Кіріспе

Адвокаттар клиенттерінің істерін құпия сақтауға міндетті. Ортақ құқық жүйесіндегі елдерде құпиялылықты сақтау міндеті адвокаттарды клиенттерінің істерін құпия ұстауға міндеттейді. Адвокаттар клиенттерінің істері туралы алатын ақпарат құпия болып саналады және клиенттің рұқсатынсыз оны ешкімнің пайдасына қолдануға болмайды. Құпиялылық – заңгерлік құпияны сақтаудың алғы шарты.

Міндет және оның қайнар көзі

Адвокат-клиент қарым-қатынасы тарихи түрде сенімге негіделген қарым-қатынас ретінде сипатталып келген. Бұл міндет сондай-ақ адвокаттың клиенттері алдындағы сенімгерлік міндеттерінің кеңірек негізін құрайды.

Бұл міндетті негіздеу

Адвокаттар мен олардың клиенттері арасындағы толық және ашық ақпарат алмасу құпиялылық міндетінің басты себебі болып табылады. Осы ұстанымның негізі утилитаризм болып табылады, себебі ол соттың өкілдері болып табылатын адвокаттардың жұмысын ілгерілетуге жәрдемдеседі. Бұл клиенттерге қандай да бір ақпарат кейіннен жалпы жұртқа жария болады деген қорқынышсыз, жеке және құпия мәліметтерін еркін талқылауға мүмкіндік береді. Нәтижесінде, заңгерлер мен заң жүйесіне қоғамның сенімі сақталады және нығаяды. Сонымен қатар, құпиялылық міндеті адвокаттарға клиенттеріне деген адалдығын үнемі еске түсіріп отырады. Тағы бір себеп – клиенттің қадір-қасиетін қорғау. Қылмыстық істерде құпиялылық, сондай-ақ, жаңсақ әдіспен алынған мойындаулардың немесе жақсылыққа ұсынылған жауаптардың пайдаланылуын болдырмау үшін де қажет.

Кедендік баж салығының қайнар көзі

Бұл міндет келісім-шарт құқығы мен адвокат пен клиент арасындағы ерекше қарым-қатынастан туындайтын әділеттілік принциптерінің жиынтығынан туындайды. Адвокат клиенттің агенттік құқығы бойынша өкілі болып табылады. Келісім шарты бойынша, міндет адвокаттық қызмет көрсету шартында (retainer agreement) қарастырылған талаптардан туындайды. Одан бөлек, әділеттілік принциптері құпия ақпаратты рұқсатсыз пайдалануға немесе жария етуге тыйым салады. Көптеген заң жүйелерінде бұл міндет заңгерлік кәсіби этика кодексі сияқты нормативтік құжаттарда бекітілген. Құпиялылық және сенімгерлік міндеттерінің ортақ түбірі болғанымен, оларды бір-бірімен шатастыруға болмайды, себебі барлық сенімгерлік міндеттері құпиялылық міндеттерін тудырмайды, және керісінше.

Келісім-шарт бойынша

Адвокат-клиент құпиялылығының міндеті негізінен шарттық құқықтан туындайды, сондықтан қызмет көрсету шартындағы шарттың мәтіні оның қолданылу шегін анықтайды. Маңыздылығына қарамастан, осы шарттың көлемін анықтау үшін сот тәжірибесі аз болған.

Өз капиталы бойынша

Әділеттілік тұрғысынан, құпиялылық талаптарына сай келетін ақпаратқа қорғау беріледі, ақпарат бұрыннан-ақ көпшілікке белгілі болса немесе оның таратылуы шектеулі мақсатта болса да. Бұл талап әділеттілік бойынша құпиялылықтың ауқымын шектеуге мүмкіндік береді, себебі ақпарат қорғау аясына кірмес бұрын құпия деп танылуы керек. Алайда, әділеттілік құпия ақпаратқа ұзақ мерзімді қорғауды қамтамасыз етуге қабілетті. Шарт бойынша міндет заңдық өкілдік аяқталғанда тоқтатылады, ал әділеттілік бойынша міндет ақпарат құпиялылығын жойғанға дейін күшінде болады, бұл шарттық өкілдік мерзімі аяқталғаннан кейін ұзақ уақыттан соң болуы мүмкін.

