Кіріспе

Американдық ату шебері (1860–1926)

Энни Оукли (туған Фиби Энн Мози; 13 тамыз 1860 – 3 қараша 1926) – американдық ату шебері, Баффало Биллдің «Жабайы Батысы» шоуында жұлдыз болған. Оукли бала кезінде Батыс Огайодағы кедей отбасын асырау үшін аңшылық дағдыларын жетілдірді. 15 жасында ол тәжірибелі мерген Фрэнк Е. Батлермен атыс жарысын ұтып, 1876 жылы оған тұрмысқа шықты. Екеуі 1885 жылы Баффало Биллге қосылып, Еуропада патшалар мен басқа да мемлекет басшыларының алдында өнер көрсетті. Көрермендер оның күйеуінің қолынан сигараны атып түсіргеніне немесе 30 қадамнан картаның жиегін жарып өткеніне таң қалды. Ол Баффало Биллдің өзінен басқа ешкімнен көп ақша таппады. 1901 жылы теміржол апатынан кейін, ол денсаулығына қарай жеңіл жұмысқа көшті және өмірі туралы пьесада гастрольдік сапарлар жасады. Сондай-ақ ол әйелдерге мергендікке үйретті, әйелдердің өзін-өзі қорғауына берік сенді. Оның сахналық қойылымдары 1894 жылы Томас Эдисонның алғашқы кинескоптарының біріне түсірілді. Оның өлімінен кейін оның өмірі сахналық мюзиклдер мен фильмдерде бейімделді, соның ішінде «Анни Get Your Gun» фильмі де бар.

Ерте өмір

Энни Оукли Фиби Энн (Энни) Мози 1860 жылғы 13 тамызда Вудлендтен солтүстік-батысқа қарай 2 мильден (3 км) аз жердегі бұркемелі үйde, қазіргі Уиллоуделл қаласында, Индиана штатымен шекаралас Огайо штатының Дарк округінде дүниеге келді. Оның туған жері Солтүстік Жұлдыздан шығысқа қарай 5 миль (8 км) жерде орналасқан. Сайттың жанында Ани Оукли комитеті 1981 жылы, оның туғанына 121 жыл толуына орай орнатқан тас тақта бар. Эннидің ата-анасы Голлидейсбург, Блэр округі, Пенсильваниядан шыққан ағылшын текті квакерлер болды: Сьюзан Уайз, 1830 жылы туған, және Джейкоб Мози, 1799 жылы туған, 1848 жылы үйленген. Олар 1855 жыл шамасында Огайо штатының Дарк округіне қарасты Паттерсон қалашығындағы жалға алынған фермаға (кейін ипотекамен сатып алынған) көшіп келді. 1860 жылы туған Энни Джейкоб пен Сьюзанның тоғыз баласының алтыншысы және жеті баласының бесіншісі болды. Оның бауырлары: Мэри Джейн (1851–1867), Лидия (1852–1882), Элизабет (1855–1881), Сара Эллен (1857–1939), Кэтрин (1859–1859), Джон (1861–1949), Хулда (1864–1934) және 1865 жылы туған, көз жұмған нәресте бауыры. 