Кіріспе

"Шәкірт" – Генри Джеймстің 1891 жылы Лонгман журналында алғаш жарияланған қысқа әңгімесі. Бұл – жалған және арсыз отбасында өскен, бойжеткен жас баланың сезімтал тарихы. Ол өзінің тәрбиешісімен дос болады, ол оның өміріндегі сенім арта алатын жалғыз ересек адам. Джеймс олардың қарым-қатынасын мейіріммен және терең түсінікпен көрсетеді, ал оқиға кейбір адамдар классикалық трагедия деңгейіне жетеді дейді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Оксфордты бітірген, ақшасы жоқ Пембертон Американың көшпелі отбасысының дарынды және біршама циникті мүшесі, он бір жасар Морган Моринге үйінен сабақ беру үшін жұмысқа орналасады. Оның ата-анасы Пембертонға жалақы төлеуден бас тартып, Еуропадағы бір қонақ үйден екіншісіне көшіп жатыр. Пембертон Морганнан басқа Морендердің барлығын, ағасы Уликті және Паула мен Эми сестерін ұнатпайды. Жүрек ауруымен ауыратын Морган Пембертонға отбасының зиянды ықпалынан құтылуға кеңес береді. Бірақ Пембертон шәкіртіне деген махаббаты мен құрметінің арқасында қалады, сондай-ақ ақыры жалақы алатынына үміттенеді. Пембертон ақыры күнкөрісі үшін Лондонға тағы бір репетиторлық жұмысқа орналасады. Бірақ ол Парижге Морендерден келген телеграмма бойынша шақырылады, онда Морганның ауырып қалғаны хабарланады. Морганның денсаулығы жақсы екені белгілі болады, алайда оның отбасы төлем жасалмағаны үшін қонақ үйден қуылғанда, қапалы күн жетіп келеді. Морганның ата-анасы Пембертоннан ұлын өзімен бірге алып кетуін өтінеді, ал олар ақша табуға тырысады. Морган Пембертонмен бірге кету мүмкіндігіне қуанышты, бірақ репетитор тартынады. Морган кенеттен жүрек талмасынан құлап, көз жұмады. Әңгіменің ирониялық соңында Джеймс Морганның әкесі ұлының өлімін "әлемді білетін адам" ретінде қабылдағанын айтады.

Негізгі тақырыптар

Джеймстің хатшысы Теодора Босанкеттің сөзін қолдану үшін Морган роман жазушының "жарық балалары" - көрегендігі мен нәзіктігі бар, жиі қатал, кешірімсіз ортада күйреген адамдардың бірі. Морганның жағдайында бұл жағдайды оның отбасы қамтамасыз етеді. Сол себепті бала Морганның қабілеті мен әдептілігін бағалайтын және Морендердің алдамшы, қарапайым тобынан қашуды ұсынатын Пембертонға қатты жабысады. Алайда мүмкіндік туғанда Пембертон екі ойлы болады. Оның қорқынышы түсінікті, өйткені оның жасөспірім баласын тәрбиелеу жауапкершілігін өз мойнына алуға қаржысы жоқ. Бірақ бұл аздап күмәнділік өлімге әкеледі. Осылайша, Джеймстің бір абыройлы әрі ақылды кейіпкері қайтадан шындыққа тап болады. Пембертон мен Морган арасындағы қарым-қатынастың нақты сипаты туралы көп айтылды, кейбір комментаторлар гомосексуалистік / педофильдік қосылуды білдіреді. Әңгімеде жыныстық қатынас туралы ашық сылтау болмаса да, мұғалім мен оқушы арасында сүйіспеншілік пен құрмет байланысы орнатылады, бұл басқа Морендердің дүниесіз, қиялсыз әлемінен айырмашылығы бар: "Пембертон оны қатты ұстады, қолын иығына қойды. Бірақ екеуінің арасындағы қарым-қатынасты садомазохизм арқылы түсіндіруге болады. Садо-мазохизмнің негізгі белгілерін жұп бір-бірін "сабап" жатқаны туралы әңгімелейтін сахнадан жақсы көруге болады. Бұдан басқа, Морганның өлімі "la petite mort" деп түсіндірілуі мүмкін, өйткені бала өзінің тәрбиешісімен кету перспективасына еуфорияға ұшырайды.

Санаткерлік бағалау

Сыншы Роберт Гейл "Шәкірт" повесін "ешқашан жазылмаған ең ұлы әңгімелердің бірі" деп атады, және көптеген сарапшылар оған қарсы шыққан жоқ. Мортимер Адлер осы повесті өзінің "Ұлы кітаптарға жол" сериясына қосты. Морган мен Пембертон арасындағы қарым-қатынастағы мүмкін гомосексуалистік мәнерлер туралы даудан басқа, сыншылар мұғалімнің баланың күрт құлдырауы мен өліміне қаншалықты жауапкершілік тартатыны туралы да келіспейді. Морганның Пембертонның оны қанағаттандырмайтын отбасынан алып кетуге тартынғанын көргенде көңілі қалғаны сөзсіз. Бұрын айтқанымыздай, бұл тартынқылық түсінікті, бірақ Пембертон қиын жағдайда да батырлыққа жете алмайды. Лайонел Триллингтің атап өткеніндей, кейде адам батыр болады, не болмаса ештеңе де емес.

Бейімделулер

"Шәкірт" Майкл Дайнның "Серкелер" пьесасы бойынша қойылымға айналдырылып, 1957 жылдың 7 ақпанында ITV телеарнасының "Playhouse" драмасындағы бір бөлім ретінде көрсетілді, онда Лоренс Пэйн Пембертон рөлін, ал Эндрю Ирвин Морган рөлін сомдады. "Шәкірт" 1996 жылы француздық "L'Élève" фильміне де бейімделді, онда Винсент Кассель Пембертон, ал Каспар Салмон Морган рөлінде ойнады.