Кәсіби ережелерде

Заңгерлік кәсіби ережелер келісім-шарт құқығында мойындалған міндеттердің ауқымына кең көзқарас қабылдауға бейім. Австралиялық юрисдикциялардағы кәсіби ережелерге сәйкес, ақпаратты құпия ұстау міндеті ақпараттың көзіне емес, заңгерлік өкілдікке байланыстылығына негізделген. Сондықтан, кәсіби ережелер заңгерлік өкілдік аясында алынған ақпарат құпия деп есептеледіндей көрінеді. Дегенмен, ережелер құпиялылық міндетінің маңыздылығын баса көрсетсе де, бұл қатаң ереже емес. Өкілдікпен байланысты барлық ақпарат құпиялылықтың заңдық талаптарына сай келмейді. Міндетті құпиялылық "клиентке құпия болып табылатын және клиентпен байланыс кезінде тәжірибеші немесе тәжірибешінің фирмасымен алынған кез келген ақпаратқа" қолданылады. Ал адвокаттар үшін бұл "адвокаттың кез келген адам туралы алған құпия ақпараты".

Заңгерлік құпиямен салыстырғанда

Құпиялылық міндеті заңгерлік мамандықтағы артықшылықпен ортақ түбі, мақсаттары мен ұқсастықтары болғанымен, олар кем дегенде үш жағынан өзгеше. Біріншіден, артықшылық клиенттерге шарттық, әділеттік немесе кәсіби міндеттерге байланысты емес. Оның орнына, ол қоғамдық саясаттың аргументтеріне негізделген. Екіншіден, құпиялылықпен қорғалған хабарламалар артықшылықпен қорғалғандардан көп. Артықшылықты хабарламалар – құпия хабарламалардың бір бөлігі ғана. Дегенмен, артықшылық жойылған жағдайда, егер ол артықшылықтан тәуелсіз туындаған болса, құпиялылық міндеті автоматты түрде жойылмайды. Сонымен қатар, құпия ақпарат заңмен жойылған немесе бас тартқан жағдайда ғана мәжбүрлі түрде жариялаудан қорғалады. Ал құпия емес құпия ақпарат сот, заң немесе басқа да заңды мәжбүрлеу бойынша ашылуға тиіс. Атап айтқанда, шындықты анықтауға деген қоғамдық мүдде жеке құпияны сақтау міндетінен басым.

Кедендік баж салығының шектері мен ерекшеліктері

Құпиялылық міндеті кәсіби ережелерде жиі абсолютті түрде баяндалғанымен, оны бұзуға рұқсат етілген жағдайлар бар. Белгілі бір жағдайларда клиент мүдделері мен әділ сот жүйесінің тиімді жұмыс істеуі арасындағы мүдделерді теңестіру арқылы міндетті бұзу ақталады. Міндет абсолютті емес және заңмен белгіленгендей шектелуі мүмкін.

Клиенттің рұқсаты

Адвокат-клиент құпиялылығы клиенттің мүддесі үшін сақталады, сондықтан құпия ақпаратты ашу немесе өзгерту құқығы клиентке тиесілі. Осыған байланысты, клиент рұқсат берген жағдайда ғана адвокат құпия ақпаратты үшінші тараптарға жария ете алады. Бірақ, құпия ақпаратты жариялауға рұқсат беру адвокатқа клиент белгілеген мақсаттардан өзге мақсаттарда осы ақпаратты пайдалануға немесе жариялауға құқық бермейді. Рұқсат беру міндетті түрде жазбаша болуы шарт емес, ол қызмет көрсету шартының талаптарынан немесе мәнінен туындауы мүмкін. Қызмет көрсету шарты аясында берілген барлық ақпарат құпия болып саналады деген пікір іс жүзінде мүмкін емес. Көп жағдайда, осы ақпарат мәселені, талапты немесе заңдық мәселені шешу үшін жарияланады. Сондықтан, егер ақпарат қызмет көрсету шартының орындалуына байланысты болса, клиенттің рұқсаты бар деп есептеуге болады. Дегенмен, күмәнді жағдай туғанда, клиенттен жазбаша рұқсат алу қажет.