1812 жылғы соғыста қатысқан Эннидің әкесі Энни дүниеге келген кезде 61 жаста болды. 1865 жылдың соңында қарлы боранында суық тиіп денсаулығы нашарлап, 1866 жылдың басында 66 жасында пневмониядан қайтыс болды. Кейіннен анасы Дэниел Брумбоға үйленіп, тағы бір қызы Эмили (1868–1937) дүниеге келді және тағы да жесір қалды. Әкесінің өлімінен кейін кедейлікке тап болғандықтан, Энни бала кезінде тұрақты түрде мектепке бармады, бірақ кейін балалық шағында және ересек болғанда оқуға қатысты. 1870 жылғы 15 наурызда тоғыз жасында ол әпкесі Сара Элленмен бірге Дарк округінің қарттар үйіне (инфирмария) түсті. Оның өмірбаянынша, ол қарттар үйінің бастығы Сэмюэл Кроуфорд Эдингтон мен оның әйелі Нэнсидің қамқорлығына берілді, олар оған тігін тігу мен әшекейлеуді үйретті. 1870 жылдың көктемінен бастап ол жергілікті отбасыға "қызметке" берілді, олардың сәбиін күтуге көмектесті, аптасына елу цент (1870 жылы 0,5 центтің қазіргі шамамен <есептелген сомаға> тең екендігі) және білім алу туралы жалған уәде алды. Олар бастапқыда су тасып, тамақ дайындауды білетін, сондай-ақ денесі зор адамды іздеген. Ол екі жылға жуық уақыт бойы олардың құлдығында жүріп, рухани және физикалық зорлық-зомбылыққа ұшырады. Бірде әйелі Энниді аяқ киімсіз суыққа тастап, тігінмен айналысып ұйықтап қалғаны үшін жазалады. Энни оларды "қасқырлар" деп атады. Тіпті өмірбаяндық әңгімесінде де ол олардың нақты есімдерін ашпады. Биограф Гленда Райлидің айтуынша, "қасқырлар" Студабеккер отбасы болуы мүмкін, бірақ 1870 жылғы АҚШ халық санағы олардың көршілес Пребл округіндегі Абрам Буз отбасы екенін көрсетеді. 1872 жылдың көктемінде Энни "қасқырлардан" қашып кетті. Биограф Ширл Каспердің сөзіне қарағанда, осы кезде ғана Энни Эдингтондармен танысып, олармен бірге тұрды, шамамен 15 жасында анасының үйіне оралды. Энни 7 жасқа толғанға дейін құрлыстар жасап, 8 жасында бауырларын және жесір анасын асырау үшін ату мен аң аулауды үйренді. Ол Гринвиллдегі жергілікті дүкен иелеріне, мысалы Чарльз және Г. Энтони Катценбергерге аң аулаған етін сатты, олар оны Цинциннатидегі және басқа қалалардағы қонақ үйлерге жіберді. Ол сонымен қатар етті Огайо штатының солтүстігіндегі мейрамханалар мен қонақ үйлерге де сатты. Оның шеберлігі 15 жасында анасының фермасының ипотекасын төлеуге көмектесті.

