Кіріспе

Цем (, немесе оның анықталған түрінде Cemi), сондай-ақ Cijevna деп те аталады, – Албанияның Кельменд аймағынан бастау алатын өзен. Ұзындығының шамамен жартысына жеткен соң Черногорияға өтеді, онда Подгорица астанасының жанында Морача өзеніне құяды. Цем өзені Вукьел Цем және Сельце Цем екі саласының қосылған жерінде толыққанды қалыптасады. Өзен көбінесе көптеген карстық құрылымдары бар әктас жерлер арқылы ағады. Цем алабының геологиялық ерекшеліктері Альпілік орогенездің тектоникалық қызметінен туындайды, ол Динар Альптарын қалыптастырған. Өзен ағып өтетін жердің биіктігі теңіз деңгейінен жоғары және төмендеуі мүмкін. Цем таулы шатқалдар мен тік каньондар арқылы өтеді, онда Zeta жазығына жеткенге дейін сарқырамалар пайда болады. Морачаға жақындағанда Цем аймағы континенттік климаттан Жерорта теңізі климатына өтеді. Цемнің су жиналатын алабы шақырымды құрайды және Адриатикалық өзендер бассейнінің бөлігі болып табылады. Цем өзені алабында адам қоныстануының алғашқы мәдени белгілері Мыс дәуірінің соңы мен қола дәуірінің басында (б.з.д. 3500-2300 жж.) кездеседі. Классикалық дәуірде Лабеаттар сияқты иллирия тайпалары осы аймақта өмір сүрген. Келесі мыңжылдықтарда аймақ Рим империясының және оның шығыс бөлігінің, славян княздықтарының, Венеция Республикасының және Осман империясының билігіне қарады. 20 ғасырға дейін Цем алабы Келменди, Хоти, Груда және Трипши сияқты албан тайпаларының (фисе) мекені болды. Бүгінде өзен Албания мен Черногория арасында бөлінген. Цем – Еуропадағы соңғы бос ағып жатқан өзендердің бірі. Өзен алабында өте жоғары биоәртүрлілік байқалады, оның жағалауларында жүздеген өсімдік және жануар түрлері мекендейді. Сүтқоректілерге жабайы шошқалар, қоңыр аюлар және қызыл түлкілер кіреді. Өзеннің каньоны – қысқа саусақты жылан бүркіті және Левант шымтезегі сияқты түрлер үшін маңызды құс аймағы. Мраморлы форель – өзендегі 22 балық түрінің бірі және Албания мен Черногориядағы ең таза өзендердің бірі болып саналады. 21 ғасырда өзенге индустрияландыру, кішкентай гидроэлектр станцияларының салынуы және Еуропадағы климаттың өзгеруі қауіп төндіреді.

Атауы

Грек географы Птолемей алғаш рет Cem өзенін ежелгі грек тілінде Kinna деп атаған. Табула Путингериянада латын тілінде Cinna деп аталатын мекен өзенмен байланыстырылған. Бұл екі түр жергілікті, иллириялық Cinua атауының жазбаша нұсқалары саналады. Албандық Cem және ортағасырлық славян тілдеріндегі Cenva және Cemva сөздері осы өзеннің бастапқы атауынан туындаған. Албандық Cem-ге Cinua-ның фонетикалық эволюциясы славян тіліндегі екінші жұмсару процесін (palatalization) болжайды. Черногориялық, сондай-ақ босниялық және серб тілдеріндегі Cijevna сөзі серб-хорват тіліндегі cijev (құбыр) сөзінен шыққан, бірақ басқа топонимдер ескі атауды сақтап қалған – Ćemovsko polje (Cem даласы).