Заңмен міндетті түрде жариялау

Заңда нақты көзделген жағдайларда адвокаттар құпиялылықты сақтау міндетін бұзу қажет болатын кез келген парламенттік талаптарды орындауға міндетті. Лорд Деннинг «Парри Джонсқа қарсы Заңгерлер қоғамы» ісінде 6-7 беттерде былай деді:

«Солиситор заңға бағынуға тиіс, әсіресе, ол мамандық жүргізу үшін заңның өкілеттігімен жасалған ережелерге сәйкес болуға тиіс. Егер ережелер оған клиенттің істерін жариялауды талап етсе, онда ол оны міндетті түрде орындауы керек». Дегенмен, заңмен жойылған міндеттің қолданылу аясы мен мақсаты шектеулі. Талаптар құпия ақпаратты ашуға қатысты толыққанды бұйрықтар емес. Олардың негізі – қоғамдық мүдделерді қорғау, егер осы мүдделер клиенттердің құпиялылықты сақтау мүддесінен басым түсетін болса.

Адвокаттың жеке мүддесін қолдау үшін ашылған ақпарат

Адвокаттар, көрсетілген қызметтер үшін төлем алуға қатысты, құпия ақпаратты ашуға құқылы. Бұл саяси тұрғыдан негізделген. Егер адвокаттар мұндай ақпаратты ашуға мүмкіндік алмаса, көптеген адвокаттар заңдық жұмысты тек алдын ала төлем жасалған жағдайда ғана қабылдайтын болар еді. Бұл, әрине, халықтың әділетке қол жеткізуіне кері әсер етеді. Адвокаттар, тәртіптік немесе сот ісіне қарсы қорғаныс жасағанда да бұл міндетті бұза алады. Клиент адвокатқа қарсы сот процесін бастаған жағдайда, құпиялылық құқығынан бас тартады. Бұл процедуралық әділдік негіздерімен түсіндіріледі – адвокатқа қатысты ақпаратты ашуға мүмкіндік болмаса, ол мұндай шаралардан өзін қорғай алмайды.

Құпия емес ақпаратты ашу

Әрине, құпия емес ақпарат құпиялылық міндетіне жатпайды. Бұған дейін жалпыға белгілі болған ақпаратты жариялау құпиялылық міндетін бұзбауға тиіс. Сонымен қатар, қызмет көрсету шарты жасалған кезде жалпыға белгілі емес болған, бірақ кейіннен жалпыға белгілі болып қалған ақпаратқа құпиялылық міндеті қолданылмайды, себебі клиенттің қорғалуын қамтамасыз ету мақсаты жойылады. Дегенмен, заңгер адалдық міндетін сақтауға тиіс, және клиенттер мұндай ақпарат ашылған жағдайда, тіпті ол жалпыға белгілі болса да, алданып қалғандай сезінуі мүмкін. Ақпаратты жариялаудың заңдық салдары болмаса да, заңгердің сақтығы заңгерлік кәсіптің беделін сақтау үшін ұзақ мерзімді перспективада маңызды болуы мүмкін.

Мұрагерлік мақсатта ашылуы

Тағы бір жағдай – соңғы өсиеттің заңды күшіне енуі. Бұрын адвокат пен өсиет беруші арасындағы құпия хабарласымдар енді бұл өсиеттің қайтыс болған адамның еркі екенін дәлелдеу үшін құпия болып табылмайды. Көп жағдайда өсиет, қосымша немесе мұра жоспарының басқа бөліктері адвокаттың жазбалары немесе клиенттен келген хаттар сияқты басқа да дәлелдер (сыртқы дәлелдер) арқылы түсіндіруді немесе интерпретациялауды қажет етеді. Кейбір жағдайларда клиент жеке немесе отбасылық құпияларды тек өзінің өлімінен кейін ғана ашуға тырысады немесе оған келіседі; мысалы, өсиетте жақын адамына немесе туған баласына мүлік қалдырылуы мүмкін.