Фрэнсис Энн Кембл: Актыриса, жазушы және құлдыққа қарсы күресуші

Кіріспе

Ағылшын актрисасы және жазушысы (1809–1893)

Фрэнсис Энн Кембл (27 қараша 1809 – 15 қаңтар 1893) – 19-шы ғасырдың басында және ортасындағы театрлық отбасынан шыққан британдық актриса. Ол жақсы танымал және белгілі жазушы, сондай-ақ құлдыққа қарсы күрескен, оның жарияланған еңбектері пьесалар, поэзия, он бір томдық мемуарлар, саяхат жазбалары және театр туралы туындыларды қамтиды. Кемблдің тарихи маңызы оның күйеуінің плантацияларында, Теңіз аралдарында болған кезінде жазған жеке күнделігінен туындайды, онда ол плантациядағы құлдардың жағдайын және өзінің құлдыққа қарсы сезімдерін сипаттаған. Ол сонымен қатар музыкамен үйлестірілген поэзиялық сөздерді орындауды ерте қабылдаған.

Ерте өмір және білім

Танымал Кембл театрлық отбасының мүшесі Фанни, актер Чарльз Кемблдің және оның Венада туған әйелі, бұрынғы Мари Тереза Де Камптың үлкен қызы болды. Ол белгілі трагедия актрисасы Сара Сиддонс пен әйгілі актер Джон Филип Кемблдің сіңлісінің қызы болды. Оның кіші әпкесі опера әншісі Аделаида Кембл еді. Оның ұстаздарының бірі Фрэнсис Арабелла Роуден (1774 – шамамен 1840) болды, ол 16 жасынан бастап Рединг Абби қыздар мектебімен байланыста болды. Роуден театрға деген айрықша құштарлығы бар, тартымды ұстаз еді. Ол ақын ғана емес, Мэри Рассел Митфордтың айтуынша, "оның шәкірттерін ақын ету қабілеті болған". 1827 жылы Кембл өзінің алғашқы бес актілік пьесасын – «Франсис Бірінші» атты туындысын жазды. Ол көптеген жақтан мақтауға ие болды. XIX ғасырдың сыншылары бұл сценарийдің «драмалық композицияға қажетті нағыз қасиеттердің, сондай-ақ рух пен түпнұсқалықтың көп бөлігін көрсетіп, өзінің ішкі құндылығымен тұра алатынын және автор кез келген заманауи драматургпен салыстыруға батыл болатынын» жазды.

Актерлік мансап

1829 жылы 26 қазанда 19 жасында Кембл Ковент-Гарден театрында «Ромео мен Джульетта» пьесасынан Джульетта рөлінде алғаш рет сахнаға шықты, бұл оған үш апталық репетициядан кейін болды. Оның сүйкімді мінезі оны бірден көпке ұнатып, әкесіне менеджерлік қызметіндегі шығындарын өтеуге көмектесті. Ол сол заманғы барлық маңызды әйел рөлдерін ойнады, оның ішінде Шекспирдің Порциясы мен Беатрисі («Көп нәрседен шу»), сондай-ақ Ричард Бринсли Шериданның «Шығанақ мектебі» пьесасынан Леди Тейзл рөлін сомдады. Кембл жұлдыздық атақ-даңқтың жасаңдылығын ұнатпаса да, отбасының жиі қаржылық қиындықтарына көмектесу үшін алған жалақысын бағалады. 1832 жылы Кембл әкесімен бірге АҚШ-қа театрлық турнеге шықты. 1833 жылы Бостонда болғанда, ол Куинсиге сапар шегіп, Америка Құрама Штаттарындағы алғашқы коммерциялық темір жолдың революциялық технологиясын көрді. Бұрын ол Джордж Стивенсонмен бірге Ливерпуль мен Манчестер темір жолын Англияда ашуға дейін сынақтан өткен және осы туралы 1830 жылдың басында жазылған хатында баяндаған. Гранит темір жолы оның күнделігінде қалдырған көптеген әсерлердің бірі болды. Кембл 1834 жылы үйленгеннен кейін актерлік мансабынан кетті, бірақ ажырасқаннан кейін жекелеген сахналық өнерпаз ретінде қайта оралды және 1849 жылы алғашқы американдық турнесін бастады. Оқылымдары барысында ол Шекспирдің өңделген шығармаларын ұсынуға баса назар аударды, бірақ басқалардан айырмашылығы, оның барлық туындыларын көрсетуге тырысты, нәтижесінде оның репертуары 25 пьесаға дейін жетті. Ол Ұлыбритания мен АҚШ-та өнер көрсетіп, 1868 жылы сахналық өнерпаз ретіндегі мансабын аяқтады.