География

Cem өзені Албанияның Кельменд, Малеси-е-Мадхе аймағында басталып, Малесия аймағы арқылы ағады. Өзеннің екі саласы бар: Вукль-Цем (Cemi i Vuklit) және Сельце-Цем (Cemi i Selcës), олар Тамараның тоғысқан жерінде бірігеді. Вукель-Цем – су көлемі жағынан екеуінің ішінде маңыздырақ – теңіз деңгейінен басталып, ағып өтеді. Ол тар каньон арқылы өтеді, жер бедері тек Кожня маңында ғана кеңейеді, онда шөгінділердің нәтижесінде шағын әктас аңғары қалыптасады. Жаңбырлы маусымда Нич-Цем (Cem i Nikçit) деп аталатын арна оның көлемін арттырады. Кожня арқылы өтетін Нич-Цем маңында шағын су электр станциясы салынған. Сельце-Цем Лёпушеге жақын Бордолец тауында басталып, ағып өтеді. Ол негізінен тар әктас жерлер арқылы өтеді, содан кейін Тамара аңғарына жетеді. Ағысы барысында ол Гропат е Сельце карсты үңгірлерінен, Геррлла каньонынан (ұзындығы және тереңдігі), және Добриньеге жеткенге дейін Сляпи сарқырамасынан өтеді. Cem каньоны (Kanjon Cijevne/Kanioni i Cemit) ұзындығында және тереңдігі бар. Бұл көптеген жануарлар, жәндіктер мен өсімдік түрлерінің табиғи мекені. Каньон Албания мен Черногория шекарасынан басталып, Диноша ауылына жақын Ćemovsko polje-ге өтетін ерекше геоморфологиялық құрылымды құрайды. Әктастың көп болуы увалалар, үңгірлер және басқа да карст формацияларының қалыптасуына мүмкіндік берді. Дегенмен, су әктаста сақталады, сондықтан геологиялық құрылымдардың эрозиясы төмендейді. Осы өзара байланысты процестердің нәтижесінде Cem көбінесе биік, тік және крутой жерлер арқылы ағады, каньондарды құрайды және шағын аңғарларға өтеді. Мұндай жерлерде, мысалы, Тамара аңғарында, карбонат емес тау жыныстары көлденең эрозияға себеп болады. Содан кейін өзен биік жерлерден шығып, Морачаға қарай ағады, рельеф тегістеледі және карстық процестер нәтижесінде полье пайда болады.

Су бұрғылау алабы

Дем су ағызу бассейні – Адриатика өзені бассейнінің бір бөлігі, басқа өзендермен бірге Скадар көліне құяды, жалпы ауданы өзен және оның салалары бассейнің Албания шекарасында орналасқан; қалған бөлігі Черногорияда. Цемнің жоғарғы бөлігінде континенттік климат, ал Морачаға жеткенде Жерорта теңізі климаты басым. Өзенге Вукельдің Цемі қосылады. Тамарадағы өлшеулер, онда Сельце Цемімен қосылатын жер орналасқан, орташа су шығыны көрсетіледі. Өзен Грабом аумағында Черногорияға өтіп бара жатқанда, Двербта мен Бреждадағы карстық бұлақтар су ағынын арттырады. Су ағынының төмендеуіне себептер – сумен жабдықтау желісінде пайдаланылуы және климаттың өзгеруімен байланысты экологиялық факторлар, осының салдарынан жауын-шашынның, жер асты суларының және карстық бұлақтардың су шығымы циклды түрде төмендеді. Ағынның төмендеу тенденциясы 2019 жылы Диноша маңындағы Тргай өлшеу станциясында байқалды, онда жазғы ағын өте төмен деңгейде болды. Цем Морачаға құятын кезде, ол осы өзеннің Скадар көліне құятын жалпы су шығынының дейін үлесін қосуы мүмкін.

