Кіріспе

Чечендік барлау қызметкері және әскери қолбасшы Сұлтан Гелисханов (Сұлтан Гелисханов) – Чечен Республикасы Ичкерияның мемлекеттік қауіпсіздік қызметінің бұрынғы төрағасы және Ресейге қарсы чечен қарсыласының бұрынғы дала командирі.

Ерте өмір

Сұлтан Гелишанов 1955 жылы Қазақстандағы ішкі жер аударуда дүниеге келген. Басқа деректерге сәйкес, ол Ялхорой тебіне (тайпасына) жатады және осы тебінің атымен аталған Ялхорой ауылынан шыққан. Кеңес кезеңінде Гелишанов Чеченстандағы екінші ірі қала Гудерместе жол полициясының бастығы қызметін атқарды, полковник шеніне жетті.

Чечен қауіпсіздік қызметі

Кеңес Одағы тарағаннан және Чечня тәуелсіздік жариялағаннан кейін, 1992 жылы Гудэрмес қаласының әкімі сайлауында жеңілген Гелишанов 1993 жылы Жохар Дудаев оны Чечен Республикасының ішкі істер министрі етіп тағайындады, ал сол жылдың өзінде Мемлекеттік қауіпсіздік департаментінің (ДГБ) директоры қызметіне бекітті. Оның қарыштауы Дудаевтың күйеу баласы Салман Радуевпен болған достығының арқасында мүмкін болды. 1993 жылдың маусым айында Гелишанов барлық "заңсыз қаруланған топтарды" қарусыздандыруға бұйрық берді және азаматтардың қоғамдық жерлерде қару ұстауына тыйым салды (бұл құқық бұрын Дудаевпен халыққа берілген еді). Одан кейін ол Грозный орталығында өткен оппозициялық митингті таратуға жетекшілік етті, оның салдарынан шамамен 15 адам қаза тапты; бір жыл өткен соң, ол оппозиция мүшелерін жаппай ұстауға басшылық етті. Гелишановтың ДГБ-дегі жетістіктерінің қатарында чечен мафиясының басшысы Николай Сулеймановты ұстау және Ресей Федералдық қарсы барлау қызметінің (ФСК, сол кезде КГБ-ның негізгі мұрагері) екі жоғары шенді офицерін құпия түрде Чечняға жіберілгенін анықтау болды. Оппозицияның жетекшісі, қылмыстық әлемнің өкілі және Дудаевтың бұрынғы қауіпсіздік қызметінің басшысы Руслан Лабазанов "әсіресе Дудаев пен Гелишановты" өлтіруге ант берді. Гелишанов ФСК-ға Дудаевқа қарсы тұруға екі батальон дайын екенін айтқан деген қауесет тарады, бірақ ол бұл мәлімдемені жоққа шығарды. Сондай-ақ ол ФСК-ны Чечен үкіметін құлатуға бағытталған терроризмге, саботажға, пропагандаға, дезинформацияға және басқа да субверсивті әрекеттерге миллиардтаған доллар жұмсады деп айыптады.

Ресеймен бірінші соғыс

1994-1996 жылдардағы Бірінші чечен соғысының басында Гелишанов Грозный шайқасына қатысты. Оның жеке басқаруындағы DGB бөлімшесі бомбалаудан кейін, штабқа хабар бермей, өздері қашып кетті, бұл ресейлік жаяу әскерге Сунжа өзені арқылы Войков көпірінен өтіп, №2 қалалық ауруханаға (Президенттік сарай эвакуацияланғаннан кейінгі басқару орталығына) жақындауға мүмкіндік берді, нәтижесінде чечен басшылығы оны тастауға мәжбүр болды. 1995 жылдың қаңтар айының соңында қоршаудағы чечен астанасынан қашқаннан кейін, Гелишанов Чечен қауіпсіздік министрі лауазымынан бас тартып, өзінің тапсырылуы туралы келіссөздер жүргізді, бірақ қауіпсіздік кепілдіктерін талап етті. Кейін Гелишанов партизандық көшбасшыға айналып, жетекші сепаратист әскери командирлерінің бірі ретінде танылды. Human Rights Watch хабарлағандай, 20 сәуірде Ресей әскерлері Дагестанмен шекарада орналасқан Ишкой-Юрт ауылын, "Дудаевқа адал Гелишановтың" туған жері болғандықтан, "ерекше жазалауға" белгілеген. Сәуір-мамыр айларында оның ФСК жасырын топтары тарапынан "жойылғаны" туралы жалған ақпарат тарады. 1995 жылы Радуевпен бірге Гелишанов Ресей Ішкі істер министрлігінің конвойына шабуыл жасады. Сондай-ақ ол Будённовск ауруханасындағы кешірімдік жағдай кезінде бейтарап делдал ретінде федералдық өкілдермен келіссөздерге қатысты.

Ресеймен екінші соғыс

1999 жылы Екінші шешен соғысы басталғанда, оның жауынгерлері шашырап кетті деген хабарлар тарады, тіпті ол қайтыс болды деген де ақпарат болды. 2002 жылдың сәуір айында Чечен Республикасының Мәскеушіл президенті Ахмад Кадыров Гелисканов пен оның 100-ден астам соғысшылары жақын арада қарсылық тастауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді, бірақ бұл орындалмады.

Бас тарту

2006 жылғы 28-29 наурызда regnum.ru және kavkaz.memo.ru сайтылары Сұлтан Гелисканов пен оның інісі Тұрпалдың Гудерместе Мәскеушіл Чечен билігіне өз еркімен тапсырғандарын хабарлады. kavkaz.memo.ru сайтындағы мәліметке сәйкес, аты-жөні жарияланбаған Чечен құқық қорғау органының қызметкерінен цитата келтіріліп, Гелискановты тексеріп босатқан, ал Гелискановқа тағылған жалғыз айып – "заңсыз қарулы топқа қатысу", ол кешірім алуға құқылы екені айтылды. Чечен сепаратистері Гелискановты "жеке тұлға" деп атады, ал сол кездегі сепаратистік президент Абдул Халим Садулаевтың елшісі Закаевтың сөзіне қарағанда, "күшті соғыс басшысының өз еркімен тапсыруы – бұл тек үгіт-насихат амалы. Гелисканов соғыс кезінде федералдарға ешқашан оқ атпаған". Гелисканов өзі "Аслан Масхадовтың саясатына көп бұрын көңілі тоққан" деді. Ол сондай-ақ, сепаратистік басшылықтың саяси бағытына келіспегендіктен, бірінші және екінші әскери науқандар кезінде белсенді түрде күреске қатыспағанын, ал 1995-1999 жылдар арасындағы соғыс аяқталғаннан кейінгі кезеңде сепаратистік үкіметтен шет қалғанын мәлімдеді. Рамзан Кадыров "қолы қанға боялмаған" бұрынғы сепаратистердің қауіпсіздігіне жеке кепілдік берген кезде тапсыруға шешім қабылдағанын айтты.