Неке

1834 жылдың 7 маусымында Кембл сахнадан зейнеткерлікке шығып, бай филадельфиялық Пирс Миз Батлерге тұрмысқа шықты. Ол – АҚШ сенаторы Пирс Батлердің немересі және 1832 жылы әкесімен бірге американдық гастрольдік сапарда кездескен адам. Некелерінің алғашқы жылдары ол плантацияларға сапарлар жасады, бірақ Кемблді немесе балаларын өзімен бірге алып жүрген емес. Кемблдің қысымымен олар 1838–1839 жылдардың қысын Батлер және Сент-Симонс аралдарындағы плантацияларда өткізді. Бұл жағдайлар Филадельфиядағы үйлеріне қарағанда өте қарапайым болды. Кембл өзінің бақылауларын күнделікке жазып, кейін «1838–1839 жылдардағы Джорджия плантациясындағы күнделік» деген атпен жариялады. Бұл еңбекке аболиционистік көзқарас күшті әсер еткен. Кембл құлдардың өмір сүру және еңбек жағдайларына, сондай-ақ басшылар мен менеджерлердің оларға қатысты ұстанысына қатты наразылық білдірді. Ол жағдайды жақсартуға тырысып, күйеуіне құлдық туралы, сондай-ақ бақылаушы Розуэлл Кинг-Кесесіне тиесілі аралас нәсілді құл балалары туралы шағымданып айтты. Батлер Кемблдің ашық пікір білдіруіне қарсы болды және оған жариялауға тыйым салды. 1839 жылдың көктемінде отбасы Филадельфияға оралғанда, отбасылық шиеленіс күшейді. Батлердің плантацияларындағы құлдарға қатысты келіспеушіліктерден бөлек, Кембл күйеуінің адалсыздығынан қатты ренжіді және ұялған сезімге толы болды. Батлер Кемблдің плантациялар туралы бақылауларын жарияласа, қыздарымен кездесуіне тыйым салады деп қорқытты. 1845–1847 жылдары олардың некесі бұзылды және Кембл Англияға оралды. 1849 жылы олар ұзақ және қызыл жарлы ажырасып, Батлер екі қызының күтімін алды. Кембл қыздарымен арасында қысқа мерзімді кездесулер болды, бірақ олар 21 жасқа толғанға дейін қайтадан көріспеді. Оның бұрынғы күйеуі шамамен 700 000 долларлық қорды ысырап етті, бірақ 1859 жылдың 2–3 наурызында құлдықта ұстаған 436 адамды сату арқылы банкроттықтан құтылды. Саваннадан тыс жердегі Тен Брок ат жарыс жолында өткен «Ұлы құл аукционы» АҚШ тарихындағы ең ірі құл аукционы болды. Осы оқиға туралы ұлттық баяушылар жазды. Америка Азамат соғысынан кейін Батлер плантацияларын тегін еңбекпен басқаруға тырысты, бірақ пайда таба алмады. Ол 1867 жылы Грузияда безгекке шалдығып қайтыс болды. Батлер де, Кембл де қайтадан үйленбеді.

On 7 June 1834, Kemble retired from the stage to marry a wealthy Philadelphian, Pierce Mease Butler, grandson of U. S. Senator Pierce Butler, whom she had met on an American acting tour with her father in 1832. He made trips to the plantations during the early years of their marriage but never took Kemble or their children with him. At Kemble's insistence, they finally spent the winter of 1838–1839 at the plantations at Butler and St. Simons islands, in conditions primitive compared to their house in Philadelphia, and Kemble kept a diary of her observations, later published as Journal of a Residence on a Georgian Plantation in 1838–1839, flavored strongly by abolitionist sentiment. Kemble was shocked by the living and working conditions of the slaves and their treatment by the overseers and managers. She tried to improve matters, complaining to her husband about slavery and about the mixed race slave children attributed to the overseer, Roswell King Jr. Butler disapproved of Kemble's outspokenness, forbidding her to publish. Marital tensions had emerged when the family returned to Philadelphia in the spring of 1839. Apart from their disagreements over slave treatment on Butler's plantations, Kemble was "embittered and embarrassed" by Butler's marital infidelities. Butler threatened to deny Kemble access to their daughters if she published any of her observations about the plantations. By 1845–1847, the marriage had failed irretrievably, and Kemble returned to England. The couple endured a bitter and protracted divorce in 1849, with Butler retaining custody of their two daughters. Other than brief visits, Kemble was not reunited with her daughters until each came of age at 21. Her ex husband squandered a fortune estimated at $700,000 but was saved from bankruptcy by a sale on 2–3 March 1859 of 436 people he held in slavery. The Great Slave Auction, at Ten Broeck racetrack outside Savannah, Georgia, was the largest single slave auction in United States history. As such, it was covered by national reporters. After the American Civil War, Butler tried to run his plantations with free labour but failed to make a profit. He died of malaria in Georgia in 1867. Neither Butler nor Kemble remarried.

Кейінгі мансабы

Англияда ол қайтадан сахнада өнер көрсетуді бастады, бастапқыда пьесаларда, содан кейін лекция залдары мен концерт залдарында Шекспирдің пьесаларын "оқушы" ретінде оқыды. Ол театрға оралып, АҚШ-тың ірі қалаларын аралап, Шекспирдің пьесаларын сәтті оқыды. Әкесінің жолын қуа отырып, ол пьесаларда ойнағаннан гөрі Шекспирдің шығармаларын оқу арқылы танылды. Ол АҚШ-ты гастрольдеді. Кемблдің Шекспирді оқудағы жетістігі оған Массачусетс штатындағы Ленокс қаласында үй сатып алуға мүмкіндік берді. 1877 жылы ол Лондонға оралды, онда оның кіші қызы Фрэнсис, британдық күйеуі мен баласымен бірге тұрып жатқан еді. Өзінің бойжеткен атын пайдалана отырып, Кембл өмірінің соңына дейін сол жерде тұрды. Осы кезеңде ол Лондон қоғамында белгілі және сүйікті тұлға болды және соңғы жылдары американдық жазушы Генри Джеймстің жақын досы атанды. Оның "Вашингтон сквері" (1880) романы Кемблдің туысы туралы айтқан әңгімесіне негізделген.