Кіріспе

Сурья-сиддханта ( ; ) – 4-5 ғасырларға жататын үнді астрономиясы бойынша санскрит трактаты. Сурья-сиддхантада әртүрлі планеталар мен Айдың әртүрлі шоқжұлдыздарға қатысты қозғалысын есептеу ережесі, әртүрлі планеталардың диаметрлері және әртүрлі астрономиялық денелердің орбиталарын есептеу ережесі сипатталған. Бұл трактат шамамен 800 жылы жазылған немесе қайта қарастырылған, бәлкім, бұрынғы Сурья-сиддхантадан алынған. Сурья-сиддхантаның бірінші тарауының екінші шумағында бұл сөздер индус мифологиясының күн құдайы Сурьяның елшісіне қатысты, ол шамамен екі миллион жыл бұрын индус мәтіндеріндегі алғашқы алтын ғасыр – Сатья-Юганың соңында Майя атты асураға айтылған. Трактат Жерді Күннің айналасында айналатын тұрақты шар ретінде қарастырады және Уран, Нептун және Плутон туралы ештеңе айтпайды. Жердің диаметрі 8000 миль (қазіргі: 7928 миль) деп есептеледі (қазіргі уақытта нақты мәні әртүрлі екені белгілі). Мәтін бөлшектер мен тригонометриялық функциялар туралы ең ертегі талқылаулардың бірі ретінде танымал. Сурья-сиддханта – астрономияға қатысты индуистік мәтіндердің бірі. Бұл нақты болжамдар жасауға мүмкіндік беретін функционалдық жүйе. Трактат индус күнтізбесіндегі күн жылдарын есептеуге әсер еткен. Ол араб тіліне аударылып, ортағасырлық ислам географиясына ықпал еткен. "Сурья-сиддханта" – Үндістанда жазылған астрономиялық мәтіндердің ішіндегі ең көп түсіндірмелерге ие болған трактат. Онда планеталардың орбиталық орташа параметрлері туралы ақпарат, мысалы, Махаюга бойынша орташа айналымдар саны, орбиталардың бойлық өзгерістері, сондай-ақ, дәлелдер мен есептеу әдістері келтірілген. Маркандая мен Шривастава бұл трактатты шамамен б.з.д. 6 ғасырға жатқызады. Джон Боуменнің сөзіне сәйкес, мәтіннің 350-400 жылдар аралығындағы нұсқасы бөлшектер мен тригонометриялық функцияларды қамтыған, бірақ мәтін өзгерістерге ұшырап, шамамен 10 ғасырға дейін қайта қарастырылған. Ким Плофкердің мәліметінше, көне Сурья-сиддхантаның үлкен бөліктері Панка-сиддхантика мәтініне енгізілген, ал Сурья-сиддхантаның жаңа нұсқасы шамамен 800 жылы қайта қарастырылып, құрастырылған. Тексттегі ұзындық өзгерісінің деректерін зерттеу нәтижесінде үнді ғалымы Анил Нараянан (2010) мәтін бірнеше рет жаңартылғанын, соңғы жаңарту 580 жылы жасалғанын анықтады. Нараян компьютерлік модельдеу арқылы 7300-7800 жылдар аралығында накшатраның ендік деректеріне сәйкес келетін нәтижелерге қол жеткізді.

Веданың ықпалы

Сурья-Сиддханта – астрономия және уақытты есептеу туралы мәтін, бұл идея Веда дәуірінің Джйотиша (Веданга) саласы ретінде бұрыннан-ақ пайда болған. Джйотиша, әсіресе Ведалық рәсімдер үшін ыңғайлы күндер мен уақыттарды болжаумен айналысады. Ведалық құрбандықтарда ежелгі Веда мәтіндерінде уақыттың төрт өлшемі – савана, күн, ай және жұлдыздық, сондай-ақ Таралар (жұлдыздар) арқылы жиырма жеті шоқжұлдыз сипатталғандығы айтылады. Математик және классицист Дэвид Пингрийдің сөзіне сәйкес, индуистік Атхарваведа мәтінінде (б.з.д. ~1000 жыл немесе одан ертерек) жиырма сегіз шоқжұлдыз және астрономиялық денелердің қозғалысы туралы идея кездеседі. Ким Плофкер екі тараптан да уақытты есептеу идеяларының таралуы мүмкін болғанымен, олардың әрқайсысы дербес дамыған болуы мүмкін дейді, себебі идеялардың таралуы кезінде көрінетін қарыз сөздер екі жақта да түрлі уақыт аралықтары мен техникаларға қатысты сөздерде жоқ.