Тегі

Оуклидің Мози фамилиясының бірнеше нұсқасы бар. Көптеген биографтар мен басқа да дереккөздер оның есімін "Мозес" деп атайды. 1860 жылғы АҚШ халық санағында отбасы аты "Маузи" деп көрсетілсе де, бұл санақ жүргізушінің қатесі деп есептеледі. Оуклидің есімі 1870 жылғы АҚШ халық санағында "Энн Мози" деп жазылған. Каспердің сөзінше, Оукли өзінің фамилиясын "Мози" деп жазуды қалаған, бұл оның ағасы Джонмен дауға себеп болған. Каспер Оукли "Мози" атауын дыбыстық жағынан дұрыс деп санаған болуы мүмкін деп болжайды. Сондай-ақ, кішкентай Оуклиді балалар оның есімі үшін мазақ еткен деген кең таралған пікір бар. Бауман мен Батлердің атыс көрсетілімі Цинциннатиде өтіп жатқанда, саяхаттап жүретін атыс шебері және бұрынғы ит жаттықтырушысы Фрэнк Э. Батлер (1847–1926), ирланд иммигранты, Цинциннатидегі қонақ үй иесі Джек Фростпен 100 доллардан ставка жасады (1875 жылғы 100 доллар қазіргі уақытта шамамен <есептелген сомаға> тең), Батлер кез келген жергілікті шебер атушыны жеңе алады деп. Қонақ үй иесі Батлер мен 15 жасар Эннидің арасында атыс бәйгесін ұйымдастырды, ол: "Батлер күткен соңғы қарсылас – 2 метрлік 15 жасар Энни еді" деді. Ол Энниге ғашық болып, олар үйленді. Олардың балалары болған жоқ. Бауман мен Батлердің атыс көрсетілімі алғаш рет 1880 жылы "Цинциннати Инквайрер" газетінде жарияланды. Олар 1881 жылы Sells Brothers Circus циркімен келісім жасасты және сол жылдың соңында Coliseum Opera House-та өнер көрсетті. Көптеген дереккөздерде неке 1876 жылғы 23 тамызда Цинциннатиде болған делінгенімен, бұл күнді растайтын тіркелген куәлік жоқ. Даталардың қайшылығына себеп болуы мүмкін – Батлердің бірінші әйелі Генриетта Саундерстен ажырасуы 1876 жылы аяқталмаған. 1880 жылғы АҚШ Федералдық халық санағында Саундерс үйленген күйде көрсетілген. Батлердің бірінші әйелі Элизабет болған деген ақпарат дұрыс емес; Элизабет – оның немересі, оның әкесі Эдвард Ф. Батлер болған. Оуклидің шоу-бизнес мансабында көптеген адамдар оның нақты жасынан 5-6 жас кішірек екеніне сендірілді. Кейінгі неке күні оның құрастырған жасын жақсырақ растайтын еді. Оуклидің фамилиясы олар тұрған қаланың Оукли ауданынан алынған деп саналады. Кейбір адамдар оның осы есімді бала кезінде пойыз жол ақысын төлеген адамның есімі болғандықтан алғанын сенеді. Оукли Буффало Билл шоуынан уақытша кетіп, екі жылдан кейін Смит кеткен соң, 1889 жылғы Париж көрмесіне қатысу үшін қайтып келді. 1892 жылдан 1904 жылға дейін Оукли мен Батлер Нью-Джерси штатының Натли қаласында тұрды. Оукли АҚШ қарулы күштеріндегі әйелдердің жауынгерлік операцияларға қатысуын қолдады. Ол 1898 жылғы 5 сәуірде президент Уильям МакКинлиге хат жазып, "егер АҚШ Испаниямен соғысқа барса, өз қару-жарақтары мен оқ-дәрілерін ұсынатын 50 "шебер атушы әйел" ротасының қызметін ұсынды". Испан-американ соғысы болды, бірақ Оуклидің ұсынысы қабылданбады. Теодор Рузвельт өзінің ерікті ат әскерін "Руф Райдерс" деп атады, ол "Буффало Биллдің жабайы батысы және әлемнің Rough Riders конгресі" Оуклидің басты жұлдызы болғаннан кейін. 1901 жылы (МакКинлинің өлтірілген жылы) Оукли поезд апатында ауыр жарақат алды, бірақ уақытша сал болудан және омыртқасына жасалған бес операциядан кейін жазылып кетті. Ол Буффало Билл шоуынан кетіп, 1902 жылы оның үшін арнайы жазылған "The Western Girl" атты сахналық пьесасында актерлік мансабын бастады. Ол Нэнси Берри рөлін ойнады, ол пистолет, мылтық және арқанды пайдаланып, заңсыздықпен күресті. 1894 жылы Оукли мен Батлер Эдисонның "Кинетоскоп" фильмінде түсті, "Анни Оукли", сонымен қатар "Жабайы батыстың" "Кішкентай сенімді атушысы" деп аталды, ол тұрақ және қозғалатын нысандарға винтовкадан ату көрсетілімі болды, бұл 1894 жылғы 1 қарашада Эдисонның "Блэк Мария" студиясында Уильям Хейз түсірген. Фильм 21 секундқа созылып, 30 кадрдан және 39 футтан тұрды. Бұл 1894 жылғы 14 сәуірде коммерциялық көрсетілімдер басталғаннан кейін жасалған он бірінші фильм болды.

