Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мозамбиктегі банту тілі, Оңтүстік Азияның құпия тілі.
Bantu language spoken in Mozambique
the secret language of South Asia
Коти тілі немесе Экоти (айтылуы) – Мозамбикте шамамен 100 000 адам сөйлейтін банту тілі. Коти тілі Коти аралын қоршаған аймақта таралған және Нампула провинциясындағы осы аттас округтің астанасы Ангочеде кеңінен қолданылады. Генетикалық жіктеу бойынша Коти тілі көбінесе Махуа тобына жатады (Гатридің жіктемесінде P.30). Дегенмен, оның сөздігінің көп бөлігі бұрынғы Суахили тілінен алынған, ол бүгінде Шығыс Африка жағалауының көп бөлігіндегі лингва франка болып табылады. Бұл Суахили тілінің ықпалы Килвадан немесе Занзибар жағалауының басқа аймақтарынан келген саудагерлерге байланысты деп есептеледі, олар 15 ғасырда Ангочеде қоныстанған. Арендс және авторлар бұл тілдің Махуа-Суахили аралас тілі болуы мүмкін деген пікірді айтады.
The Koti language, or Ekoti (pronounced ), is a Bantu language spoken in Mozambique by about 100,000 people. Koti is spoken in the area surrounding Koti Island and is the major language of Angoche, the capital of the district with the same name in the province of Nampula. In terms of genetic classification, Koti is generally considered to belong to the Makhuwa group (P.30 in Guthrie's classification). A large portion of its vocabulary however derives from a past variety of Swahili, today the lingua franca of much of East Africa's coast. This Swahili influence is usually attributed to traders from Kilwa or elsewhere on the Zanzibar Coast, who in the fifteenth century settled at Angoche. Arends et al. suggest it might turn out to be a Makhua–Swahili mixed language.
География және демография
Коти деген атау негізінен осы аралға қатысты. Ескі түрі – ; бұл формадағы «адамдар» деген сөздің 2-сыныптағы ‘а’ префиксі португал тіліндегі Ангоше атауының пайда болуына себеп болды. Ангошенің көне жергілікті африкалық атауы, Parápaátho, әлі де қолданыста. Ангоше қаласы шамамен XV ғасырда Килвадан келген қарсыластар тарапынан құрылған. Келесі ғасырларда ол Үнді мұхиты сауда желісінің бір бөлігі ретінде гүлденді. Коти аралының жағалау аймақтарында тоғызға жуық Коти ауылы орналасқан; оларға көбінесе қайықпен жетеді. Жағалаудың көп бөлігі мангр ормандарымен (хава) жабылған. Құрлықта Ангоше маңында тағы бес Коти ауылы бар. Ауыл тұрғындарының, әсіресе ер адамдардың негізгі кәсібі – балық аулау; ауланған балық Ангоше базарларында сатылады. Адамдар тауық және кейбір ешкілер ұстайды. Махува тілінде, Мозамбиктің көп бөлігіндегі басым аймақтық тілде, коти халқы мака деп аталады, дәл Үнді мұхиты сауда желісінің бір бөлігі болған басқа жағалау мұсылман қауымдастықтары сияқты. Көптеген котилер кем дегенде махува тілін немесе оның туыс диалектілерін біледі; осы кең екі тілділік соңғы жылдары коти тіліне елеулі әсер етті.
The place name Koti refers primarily to the island. An older form is ; this form with the class 2 nominal prefix a for 'people' gave rise to the Portuguese name Angoche. The much older local African name of Angoche, still in use, is Parápaátho. Angoche was probably established in the fifteenth century by dissidents from Kilwa. In the centuries that followed, it flourished as a part of the Indian Ocean trading network. About nine Koti villages are found in the coastal areas of Koti island; these are usually accessed by boat. Much of the coastline is covered by mangrove woods (khava). On the mainland, there are about five other Koti villages, all in the vicinity of Angoche. The main economic activity of men in the villages is fishing; the catch is sold on the markets of Angoche. People keep chickens and some goats. In Makhuwa, the dominant regional language of much of northern Mozambique, the Koti are called Maka, just like other coastal Muslim communities that were part of the Indian Ocean trading network. Most Koti have at least some knowledge of Makhuwa or one of its neighbouring dialects; this extensive bilinguality has had considerable influence on the Koti language in recent years.
Түсі
Коти, көптеген банту тілдері сияқты, екі тонды тіркемелік дыбыс тілі: жоғары және төмен. Тон етістіктер үшін сөздік мағынасын өзгертетін ерекшелік тудырмайды, бірақ сөздердің өзгерісінде және грамматиканың басқа да бөліктерінде маңызды рөл атқарады. Контурлық тондар (төмендеу және көтерілу) кездеседі, бірақ олар тек ұзын дауыстыларда ғана болады, сондықтан олар H және L деңгейлі тондардың тізбегі ретінде қарастырылады. Кез келген H тонын келесі дыбыс бірлігіне таратушы жоғарылау процесі және сөйлемнің соңғы жоғары тонын жоюшы соңғы төмендеу процесі бар. Екеуі де келесі мысалда көрініс береді (Төмен тон белгіленбеген): kaláwa 'қайық', kaláwá khuúlu 'ең үлкен қайық'. Kaláwa сөзінде жоғарылау процесі соңғы төмендеудің нәтижесінде күшін жояды, сондықтан соңғы буын төмен тонды болады. Екінші мысалда, kaláwá сөзіндегі алғашқы H тоны келесі буынға тарап (жоғарылау процесі) соңғы төмендеу сөйлемнің соңғы буынын төмен тонға түсіреді.
Koti, like most Bantu languages, is a register tone language with two tones: High and Low. Tone is not lexically distinctive for verbs, but it is very important in verbal inflection and in some other parts of grammar. Contour tones (falling and rising tones) do occur, but only on long vowels, therefore they are analysed as sequences of the H and L level tones. There is a process of High Doubling which spreads any H tone to the following tone bearing unit, and a process of Final Lowering which deletes any utterance final High tone. Both can be seen in effect in the following example (Low tone is unmarked): kaláwa 'boat', kaláwá khuúlu 'the biggest boat'. In kaláwa, High doubling is canceled because Final Lowering applies, so the last syllable has a Low tone. In the second example, the first H tone in kaláwá has spread to the next syllable (High Doubling) and Final Lowering again causes the last syllable of the utterance to be Low in tone.
Морфосинтаксис
Котиде банту тіліне тән есімдер класының қалыпты жүйесі бар, онда әрбір есім сөйлем бойында келісімде болатын белгілі бір есім класына жатады. Кластар көпше түрін жасау үшін "жұптар" бойынша бірігеді. Сөздер түбірден тұрады, оған түрлі морфемалар мен клитикалар жалғанады.
Koti has a typical Bantu noun class system, in which every noun belongs to a nominal class which class markers throughout the sentence are in agreement with. Classes pair up in 'genders' for the derivation of plurals. Verbal words consist of a stem to which various morphemes and clitics can be affixed.