Кіріспе

Криминологиялық теория

Криминологияда әлеуметтік бақылау теориясы әлеуметтену және әлеуметтік оқыту процесін пайдалану өзін-өзі бақылау қабілетін арттырады және қоғамға қарсы деп танылған әрекеттерге ұмтылуды азайтады деп санайды. Бұл теория қылмыстың функционалдық теорияларынан туындаған және Иван Най (1958) тарапынан әзірленген. Ол бақылаудың үш түрін ұсынды:
Тікелей: бұл жазалау қаупімен немесе бұрыс әрекеттер үшін қолданылатын жазамен, ал ата-аналар, отбасы және билік өкілдері дұрыс мінез-құлықты марапаттайды. Бейнелестік: мінез-құлыққа әсер ететін адамдармен өзіндік сәйкестік арқылы, себебі олардың жасаған қылмысы ата-аналары мен жақын қарым-қатынастағы басқа адамдарға қайғы мен көңіл көшіруі мүмкін. Ішкі: жас адамның ар-ожданы немесе жоғарғы «Мен» арқылы қылмыстық әрекеттен бас тартуы.

Анықтама

Әлеуметтік бақылау теориясы адамдардың қарым-қатынастары, міндеттемелері, құндылықтары, нормалары және сенімдері оларды заң бұзудан сақтайды деп ұсынады. Осылайша, егер адамгершілік кодекстер іштей қабылданып, жеке адамдар кеңінен тараған қоғаммен байланысты болса және мүдделі болса, олар өз еркімен бұрыс әрекеттер жасауға бейімділігін шектейді. Теория жеке адамдарда қылмыстық мінез-құлықтың даму мүмкіндігін азайту жолдарын түсінуге бағытталған. Ол мотивациялық мәселелерді қарастырмайды, тек адамдар кең ауқымдағы әрекеттерді таңдауға қабілетті екенін, бірақ бұл ауқым әлеуметтену және әлеуметтік оқыту процестерімен шектелгенін айтады. Теория Хоббстің адам табиғатына қатысты көзқарасынан туындайды, ол «Левиафан» еңбегінде көрсетілгендей, барлық таңдаулар адамдар арасындағы түсінікті әлеуметтік келісімдер, шарттар және келісімдермен шектеледі. Осылайша, мораль әлеуметтік тәртіп құру арқылы қалыптасады, белгілі бір таңдауларға құн мен салдар тағайындалады және олардың кейбіреулері жаман, адалсыз және/немесе заңсыз деп анықталады. Әлеуметтік бақылау өнімді және үйлесімді қоғамды қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Ол жеке тұлғаның өсуіне және қоғамның дамуына үлес қосады. Мысалы, қылмыс деңгейі жоғары аудандарда кедейлік, көшкіншілік және нәсілдік/этникалық әртүрлілік жиі кездеседі. Осы факторлардың болуы қоғамдағы әлеуметтік бақылау деңгейін анықтайды, әсіресе инфрақұрылымды орналастыру кезінде. Қоғамдағы жоғары деңгейдегі әлеуметтік бақылау ұйымдасқан қоғамға алып келуі мүмкін, бұл қоғамда жақсы мүмкіндіктерге жол ашады.

Альберт Дж . Рейсс

Теорияның тағы бір ерте түрі Рейсс (1951) тарапынан ұсынылды, ол жасөсперімдердің құқық бұзуын "жеке және әлеуметтік бақылаудың жеткіліксіздігі салдарынан туындайтын мінез-құлық" деп анықтады. Жеке бақылау – "қоғамның нормалары мен ережелеріне қайшы келетін қажеттіліктерді қанағаттандырудан өзін ұстау қабілеті", ал әлеуметтік бақылау – "әлеуметтік топтар мен институттардың нормалар мен ережелерді тиімді етуге бағытталған қабілеті" деп түсіндірілді. Рейсс ұсынған нұсқада мұндай "қабілеттердің" пайда болу көздері немесе сәйкестікке итермелейтін нақты бақылау механизмдері нақтыланбаған, бірақ ол отбасы сияқты бастапқы топтардың құқық бұзушы емес мінез-құлық пен құндылықтарды қолдауға жеткіліксіздігі жасөсперімдердің құқық бұзуын түсіндіру үшін маңызды екенін айтты. Рейсс өзінің зерттеулерін криминология саласына қолдану туралы да кеңінен жазған.