Жамандау туралы істер

1904 жылы кокаинге тыйым салу туралы сенсациялық әңгімелер жақсы сатылды. Газет магнаты Уильям Рэндольф Херст Оуклидің кокаинге тәуелділігін жабу үшін ұрлық жасағаны үшін тұтқындалғаны туралы жалған хабар жариялады. Бірақ шын мәнінде тұтқындалған әйел – Чикаго полициясына өзінің аты Энни Оукли екенін айтқан бурлескті орындаушы болды. Осы хабарды басып шығарған газеттердің көпшілігі Херсттің мақаласына сүйенді, бірақ олар оны жамандау қателігін білгеннен кейін дереу кешірім сұрап қайтарып алды. Херст болса, Оуклидің өткенінен оның беделін түзейтін қару іздеу үшін Огайо штатының Дарк округіне тергеуші жіберіп, 20 000 долларлық (1904 жылғы 20000.0 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) сот төлемін төлеуден жалтармақ болды. Бірақ тергеуші ештеңе таппады. Оукли келесі алты жылдың көбін 55 жала жабу ісі бойынша соттасып, газеттерге қарсы жеңіске жетті (бір істің нәтижесі оңай болды). Ол сот шешімдері арқылы алған ақша сот шығындарынан азырақ болды. 1922 жылдың соңында олар автокөлік апатына ұшырады, нәтижесінде Оукли оң аяғына темір тірек тағуға мәжбүр болды. Бір жылдан астам уақыт емделгеннен кейін ол қайтадан өнер көрсете бастады және 1924 жылы рекордтар орнатты. 1925 жылы Оуклидің денсаулығы нашарлап, 1926 жылдың 3 қарашасында 66 жасында Гринвилл қаласында (Огайо штаты) қатерлі анемиядан қайтыс болды. Ол кремацияланып, күлі Гринвилл маңындағы Брок зиратында жерленді. Б. Хаугеннің сөзінше, Батлер оның өліміне қатты қайғырып, тамақ ішуді тоқтатып, 18 күннен кейін Мичиган штатында қайтыс болды; ол оның күлінің жанына жерленді. Каспердің мәліметінше, Батлердің өлім куәлігінде себебі қартайғандық деп көрсетілген. Бір аңыз бойынша, Оуклидің күлін оның бірінші кубогына салып, Батлердің денесімен бірге оның табытына қойған. Екеуі де 1926 жылдың 25 қарашасында Алғыс айту күнінде зиратқа жерленді. Ол қайтыс болғаннан кейін оның аяқталмаған автобиографиясы сахналық комедия актері Фред Стоунға тапсырылды, және оның барлық байлығы отбасы мен қайырымдылыққа жұмсалғаны анықталды.

Атыс шеберлігі

Ширл Каспер сияқты өмірбаяндар Оуклидің сегіз жасында алғашқы атуы туралы оның өзінің әңгімесін қайталайды. "Мен үйдің алдындағы шөпте, бақта асығып өтетін қоянды көрдім, ол қоршауда тоқтады және жаңғақты алуға тырысты." Үйден мылтық алып, ол қоянға атты, кейін "Бұл тамаша ату болды, оқ басынан бір жағынан екінші жағына өтті" деп жазды. Encyclopædia Britannica былай атап өтеді: Оукли өзінің көрермендерін әрқашан қуантты, ал оның мергендік шеберлігі шынымен де керемет болды. 30 қадамнан ол жиегімен ұсталып тұрған ойын картасын екіге бөле алды, ауаға лақтырылған тиындарды атып түсірді, күйеуінің ерінінен темекіні атып бұрды және ауаға лақтырылған ойын картасын жерге тимей тұрып тесіп жіберді.

Отырған бұқамен байланысы

Р. А. Костлер Грак 1884 жылғы 19 наурызда Отырған Бұқаның оны бақылап отырғанын айтады. Оукли ойшалап сахнаға секіріп, мылтығын көтеріп, ұңғысын жанған шамға бағыттады. Бір оқпен ол шамды өшіріп тастады. Отырған Бұқа оның бөтелкелердің тығындарын атып түсіріп, Батлердің тісіндегі сигарасын тіліп тастағанын көрді. Оукли мен Отырған Бұқа Буффало Биллдің шоуында Миннесотада жұмыс істеген кезде танысып, жақын болған дегенді айтады. Отырған Бұқа федералды үкіметке қарсы соңғы үнділік көтеріліске жетекшілік еткеннен кейін босатылып, Буффало Биллге қосылды; ол Оуклимен кездескен кезде әйгілі жауынгер және көшбасшы ретінде әлем жұртқа танымал болды. Бұрынғы үнділік бас Оуклидің шеберлігіне қатты әсерленіп, олардың бірге суретке түсуі үшін 65 доллар (1884 жылы 65 доллар қазіргі шақта шамамен <есептелген сомаға> тең) ұсынды. Оуклидің сөзіне қарағанда, олардың бір-біріне деген құрметі өзара болды және бірге өткізген уақыттары арта түскен сайын күшейді.

