Кіріспе

Криминологияда неоклассикалық мектеп оң реализм шеңберінде классикалық мектеп дәстүрлерін жалғастырады. Осыған байланысты, Джереми Бентам мен Чезаре Бекарияның утилитаризм философиясы құқық қорғау органдары, соттар және түрмелер арқылы жазаны қорқыту шарасы ретінде пайдалану саясатындағы маңызды әлеуметтік философия болып табылады.

Әлеуметтік бақылау теориясы

Трэвис Хиршидің еңбегінде көрсетілгендей, әлеуметтік бақылау теориясы әлеуметтену процесін пайдалану және әлеуметтік оқыту теориясы өзін-өзі бақылауды қалыптастырып, антиәлеуметтік деп танылған мінез-құлыққа ұмтылуды азайтады. Ол қылмыстың функционалистік теорияларына негізделген және бақылаудың үш түрін ұсынады: Тікелей: бұрыс мінез-құлық үшін жазалау қаупі тудырады немесе қолданылады, ал ата-аналар, отбасы және билік өкілдері мойынсұнуды марапаттайды. Екіншісі: жас адамның қылмыстық әрекеті ата-анасы мен жақын қарым-қатынастағы басқаларға күйреу мен көңіл көшіруі мүмкін болғандықтан, қылмыстылықтан бас тартады. Ішкі: адамның ар-ожданы немесе кінә сезімі оны қылмыстық әрекеттерге барудан тоқтатады.

Дрейф теориясы

Дегенмен, бұл әлеуметтік бақылау теориясы ретінде ұсынылмаған, Дэвид Матца (1964) да жас қылмыскерлердің нормативтік әлеуметтік құндылықтарға наразылық білдіріп, көңілінің түсуі мен бүлікшілдікке ұмтылу концепциясын қабылдады. Матца жастарды адасудан тоқтатуға қабілетті нақты шектеулерді немесе бақылауларды анықтаған жоқ, бірақ адасқандар – қоғамдық нормаларға аз қызығушылық танытып, қылмысқа оңай бейімделетін жастар ретінде сипатталды. Хирши сияқты, Матца да девианттылықты ерекше субмәдениеттік немесе контрмәдениеттік құндылық жүйелері арқылы түсіндіруге күмәнданды. Еркін ерік. Жас қылмыскерлер өздерінің қылмыстық әрекеттеріне мәжбүрленбеді немесе міндеттелмеді, бірақ олар басқа, дәстүрлі қағидаларға аз бейімделді (1964:28). Осылайша, жас қылмыскерлер қылмыстық және қылмыстық емес мінез-құлық арасында "серуендеп", қылмысқа қатысуды таңдауға салыстырмалы түрде еркін болды. Бұл "Ширығу теориясына" қарсы шықты.

Рационалды таңдау теориясы

Рационалды таңдау теориясы экономикалық теориядағы күтілетін пайдалылық принципінен туындады, яғни адамдар пайдалылықты барынша арттыру туралы үміттеріне сүйене отырып, рационалды шешімдер қабылдайды. Осы тұрғыдан алғанда, ол классикалық мектеп ұсынған утилитаризм үлгісімен үйлеседі, бірақ неоклассикалық мектеп оның салдарына күдікпен қарайды.

Қазіргі заманғы зерттеулер

Алғашқы зерттеулер өлім жазасын қолданатын және қолданбайтын штаттар арасындағы құқық бұзу деректерін салыстырды және қорқытудың ешқандай дәлеліне таппады (Бейли және Питерсон). Кейін зерттеулер жазаның қатаңдығына қарағанда, жазаның сөзсіздігін сынады, мысалы, Эриксон (1977). Зерттеу әдістемелері ресми статистиканы талдау арқылы өзара байланыстың объективті көрсеткіштерін, ал көзқарас сауалнамалары мен сұрақнамалар арқылы субъективті көрсеткіштерді анықтауды қамтиды (потенциалды қылмыскерлер қылмыстық-процессуалдық жүйенің қалай жұмыс істейтінін түсінбесе, оларды қорқыту мүмкін емес). Зерттеу көрсетіп тұрғандай, көпшілік заңға бағынады, өйткені олар заңмен ұсынылған әлеуметтік және моральдық құндылықтарды қабылдайды (яғни, әлеуметтену процесі тиімді). Осылайша, ең жақсы жағдайда, жазалау қаупі хабарланған қылмысқа статистикалық маңызды әсер етеді және қорқытуды қолдау үшін эмпирикалық дәлелдер өте шектеулі. Реймонд Патерностердің еңбектері (библиографияны қараңыз) қылмыстық-процессуалдық жүйеден өткендер арасындағы тәжірибелік зерттеулерден ғана статистикалық маңызды деректер шығатынын, бірақ бұл деректер жалпы қорқытуды растай алмайтынын көрсетеді. Ол сондай-ақ ресми әлеуметтік бақылаудың тиімді екеніне ешқандай дәлел таппады. Отбасының наразылығы, беделдің жоғалуы, жұмыстан айырылу мүмкіндігі сияқты кейбір бейресми әлеуметтік жағымсыз салдарлар маңыздырақ. Сонымен қатар, жұмыс орындарын жақсарту және нақты жалақы төлеу арқылы заңға бағынудың пайдасын арттыру, потенциалды қылмыскерлерге жоғалтуға көбірек мүмкіндік беру арқылы салыстырмалы түрде қорқыту әсерін жеткізуге болады (Tierney:1996, 277).