Экожүйе

Жем өзенінің бассейнінің экожүйесі өте біртүрлі. Жем өзенінің жағалау аймақтарында жүздеген өсімдік және жануар түрлері, оның ішінде аймаққа тән түрлер мекендейді. Сүтқоректілерге жабайы шошқалар, қоңыр аюлар, қызыл түлкілер, қоңыр қояндар, қарағай мысықтары және жақында ғана жойылу қаупі төнген еуразиялық сусар жатады. Цем аңғарындағы сүтқоректілердің жалпы саны әлі толық зерттелмеген. Көптеген құс түрлері Жемнің жағалауында мекендейді, ал өзеннің каньоны – маңызды құс аймағы. Ұзын аяқты жылан бүркіті, Левант сұңқары және тау кептерлері жаз айларында осы каньонда көбейіп, ұялайды. Египет құбылы, бұрын Балқанда кең таралған, қазір жойылу қаупі төніп тұрған түр, 1997 жылға дейін осы каньонда өмір сүрді, бірақ содан кейін Балқанның көптеген басқа аймақтарындағыдай, мұнда да жойылып кетті. Албанияда Жем және оның салаларында барлығы 130 құс түрі анықталды. Жемнің теңіз деңгейінен биіктігі өсімдіктердің таралу аймақтарына әсер етеді. Сельце және Вукель маңында емен ағаштары көптеп кездеседі, бірақ биіктік төмендегенде анар жиірек кездеседі. Өзен бассейнінде Албанияда табылған өсімдік түрлерінің шамамен 40% анықталды. Цем каньонында 813 өсімдік түрі анықталды, ал кеңірек каньон аймағында – 959 түр. Каньон Черногорияның барлық өсімдік түрлерінің төрттен бірін қамтиды. Цемнің флорасын толық анықтау жұмысы әлі аяқталған жоқ. 2018 жылы Fissidens fontanus есімді мүк түрі алғаш рет Черногориядағы өзеннің бір бөлігінде, Подгорицаның жанында және жақын орналасқан Ситница өзенінде анықталды.

Қоршаған орта мәселелері

1990 жылға дейін Келмендидің географиялық орны, қатаң күзетілетін шекара аймағы болғандықтан және өнеркәсіптік дамудың болмауы Цем экожүйесін сақтап келді. Экологиялық көрсеткіштер мен су сапасын бағалау нәтижесінде Цем өзені елдегі ең ласқанбаған өзендердің бірі екені анықталды. 1990 жылдан кейінгі кезеңде тиісті мониторинг станциялары болмаса да, 2008-2010 жылдары экологиялық мониторинг жиілеуге бағытталды. Албания ішінде соңғы жылдары Цем экожүйесі мен жоғары биоәртүрлілік 14 шағын су электр станциясын салу жоспарымен қауіпке тікелей ұшырады. 2020 жылға қарай екі құрылыс бөлігі басталды: Мурасте (2 МВт) және Добриньеде (1 МВт), екеуі де Сельце Цемінің бойында орналасқан. Келмендте жергілікті тұрғындар суаруға қолданылатын судың көлемінің айтарлықтай азаятыны және экожүйеге тигізетін әсердің бүкіл аймақтағы экологиялық тұрақты дамуға қауіп төндіретініне наразылық білдірді. Подгорицада экологиялық белсенділердің наразылығынан кейін Черногория үкіметі ұсынылып отырған су электр станцияларының өзен ағысына тигізетін стратегиялық әсерін бағалаудың толық құжаттамасын сұрады, себебі екі ел де Еспоо конвенциясына қол қойған, ол шекарадан тысқары табиғи ресурстарға әсер ететін жобалар бойынша трансұлттық консультацияларды талап етеді. Албания үкіметі өзеннің Черногорияға қарайғы ағысының өзгешеленбейтінін мәлімдеді. Черногорияда бұл өзен елдегі ең таза өзендердің бірі саналады. Албаниядағыдай, 1990 жылға дейін шекараға жақын аймақ қатаң әскерилендіріліп, оның маңында қандай да бір қызметке рұқсат берілмеген. Подгорица муниципалитеті 2017 жылы өзен каньонын «табиғи ескерткіш» деп жариялады. Экологиялық ұйымдар өзен алабын қорғауға формалды міндеттеме бергеніне қарамастан, Черногория билігі тұрақты түрде ағынды судың ластануына, құмның кенуіне және рұқсатсыз құрылысқа жол беріп отырғанын айтады. Төменгі бөлігінде, каньоннан тыс жерде, өнеркәсіптік ауыл шаруашылығы және Подгорица полигоны қоршаған жердің сапасының нашарлауына себепкер болды. Тузи, Цем арқылы ағатын Подгорицадан бөлінгеннен кейін, Тузи муниципалитеті 2018 жылы өзенді қорғау туралы қаулыны қабылдады. Маусымдық жұмысшылар ауыл шаруашылығы мен орман шаруашылығына қосымша жұмыс күші қажетті маусымда шекараны кесіп өтеді. Шығыс блогының экономикасының құлдырауы екі елге де терең экономикалық әсер етті. Көптеген ауыл шаруашылығы кооперативтері жабылып, 1990-2000 жылдары мемлекеттік қызметтер нашарлады. Нәтижесінде Италия, Грекия және әсіресе АҚШ-қа қарай үлкен көші-қон ағымы байқалды, онда Детройтте Тузи және Малесиядан келген үлкен қауым өмір сүреді. Келменде 2000-ші және 2010-шы жылдары экономиканың баяу және біртіндеп қайта ұйымдастырылуы болды, ол экологиялық тұрақты дамуға бағытталды. Дәрілік өсімдіктерді өсіру және альпинистік туризм дамыды, олар көптеген ауылдар үшін маңызды табыс көзіне айналды.