Джексон Тоби

Джексон Тоби (1957) «өз бетіншелікке бейім жасөспірімдер бандалық әлеуметтенуге ұшырауға мүмкін» деген пікірді келтірді. Ол «бандалық әлеуметтенуді» жасөспірімдердің қылмысқа қадалуына себеп болатын, ынталандыратын факторлардың бір бөлігі деп мойындады, бірақ мұндай тәжірибеге дайындықты түсіндіру үшін қоғамдық нормаларға бағынудың маңыздылығын атап өтті. Оның пікірінше, кез келген адам қылмысқа ұшырауы мүмкін, бірақ көпшілігі бас тартады, себебі олардың жоғалтатын нәрселері көп. Қоғамдық өмірге қатысы аз немесе инвестициялары жоқ жастар бандалық қызметке тартылуы мүмкін. Қоғамдық нормаларға бағынудың маңыздылығы туралы ұғым әлеуметтік бақылау теориясының кейінгі нұсқаларында айтылған идеялармен үйлеседі.

Травис Хирши

Трэвис Хирши Тобидің конвенцияға инвестиция салу немесе "қоғамдық келісімге мүдделілік" тұжырымдамасын қабылдады. Ол қылмыс жасау туралы шешімнің рационалдығын баса көрсетті және адамның әлеуметтік байланыстары күшті болса, қылмыстың таңдалу ықтималдығы төмендейді деп мәлімдеді.

Қылмыстың жалпы теориясы

Содан бері Хирши өзінің байланыс теориясынан бас тартып, Майкл Р. Готфредсонмен бірлесіп 1990 жылы жалпы теорияны немесе «өзін-өзі бақылау теориясын» жасады. Акерс (1991) бұл жаңа теорияның негізгі кемшілігі Готфредсон мен Хиршидің өзін-өзі бақылауды және қылмыстық мінез-құлыққа бейімділікті жеке анықтамағанында деп санайды. Өзін-өзі бақылау сипаттарын және қылмыстық мінез-құлықты немесе қылмыстық іс-әрекеттерді жеке-жеке анықтап, іске қоспау арқылы, өзін-өзі бақылаудың төмендігі мен қылмыстық мінез-құлыққа бейімділік ұғымдарының мәндес екендігін көрсетеді. Хирши мен Готфредсон (1993) Акерстің аргументін жалпы теорияның тұтастығын көрсететін дәлел деп жоққа шығарды. Яғни, теория қылмысты тұжырымдап, содан кейін қылмыскердің қасиеттері туралы ұғымдар туындайтын ішкі логикалық тұжырымдамаға ие. Ғылыми қауымдастық жалпы теорияның дұрыстығы туралы әлі де келіспеушілікте, бірақ оның кейбір болжамдарының расталуы байқалады (мысалы, ЛаГранж және Сильверман: 1999).

