Кіріспе

XVIII ғасырдағы Ресей императорлық резиденциясы. Павловск сарайы (Павловский дворец) – Санкт-Петербург қаласындағы Павловск ауданында, Ұлы Екатеринаның бұйрығымен ұлы, Ұлы князь Павел үшін салынған XVIII ғасырдағы Ресей императорлық резиденциясы. Ол қайтыс болғаннан кейін, сарай оның әйелі Мария Федоровнаның үйіне айналды. Бүгінде сарай және оны қоршаған кең ағылшын бағы – Ресейдің мемлекеттік мұражайы және халыққа ашық саябақ.

Екатерина мен Ұлы герцог Павел

1777 жылы Ресей императрицасы Екатерина II өзінің ұлы және мұрагері Павел I мен оның әйелі Мария Федоровнаға, болашақ Ресей императоры Александр I-нің дүниеге келуіне орай, өзінің Царское Селодағы резиденциясынан төрт шақырым қашықтықтағы Славянка өзенінің жиектеріндегі мың гектарлық орманды сыйға берді. Павел мен Мария Федоровнаға жер берілген кезде, Крик және Крак деп аталатын екі қарапайым ағаш үй болды. Павел мен оның әйелі 1777-1780 жылдары жазды Крикте өткізді, жаңа үйлері мен бақшалары салынып жатқанда. Олар бір-бірінен шамамен бір шақырым қашықтықта екі ағаш ғимарат салумен бастады. Павелдің үйі – голланд стиліндегі екі қабатты, шағын бақшасы бар үй. Марияның үйі «Пауллуст» немесе «Павелдің қуанышы» деп аталған, гүлзарлары мен күмбезі бар шағын ағаш үй еді. Павел мен Мария Федоровна 18-шы ғасырдың екінші жартысында Еуропаға кең тараған ағылшын пейзаждық бақ стилінде суреттемелі «жартастар», қытай киоскі, қытай көпірлері және классикалық ғибадатханалар құруға кірісті. 1780 жылы Екатерина Ұлы өзінің ресми сәулетшісі, шотландтық Чарльз Камеронға Мариенталдың жанында, Славянка өзеніне қарайтын төбеде сарай салуды тапсырды. Камерон ағылшын сәулетшісі Исаак Уэрдің үйінде оқыған, ол Уильям Кентпен жақын байланыста болды. Кент Лорд Берлингтон үшін Чизвик үйіндегі жұмысымен Англияға палладиандық сәулет стилін енгізді. Осы байланыс арқылы Камерон Лорд Берлингтонның жеке коллекциясында сақталған Палладионың түпнұсқа жоспарларымен танысты. Осы стиль Камерон Павловск сарайын жобалау кезінде маңызды ықпал етті. Камерон жобасын сарайдың өзінен емес, екі классикалық павильоннан бастады. Біріншісі – Достық ғибадатханасы, он алты бағанасы бар дөңгелек, төменгі күмбезді Дориан стиліндегі ғибадатхана, онда Екатерина Ұлының мүсіні орналасқан. Ол болашақ сарайдың төменгі жағында, Славянка өзенінің иілісінде орналастырылды және күміс қарағайлар мен Сібір қарағайларымен көтерілді. Екіншісі – Аполлон колоннадасы, Белведер Аполлонының көшірмесін орналастыруға арналған, антаблементі бар екі қатар бағаналар. Ол саябақтың кіреберісінде орналасқан және ірі құмды әктастан салынған; беттері ғасырлар бойы ауа райының әсерінен тозуға ұшырағандай көрінеді. Сонымен қатар, Славянка өзеніне бөгет салынып, сарайдың қасбетін көрсететін көл құрылды. Мария Федоровна өзінің Базельден қырық шақырым қашықтықтағы, сол кездегі Вюртемберг герцогтігінде, қазіргі Эльзаста өскен сарайын еске түсіретін бірнеше қарапайым құрылымдарды жасауға талап етті. Камерон кітапханасы бар швейцариялық шалет, сүт өнімдері сақталатын және дайындалатын, сабанмен жабылған, дөңгелек тастан жасалған сүт зауыты және Дориан бағаналары арасында металл тормен