Тарих

Адамның Цем алқабындағы қызметі соңғы Мыс дәуірінен бері тіркеліп келеді. Тузидегі Ракича Куче обасында тоғыз қаңқа және кейбір антропоморфтық қасиеттері бар саз фигуралар табылған. Тузи аймағы қола дәуірінде де мекенделген. Диноша мен Лопари маңынан қола дәуірінен эллинистік кезеңге дейінгі кезеңге жататын обалар мен жерлеу заттары табылды. Классикалық дәуірде Цем өзені алқабында іллириялық тайпалар өмір сүрген. Тарихқа енген ең белгілілері – Лабеаттар мен Доклеаттар. Осы дәуірге қатысты артефакттар Сельцеде қазылып алынды, онда патша Гентиус (б.з.д. 181-168 жж.) соққан монеталар қоры табылды. Археолог Артур Эванс бұл жаңалықтарды алғаш рет 1880 жылы жариялады. Рим дәуірінде Цем аймағы Праевалитана провинциясындағы Рим Балқанының дамыған қалалық орталықтары арасындағы жол ретінде пайдаланылды. 1-6 ғасырларда өзен суы Доклеяға жергілікті римдік қалаларын қамтамасыз ету үшін тасымалданды. Осы кезеңге қатысты бекіністердің іздері де сақталған. 6 ғасыр тарихшысы Прокопий қазіргі Келмендке байланысты болуы мүмкін Клементиана бекінісін атап көрсеткен. Бұл бекініс жүйесі 5 ғасырдың соңында Далмацияға остготтардың шабуылынан кейін құрылды, бұл бұрынғы Праевалитананы Шығыс Рим империясының шекаралық аймағына айналдырды. Юстиниан 535 жылы Готика соғысында бұл аймақты бақылауға алды. Келменд халқы албан және католик дінін ұстанады. Тузиде халықтың үштен екісі католик албандар, ал бір бөлігі мұсылман албандар, қалғаны – православие қарамонталықтар мен мұсылман босниялықтар. Митрович, Моянович, Махала және Ляйковичте халықтың шамамен 85% православие қарамонталықтар, ал 15% православие сербтер құрайды. Соңғы жылдарда Цем алқабынан Еуропа мен АҚШ-қа үлкен көші-қон болды. Аймақтың екі маңызды муниципалитеті – Келменд пен Тузи, эмиграцияның салдарынан халық азаюына ұшырады. Подгорица қалалық агломерациясы Цем мен Морача өзендерінің қосылған жеріне қарай кеңейіп келеді. Цемнің аймақтағы маңыздылығы мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың символы ретінде қолданылуында көрінеді. Тузи муниципалитеті өзенді өз туында пайдаланады, ал Ляйковичтегі жергілікті футбол клубы (FK Bratstvo Cijevna) оның құрметіне аталған.