корольдік фестиваль залында; Париждегі Salle Pleyel және Salle Gaveau; Мюнхендегі Herkules Saal; сондай-ақ Salzburger Festspiele, Brahmstage Baden Baden, Musikhalle Hamburg сияқты жерлерде 2000-нан астам концерт берді.
Композициялар
Берлиндегі алғашқы жылдарынан бастап, Шпильман тіпті Варшава геттосында өмір сүрген кезде де музыка жазу ниетінен ешқашан қол үзген жоқ. Оның шығармаларына оркестрлік туындылар, концерттер, фортепианоға арналған пьесалар, сондай-ақ радиоспектакльдер мен фильмдерге жазылған көптеген музыкалар, әрі шамамен 500 ән кіреді. Олардың 100-ден астамы Польшада хиттер мен мәңгілік әндер ретінде кеңінен танымал. 1950 жылдары ол балаларға арналған 40-қа жуық ән жазды, осы еңбегі үшін 1955 жылы Польша композиторлар одағынан марапат алды. 1998 жылы оның ұлы Анджей Шпильманның айтуынша, Шпильманның туындылары Польшадан тыс кең көрерменге жетпеген, бұл соғыстан кейін Еуропаның мәдени және саяси тұрғыдан екіге бөлінуіне байланысты болды. Оның әкесі "бірнеше онжылдық бойы Польшаның танымал музыкалық өнерін қалыптастырды, бірақ Польшаның батыс шекарасы Шығыс блогы елдерінен келген музыкаға тосқауыл болды". (Анджей Шпильманның "Пианист" кітабының 1999 жылғы басылымына жазған "Алғы сөзінен", 8-бет). 1961 жылы ол Польшада әр жазда өткізілетін Сопот халықаралық ән фестивалін бастамамен ұйымдастырды, ол қазірге дейін 50 жылдан астам уақыт бойы жалғасып келеді. Ол Польшаның халық музыкасы авторларының одағын құрды.
In 1961, he initiated and organized the Sopot International Song Festival produced in Poland every summer, now for more than 50 years. He founded the Polish Union of Authors of Popular Music.
Кітап
"Қаланың өлімі" (оригинал "Śmierć miasta") Владислав Шпильман жазған, соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай Джерзи Вальдорф өңдеген, ал алғаш рет 1946 жылы Wiedza баспасында басылып шыққан. Кітап сталиндік билік саяси себептермен цензураға алынды. 1999 жылғы ағылшын тіліндегі басылымда Вильм Хозенфельдтің күнделігінен (1942–44) үзінділер де бар. Биерманның эпилогы Хозенфельдтің істері мен мінезі туралы қосымша мәлімет береді. Ол Варшавада басқа да бірнеше құрбан болуға тиіс болған адамдарға көмектесті; Хозенфельд, дегенмен, жеті жыл совет тұтқындарында болғаннан кейін (1952 жылы) қайтыс болды, Шпильманның оған көмектесу әрекеттеріне қарамастан. Өзінің аман қалғанымен аяқталса да, Шпильман естелігін қуанышпен аяқтаудан бас тартты. Соңғы абзацтарда ол тастап кетілген және қираған Варшава көшелерімен келеді: "Құйытқы жел қираған темірлерді дірілдетіп, терезелердің көмірленген ойықтарынан сыбызғылап, ұлы дауыспен естілді. Күн батты. Қараңғы, қорғасынды аспаннан қар жауды". Бір сыншы атап өткендей, "осы соңғы сөйлемдер осы таңғажайып және естен кетпес кітаптың стилін толықтай көрсетеді. Ықшам, бірақ өте әсерлі; салмақты және біршама алшақтықпен, бірақ поэзиялық және тұрақты рухани мән мен күшке ие".
Фильмге бейімделу
2002 жылы поляк-француз кинорежиссері Роман Полански кітаптың экрандық нұсқасын түсірді. Фильм 2003 жылы үш "Оскар" сыйлығын жеңіп алды: үздік режиссер, үздік актер және ең жақсы бейімделген сценарий, сондай-ақ Британдық кино және телеарна академиясының үздік фильм сыйлығы мен Канн кинофестивалінде "Алтын пальма" жүлдесі. Полански Краков геттосынан қашып, нацистік геноцидтен аман қалды, бірақ оның анасы неміс басқыншылары тарапынан өлтірілді. Поланскидің фильмі кітаптың стилі мен егжей-тегжейін жақыннан ұстанады. "Пианист" фильмі үшін басты рөлдегі үздік актер сыйлығын қабылдаған Адриен Броди: "Бұл фильм Владислав Шпильман ұсынған жобасыз мүмкін болмас еді. Бұл оның өмір сүруіне арналған құрмет" деді. Шпильманның ұлы Анджей Шпильман Шпильманның ең танымал әндерінен тұратын "Wendy Lands Sings the Songs of the Pianist (Universal Music)" атты CD жинағын шығарды. Шпильманның туындылары бар басқа CD-лерге Владыслав Шпильманның Эва Купиц (фортепиано), Джон Аксельрод (дирижер) және Берлин радиосының симфониялық оркестрімен бірге фортепиано мен оркестрге арналған шығармалары (2004) (Sony Classical) және "Пианист" және Владыслав Шпильманның Легендарлық жазбаларының (Sony Classical) түпнұсқалық жазбалары кіреді. 1998 жылдың қараша айында Шпильман Польша президентімен Польшаны қайта құру орденінің жұлдызы бар командирлік крестімен марапатталды.
Өлім және құрмет көрсету
Шпильман 2000 жылы 6 шілдеде Варшавада 88 жасында табиғи себептерден қайтыс болды. Оның қазасы туралы сол кезде кеңінен хабарланбады. Ол Повазки әскери бейіште жерленген. 2011 жылдың 25 қыркүйегінде Польша радиосының 1-студиясы Владыслав Шпильманның атымен аталып өтті. 2011 жылдың 4 желтоқсанында Варшавадағы 223 Niepodległości даңғылында поляк және ағылшын тілдерінде жазылған Шпильманға арналған ескерткіш тақта ашылды. Осы шараға оның әйелі Халина Шпильман, ұлы Анджей және Вильм Хосенфельдтің қызы Йоринде Кречи Хосенфельд қатысты. Келесі күні, Шпильманның туғанына толық жүз жыл толуына орай, Польша президенті Бронислав Коморовский Шпильманның жесірі мен ұлымен, сондай-ақ Кречи Хозенфельдпен кездесті. Американдық классикалық және джаз пианисті әрі композиторы Ури Кейн Шпильманның шығармаларын түрлі жанрларда өз интерпретациясында орындады. Кейннің концертінен жасалған CD 2014 жылдың 24 ақпанында жарық көрді.