салынған, қарлығаштар, алтынқұстар, сұрқылдар және бөденелерге толы шағын классикалық ғибадатхана пішіндес құс үйін салдырды. Сарайдың өзі үшін Камерон Италиядағы Виченца маңындағы Вилла Капра «La Rotonda» үшін Андреа Палладионың «I quattro libri dell'architettura» кітабындағы ағаш кескінінен алынған жобаға негізделген үйді жобалады. Осы суретті кейін Томас Джефферсон Вирджиния университетін жобалауда пайдаланды. Ол жобалаған сарайда үш қабатты, алпыс төрт бағанадан тұратын төменгі күмбезді текше пішіндес орталық бөлігі болды. Ғимараттың екі жағында, жартылай екі қабатты қызметтік ғимараттарға жалғанған иілген ашық галереялары бар бір қабатты колоннадалар орналасқан. Сарайдың әрбір қасбеті қалыптасқан фриздермен және рельефтермен безендірілген. 1781 жылдың қыркүйегінде Павловск сарайының құрылысы басталғанда, Павел мен Мария Австрия, Италия, Франция және Германияға сапарға шықты. Олар «Солтүстік графы мен графинясы» деген атпен жасырын саяхаттады. Саяхаттары барысында олар Версаль мен Шантильидің сарайларын және француз бақтарын көрді, бұл Павловск паркінің болашақ келбетіне үлкен әсер етті. Король Людовик XVI оларға төрт Гобелендік гобелендерін сыйлады, Мария Антуанетта Мария Федоровнаға алпыс данадан тұратын Севр фарфорынан жасалған дәретхана жиынтығын сыйлады, олар тағы да фарфор жиынтықтарын тапсырыстырып, мүсіндер, бюстер, картиналар, жиһаздар мен суреттер сатып алды, барлығы Павловск үшін. Саяхаттарында олар Павловскідегі құрылысқа жауапты Кучельбеккермен күнделікті дерлік байланыста болып, суреттерін, жоспарларын және ең ұсақ бөлшектеріне қатысты жазбаларын жіберіп отырды. Павел мен Мария Федоровна 1782 жылдың қарашасында оралды және Павловскіні өнер туындыларымен толтыруды жалғастырды. 1783 жылы Помпейде табылған және сатып алынған көне мәрмәр, мүсіндер, бюстер, урналар мен қыш ыдыстар жеткізілді. 1783 және 1785 жылдар аралығында Парижде Мемлекеттік бөлмелерге арналған 200-ден астам жиһаздың он алты жиынтығы тапсырылды. 1784 жылы Павловск үшін Хьюберт Роберттің он екі пейзажы салынды. Жұбайлар Еуропадан тоқсан алты сағат сатып алды. Императорлық шыны зауыты әр бөлмеге арнайы люстралар жасады. Құрылыс ортасында олар мен Камерон арасында шиеленіс күшейді. Камерон Екатерина Ұлыдан материалдарға шексіз бюджет алғанға үйренген, ал Екатерина Павелге өте аз ақша берді; сондай-ақ Камерон Мария Федоровна Еуропадан әкелген жиһаздар, гобелендер мен каминдер онымен кеңеспей әкелгеніне ашуланды. Мария Федоровна өз кезегінде Камерон қолданған жарқын көп түсті әрлеулер мен Помпейлік ою-өрнектерге ашуланды және нәзік түстерді қалады, ал Павел анасының үйі, Царское Селодағы Екатерина сарайының стиліне ұқсас нәрсені ұнатпады. Шиеленіс 1786 жылы тарап кетуге әкелді. Камерон Қырымда Екатерина үшін жаңа сарай салу үшін кетті. Ол кіреберіс вестибюлін және жеке пәтерлердің бес бөлмесін аяқтады. Интерьерді безендіру жұмысын 1783 жылы Ресейге келген Флоренциядан келген итальян сәулетшісі Винченцо Бренна өз қолына алды. Бренна Павелдің рим классицизміне деген талғамын көрсететін интерьерлерді жобалады. Ол Камеронның жасыл жалған мраморлы бағаналары бар грек залының екі жағында Соғыс және Бейбіт залдарын жасады. Ол итальяндық залды рим ғибадатханасының көшірмесіне айналдырды және Мария Федоровна үшін патшайымның жатын бөлмесін Франция королінің жатын бөлмесінің үлгісінде салды, онда үлкен алтын жаттығы және түрлі-түсті гүлдер, жемістер, музыкалық аспаптар мен бағбандардың құралдарымен боялған кремді жібек қағазы болды. 