Кіріспе
19-20 ғасырдағы американдық актриса Ада Рехан (туған Биделия Крехан; 12 маусым 1857 – 8 қаңтар 1916) – американдық актриса және комедия суретшісі, 19 ғасырдағы актерлік өнердің "жеке стильін" көрнекті бейнелеген.
Ada Rehan (born Bidelia Crehan; June 12, 1857 – January 8, 1916) was an American actress and comedian who typified the "personality" style of acting in the nineteenth century.
Ерте өмір және мансап
Ол Ирландияның Лимерик қаласында Томас Креханның (1890 жылы қайтыс болған) және Харриет (немесе Харриетт) Райан Креханның (1901 жылы қайтыс болған) бес баласының бірі болып дүниеге келді. 1857 жылдың 12 маусымында ол Санкт-Михаил Рим-католик шіркеуінде крещениеден өтті. АҚШ паспортына өтініш берген кезде ол бірнеше жылды қысқартып, туған жылы ретінде 1860 жылды көрсеткен. Кейіннен отбасылық тегі Рехан деп өзгертілген. Ол кішкентай кезінде отбасымен АҚШ-қа көшіп, Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында қоныстанды. Оның туған жылы кейіннен сыншымен дау тудырды, ол 1888 жылдың 24 қарашасында «Бостон Глобус» газетінде, оның 31 жаста (немесе кейіннен өзінің есебі бойынша 28 жаста) болуы керек болғанда, «Ада Рехан қырық жастан асып кеткен. Ол жас рөлдерді жақсы орындайды, бірақ күннің салқын жарығында жақыннан қарағанда жасы көрінеді» деп жазды. Аданың бауырлары театрда жұмыс істеді. Оның әпкелері Харриет және Кейт одан бұрын сахнаға шықты. Кейт актер Оливер Дауд Байронға үйленді. Олардың ұлы, Аданың жүрегіндегі туысы, актер Артур Байрон болды. Аданың екі ағасы, Уильям мен Артур, театр бизнесімен айналысты.
Даңқ және Огюстин Дейли
Рехан Далидің өзінің бір пьесасында, «Пике» спектаклінде өнер көрсетіп, Фани Давенпорттың қатысуымен, табысқа жеткен театр директоры Августин Дали оны 1879 жылдың сәуір айында алғаш рет байқады. Сол жылы ол үшінші Нью-Йорк театрын ашқанда, «Дейлидің Бесінші авеню театры», Рехан оның труппасына қосылды. Рехан Далимен жиырма жылдан кейін қайтыс болғанға дейін жұмыс істей берді, бірақ олардың қарым-қатынасы, екеуінің де үлкен кәсіби жетістіктерімен қатар, шиеленісті болды. Рехан Далидің «Үлкен төрттік» деп аталатын труппасының мүшесі еді. Джон Дрю кіші, Энн Хартли Гилберт және Джеймс Льюис топтың қалған бөлігін құрады. Далидің ұқыпты режиссерлігі мен басқаруымен төрттік сыншылар мен көрермендерді Шекспир комедияларымен, қалпына келтіру комедияларымен және неміс фарстарының аудармаларымен баурап алды. Жалпы, төрт басты рөл бір-біріне ұқсас кейіпкерлерді сомдады. Дрю мен Рехан романтикалық басты рөлдерге бекітілді, ал Льюис пен Гилберт ересек, есімдері бар рөлдерді алды. «Herald» газетінің бір тілшісі былай деп сипаттады: «Дейлиде комедияны ойнаудың бір ғана жолы бар, тек бір ғана. Бұл пьеса Шериданның, Шекспирдің, Шонтанның немесе Джеромнің болсын, актерлер әрқашан жақсы, зиялы, орта тапқа жататын американдықтар». Ол «ер адам киіміндегі» рөлдерде үлкен жетістікке жеткенімен, Америкада және шетелдегі көрермендер үшін ол ізгіленетін, құрметке лайық және үлгі болатын әйелдіктің бейнесін сомдады. Оның замандасы Уильям Винтер оның өмірбаянында: «Ол атқарған әрбір рөл өзінің бір бөлігімен сіңіп кеткен. Оның жаны өзінің кәсібіне арналған, ал оның бейнелеген кейіпкерінде әйелдің