Джек П. Гиббс

Гиббс (1989) әлеуметтік бақылауды қайта қарастырып, оны кісі өлтірудің бақылау теориясын жасауға қолданды. Адамды бір нәрсені істеуге немесе істемеуге мәжбүрлеудің кез келген әрекеті бақылау терептеріне жатуы мүмкін. Бұл әрекеттер "әлеуметтік" бақылау болып саналуы үшін үш тараптың қатысуы қажет. Бір немесе бірнеше адам үшінші тарап арқылы немесе оның көмегімен басқа адамның мінез-құлқын өзгертуге ниеттенуі керек. Гиббстің үшінші тарабы нақты адам немесе "қоғам", "күтулер" немесе "нормалар" болуы мүмкін. Мысалы, егер бір тарап екіншісіне ықпал ету үшін мәселені шешу үшін үшінші тарапқа жүгінуге қауіптенсе, бұл сілтемелік әлеуметтік бақылау болып есептеледі. Егер бір тарап үшінші тарапты жазалау арқылы екіншісін бақылауға тырысса (мысалы, жалпы үрейту арқылы), бұл әлеуметтік бақылаудың бір түрі. Үшінші тараптың болуы әлеуметтік бақылауды қарапайым сыртқы мінез-құлықты бақылаудан, қарапайым жеке қарым-қатынастардан немесе біреуге нәрсе жасауды бұйырудан ерекшелендіреді. Бұл анықтама әлеуметтік бақылауды "ерекшелікке реакциялардан" және ерекше мінез-құлықтың өзінен айқын түрде ажыратады. Гиббс "Кісі өлтіруді бақылау ретінде немесе бақылаудың сәтсіздігінің нәтижесі ретінде сипаттауға болады" (1989: 35) деп мәлімдейді және кісі өлтіру көрсеткіші тек дау-жанжалдың мөлшеріне ғана емес, сонымен қатар дауларды бейбіт жолмен шешу үшін үшінші тарапқа жүгіну жиілігіне де байланысты екенін ұсынады (37-бет). Егер бір адам үшінші тарап арқылы екінші адамның әрекеттерін бақылай алмаса, кісі өлтіру – тікелей бақылауға талпынудың тағы бір зорлық әрекеті болып табылады. Адамдар әлеуметтік бақылаудың түрлері қол жетімді болмағанда немесе сәтсіз аяқталғанда өздігінен шешімдер қабылдауға көшеді. Гиббс Хиршидің Әлеуметтік Бақылау Теориясын сынға алады, себебі ол әлеуметтік қарым-қатынастар, жеке инвестициялар және құқық бұзушылықты ұстап тұратын сенімдердің әлеуметтік бақылау болып табылатынын қарапайым түрде қабылдайды (осы себепті Хиршидің теориясы көбінесе Әлеуметтік Байланыс Теориясы деп аталады).

Сын

Әлеуметтік бақылау теориясы бойынша алғашқы зерттеулердің көп бөлігі өзін-өзі баяндау арқылы жүргізілген зерттеулерге негізделген. Өзін-өзі баяндау деректеріне сын көзбен қараушылар ақпаратты жариялаудың әртүрлі себептері болуы мүмкін екенін, ал сұрақтарды жеке қатысушылар әртүрлі түсінуі мүмкін екенін айтады. Дегенмен, көптеген қорытындылар интуитивті түрде сенімді, мысалы, егер адамдар осының салдарынан жақын адамдарының махаббаты мен құрметінен айырылатынын немесе түрмеге түссе жұмысынан айырылып, тәуелсіздігінен қол үзеді деп ойласа, олар қылмысқа бармайды. Дэвис (1994 және 2004) 19 ғасырдың соңында Ұлыбританияда қылмыс деңгейінің, сондай-ақ есірткі мен алкогольге тәуелділіктің күрт төмендегенін, ал заңсыз туу көрсеткіштері азайғанын хабарлайды. Бұл ауытқу көрсеткіштері Бірінші дүниежүзілік соғыс пен 1955 жыл аралығында салыстырмалы түрде тұрақты болды. 1955 жылдан кейін олардың барлығы 1847-1997 жылдар аралығында U қисығын құру үшін өсті. Ол бастапқы өзгерісті протестанттық христиандықтың қағидалары бұрынғыдан мәлім болған мәдениетті қабылдаумен байланыстырады. Ол кездегі әрбір адам, кем дегенде, өзгелерге көмектесудің моральдық кодексіне сенеді. Бұл сенім дінге негізделген. 1955 жылға дейін заңда бекітілген адам мен мүлікті қорғаудың әлеуметтік нормалары саясаттың нормалары болып қала береді. Сонымен қатар, адамдардың бақыланбайтындығы және әлеуметтік өзара әрекеттесуде осы нормаларды бұзуы мүмкін деген тұжырымды, қанша адам алтын ережеге орайтындығын санау арқылы ғана түсіндіруге болмайды (Брейтуайт: 1989 жылғы жалпы талқылауды қараңыз).