1805 жылы Воронихин парктегі Центавр көпірін және Славянканы лилия гүлдерімен толтырылған жерде өтетін Висконти көпірін салды. Парктегі оның соңғы құрылысы 1811 жылы салынған Гүлді павильон болды, қарапайым құрылым гүлзарлармен толығымен қоршалған. Гүлді павильон 1814 жылдың 12 шілдесінде Александр I Санкт-Петербургке Наполеонды жеңгеннен кейін оралғандығын тойлаған үлкен кештің ортасы болды. Осы оқиға үшін сәулетші Пьетро де Готтардо Гонзага Гүлді павильонның өзінің мөлшеріндегі банкет залын бар болғаны он жеті күнде салып, оны Наполеон жеңісін тойлаған орыс шаруаларының үлкен суреттерімен қоршады. Павильон ішіндегі кеш Александр мен оның анасы бастаған полонезбен ашылды және үлкен фейерверкпен аяқталды. Өмірінің соңғы жылдарында Мария Федоровна Павловскіде әдеби салон ашты, онда ақын Василий Жуковский, мақалшы Иван Крылов және тарихшы Николай Карамзин жиі келетін. Павловскіде жұмыс істеген соңғы Санкт-Петербург сәулетшісі Карло Росси болды, ол 1824 жылы жиырма мыңнан астам кітаптан, сондай-ақ сирек монеталар мен көпеждер коллекциясынан тұратын кітапхананы жобалады. Ол сондай-ақ Мария Федоровнаның Ресейдің бірінші елшісі Джон Куинси Адамс сияқты қонақтарын қабылдаған Бұрыш Салоны мен лаванда түсті жалған мрамордан жасалған қабырғалары бар Лаванда бөлмесін жобалады.

Кейінгі тарих

Мария Федоровна 1828 жылғы 24 қазанда, алпыс жеті жасқа толғаннан кейін он төрт күн өткен соң дүние салды. Ол үйді кіші ұлы Майклға мұра етіп қалдырып, барлық жиһазды алып кетуге тыйым салды. Майкл қайтыс болғаннан кейін, үй Николай I-нің екінші ұлы Константин Николаевичке өтті. Одан кейін ол оның әйеліне, содан кейін олардың үлкен ұлы Константин Константиновичке тиесілі болды. Оның ұрпақтары өсиетті құрметтеді және үйді Мария дүние салған кездегідей отбасылық мұражайға айналдырды.

Ресей революциясы

1917 жылы Ресей революциясы кезінде Константин Константиновичтің үлкен ұлы, Ресей князі Иоанн Константинович, оның әйелі, Сербия патшасы Петр I-нің қызы, Сербия ханшайымы Елена, әкесінің жесір әпкесі, Грекия патшайымы Ольгамен бірге Павловск сарайының бір қанатында тұрды. Саяси жағдай нашарлаған соң, олар сарайды Санкт-Петербургтегі Өнер институты мен қолданбалы өнер мұражайының директоры Александр Половоцовтың қамқорлығына тапсырды. 1917 жылы қарашада Ленин мен большевиктер билікті басып алған кезде Половтсов Қысқы сарайға барып, жаңа үкіметтің ағарту комиссары Анатолий Луначарскийді іздеп тауып, Павловск сарайын мұражай ретінде сақтап қалуды талап етті. Луначарский келісіп, оны Павловск сарайының комиссары-куратторы етіп тағайындады. Ол сарайға оралып, революциялық теңізшілер тобының қару-жарақ іздеп, бірнеше қылыш алып кеткенін, бірақ қалғандары өз орнында екенін көрді. Сарайды күзету үшін бұрынғы әскерлерді жалдап, барлық жиһаздарды бас ғимаратқа жинап, сарайдағы