Кіріспе

Өнер тарихына көз жүгірсек, әлеуметтік, саяси және экономикалық жағдайлар жаңа көркем ағымдар мен стильдердің пайда болуында әрдайым маңызды рөл атқарғанын көреміз. Мысалы, Мортеза Катузианның "Flight" (Ұшу) туындысы саяси өзгерістердің нәтижесінде бостандықтан айырылған, шеттетілген адамдарды бейнелейді. Иранда 1940 жылдардағы әлеуметтік және саяси оқиғалар осы елдің бейнелеу өнерінің даму бағытын түбірімен өзгертті және оның табиғи жолын толыққанды түрде өзгертіп жіберді.

Тарих

Ирандағы заманауи өнер қозғалысы 1940 жылдардың соңы мен 1950 жылдардың басында қалыптасты. Бұл кезең атақты парсы суретшісі Камал оль-Молк (1852–1940) қайтыс болғаннан кейін болды, осылайша академиялық сурет салуға қатаң ұстанудың символдық аяқталуын білдірді. Тегеран университетінің (қазіргі Тегеран университеті) Көркемөнер колледжі заманауи өнерге қызығушылық танытқан студенттер үшін маңызды орынға айналды. Көркемөнер колледжінің алғашқы студенттері 1946 жылы тәмамдады, олардың қатарында Жавад Хамиди, Шокух Риази, Жалил Зиапур және Ахмад Эсфандияри болды; олардың барлығы Парижге сурет салуды оқуға кетті. 1949 жылы Махмуд Жавадипур және оның әріптестері Тегеранда Ападана галереясын ашқандығы және 1950 жылдары Маркос Григорян сияқты суретшілердің пайда болуы Ирандағы заманауи өнердің жаңа түрін құруға деген ниетті көрсетті. Григорян өзінің өнеріне шабындықты Иранның халық мәдениетінен, әсіресе кофеханалардағы әңгімешілер мәдениетінен және құрғақ топырақ пен саздың бейнелі тілінен алды.

Ирандағы сюрреализм

Әминолла Резаи Иранға сюрреалистік сурет салуды алғаш әкелді. Осы себепті кейбір адамдар оны Ирандағы сюрреалистік суретшіліктің әкесі деп санайды. Оның осы мектепте ерекше стилі болды. Резаидің суреттері сюрреалистік және символикалық туындылардан бастап, қара және ойлы, күлкілі карикатураларға дейін жетеді. Оның суреттерінде саяси тақырыптар, нақты және күрделі анатомиялық формалар, адам және жануар мүшелерінің үйлесімі немесе дене пішінінің өзгеруі байқалады. Ол үстемдікке бағынды, бірақ оны қабылдамады. Сонымен қатар, ол Азия мәдени алмасуы аясында Бангалор қаласынан (Үндістан) қолөнер саласындағы құрметті диплом алды. Оның майлы суреттері Шираз өнер фестиваліндегі Персеполис галереясында өткен сюрреалистер көрмесінде көрсетілді. Саққахан мектебімен байланысты суретшілер батыс өнерінің стильдік дәстүрлерін және жергілікті символдарды – каллиграфия, зодиак белгілерін, астролабтарды, амулеттер мен талисмандарды үйлестіріп, ерекше жергілікті көрнекі тіл жасады. Саққахан туындыларында қол немесе ыдыс сияқты діни мотивтер де маңызды орын алды. Саққахан мектебі – Ирандағы кофехана суреттері мен шиит исламының бейнелік элементтеріне қатысты нео-дәстүрлі модернизм қозғалысы. Саққахан сөзі бастапқыда жергілікті жердегі су бұлағына арналған киіз үйлерді білдірген, кейіннен символизммен ерекшеленетін қозғалыстың атауына айналды. Аймақтағы басқа мотивтер де көркемдік қозғалысқа енгізілді, мысалы, қол – оның жарқын мысалы. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдары Иранның Саққахан мектебі суретшілері халықаралық деңгейде танымал болды, бұл 1977 жылы Тегеран қазіргі заманғы өнер мұражайының ашылуына ықпал етті. Тегеран қазіргі заманғы өнер мұражайы батыс және ирандық суретшілердің маңызды коллекциясын ұсынады. 2013 жылы Лейла С. Диба мен Фереште Дафтари Нью-Йорктегі Азия қоғамында «Иран заманауи» (2013) көрмесін ұйымдастырды. Көрмеде Ахмад Аали, Аббас, Масуд Арабшахи, Сиа Армажани, Мұхаммед Эхсай, Монир Шахруди Фарманфармайян, Мансур Гандриз, Маркос Григорян, Гасем Хажизаде, Нахид Хагигат, Бахман Жалали, Рана Джавади, Реза Мафи, Лейли Матин Дафтари, Ардешир Мохассес, Бахман Мохассес, Никки Ноджуми, Хушанг Пезешкния, Фармарз Пиларрам, Бехрат Садр, Абдолгазсем Саиди, Сохраб Сепехри, Парвиз Танаволи, Мохсен Вазири Моқаддам, Манушер Йектай және Хосейн Зендеруди сияқты 26 суретшінің туындылары көрсетілді. Көрме Саққахан және халықтық өнер тарихының ықпалымен қалыптасқан нео-дәстүрлі стильдер, абстрактілі өнер және каллиграфия сияқты бөлімдерге бөлінді.

Нақшашикат

Саққахан сияқты өнер қозғалыстары каллиграфиялық сурет салу мектебінің маңызды алғышарттары болды. Иранда каллиграфиялық өнер қозғалысы Наққаши Катт (немесе Наққашикат) деп белгілі болды. Бұл 20-ғасырдың ортасында Таяу Шығыс бойынша пайда болған көптеген өнер ағымдарының бірі еді. Бұл суретшілер тобы Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста тәуелсіз түрде пайда болғанмен, олардың ортақ ерекшелігі – әрқайсысы дәстүр мен заманауилықты біріктіріп, ерекше жергілікті көркем тіл қалыптастыруға ұмтылды. Бұл топтардың әрқайсысы жергілікті жағдайда әртүрлі атаулармен танылды. Иорданияда бұл қозғалыс 1950 жылдары пайда болып, Hurufiyaa деп аталды, ал Иракта – "Аль Буд аль Вахад" (Бір өлшемді топ) деп белгіленді. Суданда бұл қозғалыс танымал болды.