Мұра

Оуклидің әлемдік деңгейдегі шебер мерген ретіндегі атақ-даңқы, оған "Бюффало Билл" шоуының көптеген өнерпаздарынан артық ақша табуға мүмкіндік берді. Лора Браудер "Ең үздік атысы: Америкадағы әйелдер мен қару" еңбегінде Оуклидің атақ-даңқының әйелдер мен жастарға үміт сылағанын талқылайды. Оукли әйелдердің тәуелсіздігі мен білім алуы үшін күш салды. Оуклиге тиесілі жеке заттардың, өнерге қатысты естеліктердің және қару-жарақтардың мол коллекциясы Гарст мұражайында және Огайо штатының Гринвилл қаласындағы Ұлттық Энни Оукли орталығында тұрақты түрде көрсетіледі. Ол Trapshooting Hall of Fame, Техас штатының Форт-Уэрт қаласындағы National Cowgirl Museum and Hall of Fame, National Women's Hall of Fame, Ohio Women's Hall of Fame және New Jersey Hall of Fame құрметті залына енгізілген.

Танымал мәдениетте

Барбара Стэнвик «Энни Оукли» (1935) фильмінде Оукли рөлін ойнады. Ирвинг Берлиннің «Анни Гет Юр Гун» (1946) Бродвей мюзиклі оның өміріне негізделген. Алғашқы сахналық қойылымда Этель Мерман ойнады, ол 1966 жылы қайта жанданған қойылымда да бас рөлде болды. Мюзиклдің 1950 жылғы фильмдік нұсқасында Бетти Хаттон мен Говард Кил ойнады. 1948 жылғы ұлттық турнеде бас рөлде ойнағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң Мэри Мартин 1957 жылы NBC телеарнасының арнайы бағдарламасында осы рөлге оралды, онда Джон Райт Франк Батлер рөлінде ойнады. Гейл Дэвис «Энни Оукли» (1954–1956) телесериалында Оуклидің фантастикалық бейнесін сомдады. Джеральдин Чаплин «Буффало Билл және үндістер, немесе Отырған бұқаның тарих сабағы» (1976) фильмінде Оуклиді бейнеледі. Джейми Ли Кертис «Tall Tales & Legends» (1985) фильмінде Оукли рөлін ойнады. Реба МакЭнтайр «Buffalo Girls» (1996) фильмінде Оуклиді Анжелика Хьюстон мен Мелани Гриффитпен бірге сомдады. Кейін ол 1999 жылы Бродвейде «Анни Гет Юр Гун» мюзиклінде Том Вопатпен бірге Бернадетт Петерстің орнына бас рөлде ойнады. Элизабет Берридж «Hidalgo» (2004) фильмінде Оукли рөлін сомдады. Алисса Эдвардс «RuPaul's Drag Race All Stars» 2-ші маусымының (2016) 3-ші бөлімінде: «HERstory of the World» Оукли рөлінде ойнады. Энди Пратттың «Avenging Annie» әні Энни Оуклидің Претти Бой Флойдпен кездесуі туралы айтады. Жазушы Кари Бове 2020 жылы Энни Оукли туралы тарихи детективтерден тұратын трилогиясын жариялады. Оукли 1901 жылғы пойыз апатынан кейінгі оқиғаларға арналған «Crimeucopia 'Say What Now'» жинағында жарияланған «Sureshot» тарихи қылмыс әңгімесінің басты кейіпкері ретінде көрінеді. Ол сонымен қатар «Анни Оуклидің күміс оқтары» атты туындының басты кейіпкері, ол Wild West шоуымен Германияға жасаған саяхат кезінде өтеді. Бұл фантаст Мерседес Лэкидің «Elemental Masters» сиқырлы тарих сериясының 16-шы романы. Marvel Comics компаниясының бұрынғы Timely Comics және Atlas Comics компаниялары 1948 жылдың көктемінен 1956 жылдың маусымына дейін он бір нөмірден тұратын «Энни Оукли» комиксін шығарды.