барлық құндылықтарды тізімдеді және түрлі революциялық комитеттердің ыдыс-аяқ, орындықтар, үстелдер және кітапханадағы кітаптар туралы талаптарына қарсы тұрды. Ол Луначарскийді Павловскке өзі келуге көндірді. Луначарский келгеннен кейін Павловск сарайы ресми түрде мемлекетке алынды, бірақ аптасына екі-үш күн халыққа ашық мұражайға айналды. Сарайды сақтап қалған Половтсов отбасымен бірге Финляндия шекарасын кесіп өтіп, Парижге көшіп кетті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1941 жылдың маусым айында Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауы және неміс әскерлерінің жылдам ілгерілеуі Кеңес үкіметін дағдарысқа түсірді. Шабуылдан кейінгі таңертең Павловск мұражайының кураторлары Анатолий Кучумовтың басшылығымен мүмкіндігінше көптеген өнер туындыларын жинауға кірісті. Соғыс басталғаны туралы жарияланғаннан кейін тоқсан алты сағат өткен соң, алғашқы отыз төрт жәшік ат арбамен сарайдан шығарылды. Терезелерге тақтайлар қағылды, сарайдың еденіне құм төселді. Отыз куратор көбінесе шам жарығында жұмыс істеді, ал шілде айында әуе шабуылдары басталды. Бірінші кезекте картиналар, люстралар, кристалл, фарфор, сирек жиһаздар, асыл сүйек және янтарь бұйымдары жиналып, жөнелтілді. Олар өте мұқият жұмыс істеді – әр жиһаз бөлшектеріне бөлініп, фарфор вазалар негіздерінен ажыратылды, ал нәзік сағаттардың корпустары мен механизмдері бөлек жиналып, қайта құрастыру схемаларымен бірге қапталды. Әр жиһаз тобынан бір дана сақталды, ал қалғаны қалдырылды. Римдік және грек ескерткіштері тым ауыр және нәзік болғандықтан, олар жер астына көшіріліп, мүмкіндігінше жақын орналастырылып, содан кейін кірпіш қабырғамен жасырылды. Тамыздың үшінші аптасына дейін он үш мыңнан астам зат, сондай-ақ барлық құжаттар жиналып, жөнелтілді. Кейбір жәшіктер Горькийге, ал басқалары Сарапулға жіберілді, ал 1941 жылдың 20 тамызындағы соңғы партия Ленинградқа барды, онда жәшіктер Санкт-Исаак соборының жертөлесінде сақталды. Соңғы жүкке Италиялық залдан алынған люстра және Грек залынан алынған жасмыр вазалар кірді. 30 тамызда Ленинград пен Мәскеу арасындағы соңғы теміржол байланысы үзіліп, қала қоршауға алынды. 28 тамызға қарай неміс әскерлері Павловск қаласына елу шақырымдай жақын келді. Сарайдың бір қанатында кеңес дивизиясының штабы орналасқан. Неміс әскерлері жақындаған сайын, саябақ пен сарай бомбалауға ұшырады. Мұражай қызметкерлері эвакуациялауға тым ауыр болған мүсіндерді жерге көмуге кірісті. Олар немістердің бір метр сексен сантиметрден терең қазбайтынын есептеді, сондықтан барлық мүсіндерді үш метрге дейін көміп тастады. Үш Грейстің мүсіндері Мария Федоровнаның жеке бағының астында үш метр тереңдікке көмілді. Олардың есептері дұрыс болды, соғыс аяқталғаннан кейін де мүсіндер сол жерде қалды. 16 қыркүйекте соңғы сарбаздар кетіп, немістер Павловск сарайын басып алды, онда әлі де қарт әйелдерден құралған күзетшілер тобы болды. Немістер Павловск сарайын екі жарым жыл бойы басып алды. Бірінші қабаттағы залдарда офицерлер орналасты, ал балуан залы көліктер мен мотоциклдерге арналған гаражға айналдырылды. Солтүстік қанатта казарма, оңтүстік қанатта аурухана орналасқан. Неміс, голланд және испан әскерлерінің арнайы бөлімдері саябақтағы ғимараттарды басып алды. Үйде қалған мүсіндер мен жиһаздар, сондай-ақ Росси кітапханасының барлық кітаптары Германияға әкетілді. Ауладағы император Павелдің мүсіні телефон тірегі ретінде пайдаланылды. Немістер жер астындағы кірпіш қабырғаның артында жасырылған ескерткіштерді таба алмады. 