Кіріспе

Өсиетке қосымша құжат. Кодицил – өсиетке ұқсас, бірақ міндетті түрде одан өзгеше қосымша құжат. Кейбір заңнамаларда ол бұрын жасалған өсиетті толықтыруға, емес, өзгертуге арналған болуы мүмкін. Ал басқа жағдайларда, ол өсиет орнына қолданылуы мүмкін. Тағы да басқа жағдайларда кодицил мен өсиет арасында ешқандай айырмашылық танылмайды.

Этимология

Латынша codicillus – қысқаша қосымша мәтін немесе кішкентай жазу тақтасы. Codex сөзінің кішіртілген түрі, сондай-ақ "код" дегенді де қараңыз.

Шығу тегі

Өсиет құжатының түсінігі, өсиеттен ұқсас болғанымен, ерекшеленетіні Рим заңында пайда болды. Классикалық кезеңге дейінгі дәуірде, мұра қалдырушының өсиетінің жарамды болуы үшін мұрагерді атау қажет болды (heredis institutio). Мұрагерді атамау немесе мұрагерді атаудың дұрыс рәсімдерін сақтамау, мұрагерлік ережелерге сәйкес мұраның бөлінуіне әкелді. Алайда, мұра қалдырушы fideicommissum – мұра қалдырушының ниетін білдіретін, икемдірек және формальды талаптары аз нұсқауды орнатуға да мүмкіндік алды. Бұл, оның өлімінен кейін мұраның бір бөлігін немесе барлығын беруге мүмкіндік берді, бірақ бенефициарының құқықтары аталынған мұрагерге қарағанда кем болды. Codicillus (codex сөзінің кішіртілген түрі) – өсиетке (testamentum) қарағанда формальды талаптары азырақ жазбаша құжат. Оның бастапқы қолданылуында, codicillus өсиетте көрсетілген, яғни расталған болса, қолданыстағы өсиетті толықтыруға немесе өзгертуге болатын. Бірақ, егер өсиет codicillus-ты растамаса, онда codicillus-тағы барлық шарттар fideicommissa болып есептелді. Сонымен қатар, мұрагерді атамаған өсиет codicillus ретінде қарастырылуы мүмкін. Осылайша, мұра қалдырушы мұрагерді атамаса, оның өсиеті codicillus болып есептеліп, оның қалдырған мүліктері fideicommissa болар еді. Бұл "формальды немесе мазмұндық кемшіліктеріне байланысты жарамсыз өсиеттегі белгілі бір шарттарды сақтауға жол ашты": егер мұра қалдырушы мұрагерді атамаса немесе атамауды жөн көрсе, мұра мұрагерлік ережелерге сәйкес мұрагерлерге өтер еді, бірақ бұл мұрагерлер codicillus-тағы fideicommissa шарттарымен байланысты болар еді. Кодекс Юстинианның кезінде өсиеттерге қойылатын формальды талаптар жеңілдетілді, ал codicillus-терге қойылатын талаптар қатаңдатылды. "Осылайша, өсиет пен codicillus-тің формальды талаптары арасында айтарлықтай айырмашылық қалмады", және мысалы, мұрагер аталмаған жағдайда жарамсыз өсиетті codicillus ретінде жарамды етуге болатын. Классикалық Рим мұрагерлік заңының "өте күрделі және көбінесе түсініксіз" болғаны мойндалады (Фриц Шульц).

Қазіргі заманғы дамуы

Кодицил римдік құқық әсерімен дамыған құқықтық жүйелерде әртүрлі деңгейде өсиеттен (тестаменттен) ерекшелене берді. "Heredis institutio" (өсиетке мұрагер қажет) ұғымы қазіргі заманға дейін жалпы құқықтың (jus commune) бір бөлігі болып келді. АҚШ-та кодицил – бұл қолданыстағы өсиетті өзгертетін құжат. Кодицилмен енгізілген өзгерістер өсиетті өзгертуге, түсіндіруге, толықтыруға, алып тастауға немесе растауға, сондай-ақ толық жоюдан басқа кез келген тәсілмен, шағын немесе маңызды өзгерістер жасауға мүмкіндік береді. Ол өсиетке қойылатын формальды талаптарға сәйкес болуы тиіс.