табиғаты көрінеді» деп жазды. Көп ұзамай Реханның тіпті «Үлкен төрттік» ішінде Дали труппасының жұлдызы екені анық болды, бірақ Дали оны басты рөлмен немесе басқа да артықшылықтармен мойындаудан бас тартты. Рехан мен Далидің кәсіби қарым-қатынасын олардың жеке өмірі де қиындатты. Жалпы, Реханның Далидің үйленген әйелінің сүйіктісі болғаны және олардың серіктестігінің басында осы фактінің танылғаны қабылданды. Корнелия Отис Скиннер олардың қарым-қатынасы туралы былай деп жазады: «Басты рөлді сомдаудан басқа, [ол] сахна сыртындағы үлкен мейірімділіктің рөлін де ұнатты. Оның сұлулығы мен беделін аяқ астынан ұстап, оны ұятты жағдайға түсіру және сол сақтық кезеңдеріндегі ерлі-зайыптылық қарым-қатынас оның билік құмарлығына қызмет етті». Олардың романтикалық байланысы мен кәсіби симбиозы олардың қарым-қатынасын Свенгалиге ұқсас деп түсіндіруді жеңілдетеді. Дали мен Реханның ең үлкен жетістігі және олардың өзіндік күрескерлік динамикасын ең жақсы көрсететін қойылым, 1887 жылғы «Құйрықты әйелді бағындыру» болды. Ол Нью-Йорк пен Лондонда көрсетілді және алғашқы қойылым 121 рет ойналды, бұл он тоғызыншы ғасырдағы спектакль үшін үлкен жетістік болды. Рехан 1880-90 жылдары өте танымал болды, ол 200-ден астам рөл сомдады. Джордж Бернард Шоу, Марк Твен және Оскар Уайльд (ол үшін «Леди Виндермирдің жеңбірі» пьесасындағы миссис Эрлинн рөлін оны еске алып жазған) оның көптеген құрметтеушілерінің қатарында болды. Әрі барлық әйелдер оның сөйлеуінен, мінез-құлқынан және тіпті киімдерінен үлгі алуға тырысты. «Chicago Evening Mail» газеті Реханның сөзін еліктейтін әйелдердің модасы туралы хабарлады, әйелдердің шляпалары оның есімімен аталды, ал киім тігушілер өздерінің дизайндарын жұртшылыққа көрсету үшін оның костюмдерін тегін ұсынды.
Зейнеткерлік
1899 жылы Аугустин Дейли қайтыс болғанда, Рехан бір жыл бойы сахнаны тастап кетті. Ол «Ескі Дрюридің тәтті Неллі» («Sweet Nell of Old Drury») қойылымымен және Дейлидің труппасындағы мансабындағы классикалық рөлдерінің бір бөлігін жаңартып, гастрольдік сапармен қайта оралды. Дегенмен, 1890-жылдардың аясында Реханның өнерлеріне тән болған ескілік, Дейли қайтыс болғаннан кейінгі қойылымдарда одан да анық байқалды. Уильям Винтерге жазған хатында Рехан: «Мен болашаққа бейжаймын. Егер мен қайтадан жұмысыма кірісер болсам, суретші емес, машина сияқты болармын деп қорқамын», – деп жазды. Бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін Рехан 1905 жылы сахнадан толығымен кетіп қалды.
Өлім
Рехан қалған өмірін Нью-Йорктегі үйлері мен Англия жағалауы арасында өткізді. 1916 жылы Нью-Йорктегі Рузвельт ауруханасында артериосклероз және қатерлі ісіктен көз жұмды. Оның күлі Бруклиндегі Гринвуд зиратына жерленді. Ол қайтыс болғанда елдің барлық газеттері оның өліміне күйінді, соның ішінде The New York Times газетінде ең басты некролог жарияланды. Рехан 1893 жылы Чикагода өткен Әлемдік Колумбия көрмесінде Монтана штатының кен өндіру көрмесі үшін жасалған әділдік символының күміс мүсініне үлгі болды. Мүсін кейін 1903 жылы алтын алу үшін балқытылды. Ада Реханның қайтыс болғаннан кейін 25 жылдан астам уақыт өткен соң, Екінші дүниежүзілік соғыста оның құрметіне "USS Ada Rehan" деп аталған бостандық кемесі құрылды.