1944 жылдың 24 қаңтарында Павловск қайта басып алынды. Кеңес әскерлері келгенде сарай үш күн бойы өртеніп тұрды. Сарайдың негізгі ғимараты төбесі мен едені жоқ, құлай жатқан қабыққа айналды. Солтүстік қабырға құлап қалды. Сарайдың паркет едендерінің көп бөлігі отын ретінде пайдаланылды, бірнеше бөліктері сарайдың пештерге жақын орналасқан күймеген бөліктерінен табылды. Соғысқа дейін саябақта 100 000-нан астам ағаш болған, олардың кем дегенде 70 пайызы бомбалаудан қирады. Саябақтағы барлық сәнді көпірлер жарылды. Саябақта 800 бункер қазылды. Роза павильоны жоқ болды, немістер материалдарды нығайтылған дугатты салу үшін пайдаланды. Соғыс аяқталмас бұрын Кеңес үкіметі Павловск пен Ленинград маңындағы басқа да қираған сарайларды қалпына келтіруге шешім қабылдады. Бірінші кезекте қираған ғимараттар мен саябақтарды миналардан тазалау қажет болды. Содан кейін қалған қабырғалар тіреулермен бекітілді және қалған өрнектерден қалыптар жасалды. Гипс өрнегінің сынықтары жиналып, сұрыпталып, қалыптар жасалды. Қалған қабырғалардағы бояу түсі кейіннен көшіру үшін мұқият жазылды. Сарайдың фотосуреттері мен бастапқы жоспарлары қалпына келтіруге көмектесу үшін жиналды. Соғыс аяқталғаннан кейін сарайдан ұрланған асыл заттарды іздеу басталды. Кураторлар сарайдың айналасындағы неміс бекіністерінен жиһаз, мата, үстел аяқтары, есік бөліктері мен алтын жалатылған кәріздерді жинады. Неміс штабы болған ғимараттарда сарайдан алынған орындықтар, мрамор мүсіндер және оралған картиналар табылды. Басқа да жиһаз және заттар Рига, Таллин және Германиядағы Кёнигсберг сияқты алыс қалаларда табылды. Кейбір Павловскке тән асыл заттар соғысқа дейін Ресейден шығып кеткен. Павловскіге тән төрт Гобелен гобелендері Кеңес үкіметімен Дж. Пол Геттиге сатылды және қазір Калифорния штатындағы Малибу қаласындағы Гетти мұражайында қойылған. Қалпына келтірушілер архитектуралық безендірудің түпнұсқа нұсқаларын ғана пайдаланды, оларды Камерон, Бренна, Воронихин және Росси жасаған. Рұқсат етілген жалғыз өзгеріс – заманауи материалдарды пайдалану болды. Ағаштан жасалған бағаналар құйма бетонмен немесе кірпішпен ауыстырылды, ал Италиялық және Грек залдарының төбелері өртке төзімді болу үшін болаттан және бетоннан жасалды. Ленинградта архитектуралық бөлшектерді, жиһаздарды және өнер туындыларын қалпына келтіру өнерін үйрету үшін Мұхина атындағы Ленинград жоғары көркем өнеркәсіп мектебі құрылды. Бұл мектеп Ленинград маңындағы барлық сарайларды қалпына келтіру жұмыстарында жұмыс істеген қалпына келтіру сарапшыларының тобын даярлады. Жұмыс мұқият және қиын болды және өте баяу жүрді. 1950 жылы, жаңа ағаштарды отырғаннан кейін алты жыл өткен соң, саябақтың бір бөлігі жұртшылыққа ашылды. 1955 жылы сарайдың фасадын қалпына келтіру аяқталды және интерьерді қалпына келтіру басталды. Қалпына келтірушілер үшін өте жақсы, Камерон, Бренна, Воронихин және Росси жасаған бастапқы жоспарлар әлі де сақталған. Сонымен қатар, ерте ғасырда Бенойс түсірген 2500-ге жуық фотонегативтер және соғысқа дейін түсірілген 11 мыңнан астам фотосуреттер сақталды. Интерьер қабырғалары мен безендірулері дәл қайта жаратылғаннан кейін, келесі қадам жиһаздарды орналастыру болды. Суреттер мен гобелендерден бастап, ыдыстар мен стақандарға дейін, бастапқы орналасқан жерлерінен алынған 12 мыңнан астам жиһаз және өнер туындылары өз орнына қойылды. Көптеген түрлі түсті ағаштан жасалған жиһаз, есіктер және паркет едендер өртеліп немесе ұрланған, олардың орнына түпнұсқасына сәйкес жаңалары жасалды. 18 ғасырға тән кристалл люстралар дәл көшірілді. 1957 жылы, сарай өртенгеннен кейін 13 жыл өткен соң, алғашқы жеті бөлме жұртшылыққа ашылды. 1958 жылы тағы төрт бөлме, ал 1960 жылы тағы он бір бөлме ашылды. Мысыр вестибюлі 1963 жылы, ал Италиялық зал 1965 жылы аяқталды. Тағы он бір бөлме 1967 жылға дейін дайын болды. 1977 жылы, сарай салынғанының 200 жылдығында, елу бөлме аяқталды және сарай Мария Федоровна заманындағыдай көрінді. Мария Федоровна ботаникамен қызығушылық танытқан. 1801 жылы Камерон сарайдың артында, Мария Федоровнаның жеке пәтерінің терезесінен сыртқа қарап тұрған әдемі гүл бағын салған. Бақтың қасында өзенге қарап тұрған Үш Грейстің мүсіні бар грек ғимараты орналасқан. Ол Голландиядан гүлдер импорттады, олардың ішінде гиацинт, лалә, нарцисс және жұлдызша гүлдер болды. Ол сондай-ақ гүлзар мен бірнеше жылыжайлар салған, онда ол...

Гонсаго галереясы

Гонзаго галереясы – 19-ғасырдың басында итальяндық декоратор, сәулетші және өнер теоретигі Пьетро ди Готтардо Гонзаго жасаған Павловск сарайындағы бірегей сәулеттік және фрескалық ансамбль. Бұл Солтүстік Еуропада осындай үлкен аумақта (қабырғаға 350 шаршы метр, төбеге 200 шаршы метр) жасалған сыртқы фреска суретінің жалғыз мысалы. Галерея 1795-1797 жылдары сәулетші Винченцо Бренна сарай тұрғындары үшін жазғы тамақтанатын бөлме ретінде салынған. Галереяның суреті Пьетро ди Готтардо Гонзагоның қолынан шыққан және император Мария Федоровнаның тапсырысы бойынша кейіннен орындалды. Жұмыс 1805-1807 жылдары аяқталды. Гонзаго алдымен ылғал гипс әдісімен граффити жасаған, содан кейін темір оксид пигментіне негізделген сіркірт қызыл бояумен әлі кеппеген гипске жұмыс істеген деп есептеледі. Гипс құрғағаннан кейін суретші әк негізіндегі бояулармен пішінге түс беріп, оны жетілдірді. 1822-1824 жылдары архитектор Карло Росси галереяның үстіне үлкен аркалы терезелері бар кітапхана салды. Кітапхана құрылысы кезінде Гонзагоның көмекшісі 1824 жылы галерея төбесін қайта жасауға мәжбүр болды. Росси терезелердің арасына ежелгі жазушылар мен философтардың бюсттерін орналастырды және олардың үстіне ою-өрнектелген гүлшоғырларын қойды. 19-ғасырда галереядағы суреттер жаңартылды. Кеңес дәуірінде Павловск сарайының негізінде музей-қорық құрылды. 1930 жылдары галерея балалардың сауықтыру лагерінің асханасы ретінде пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде фрескалар ауыр зақымдарға ұшырады. Гонзаго галереясын қалпына келтірудің қиын процесі 2011 жылы ғана аяқталды.