Кіріспе

В. Х. Ауденнің өлеңі
"1 қыркүйек, 1939" – В. Х. Ауденнің Польшаға неміс басқыншылығынан кейін жазылған өлеңі, ол Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын білдірді. Алғаш рет ол 1939 жылғы 18 қазанда "The New Republic" журналында, ал кітап түрінде 1940 жылы В. Х. Ауденнің "Басқа уақытта" ("Another Time") жинағында жарияланды.

Сипаттама

Поэма У. Б. Йейтстің "Шығыс, 1916" өлеңінің тармақ құрылымын қасақана қайталайды, бұл да маңызды тарихи оқиға туралы жазылған өлең; Йейтстің өлеңі сияқты, Оденнің өлеңі де тарихи сәтсіздіктер мен көңіл сыздауларды сипаттаудан бастап, қазіргі немесе болашақтағы мүмкін болатын өзгеріске қарай жылжиды. Соңғы екі тармаққа дейін, өлеңде соғысқа себеп болған әлеуметтік және жеке патологиялар қысқаша сипатталады: біріншіден, Германияның "Лютерден бүгінгі күнге дейін" тарихи дамуы, содан кейін әрбір адамның ішкі қайшылықтары соғыстың сыртқы қайшылықтарымен үйлеседі. Өлеңнің тілі мен мазмұнының көп бөлігі К.Г. Юнгтің "Психология және дін" (1938) атты еңбегіндегі ойларға жақын. Соңғы екі тармақ күрт түрде мазмұны мен тон өзгереді, ақынның айта алатын шындыққа, "Біз бір-бірімізді жақсы көруіміз керек немесе қырылуымыз керек" дегенге және әлемде үміт хабарларын алмасатын "Адалдардың" бар екендігіне бұрылады. Өлең ақынның "Адалдар" сияқты, апаттың ортасында "нығметті жалынды" көрсетуге болатыны деген үмітпен аяқталады.

Мәтіннің тарихы

Ауден өлеңді Екінші дүниежүзілік соғыстың алғашқы күндері Нью-Джерсиде, сүйіктісі Честер Каллманның әкесіне барғанда жазды (Каллманның достарына берген хабарламасына сәйкес, Эдвард Мендельсон, Кейінгі Ауден, 531-бетті қараңыз). Өлеңді алғаш рет басып шығарғанға дейін Ауден соңғы бөлімінен екі шумақты алып тастады, олардың бірі соғыстан және араздықтан алыс "адамның біліміне" деген сенімін білдірді. Екі шумақ Эдвард Мендельсонның "Early Auden" (1981) еңбегінде жарияланды. Өлеңді жазғаннан кейін көп ұзамай, Ауден одан бас тарта бастады, себебі ол оны өзіне де, оқырмандарына да жағымды көріп тапқан. "Д. Х. Оденнің жинақталған өлеңдері" (1945) жинағында қайта басып шығарғанда, "Біз бір-бірімізді жақсы көруіміз керек немесе өлуіміз керек" деп аяқталатын белгілі шумақты жойды. 1957 жылы сыншы Лоренс Лернерге "Екеуміздің арамызда, мен осы өлеңді жек көремін" деп жазды (Эдвард Мендельсон, Кейінгі Ауден, 478-беттен цитата). Ол оны келесі жинақтарына енгізбеуге шешті, және ол 1966 жылғы "1927–1957 жылдар аралығындағы жинақталған қысқа өлеңдерде" де пайда болмады. 1950 жылдардың ортасында Ауден антологияларда қайта басып шығуға рұқсат сұраған редакторларға бас тартып бастады. 1955 жылы ол Оскар Уильямсқа оны толығымен "Американдық өлеңнің жаңа қалта антологиясына" қосуға рұқсат берді, бірақ ең танымал жолды "Біз бір-бірімізді жақсы көруіміз керек және өлуіміз керек" деп өзгертті. Кейіннен ол өлеңді тек бір рет, 1964 жылғы Penguin Books антологиясында ("The Poetry of the Thirties") жариялауға рұқсат берді, осы және тағы төрт ерте өлең туралы былай деп жазды: "Дж. Х. Оден осы бес өлеңді өзінің ұяттанатын туындылары деп санайды".

Қабылдау

Оденнің қарсылығына қарамастан, өлең танымал болып, кеңінен тарады. Э. М. Форстер былай деп жазды: "Ол бір кезде «Біз бір-бірімізді жақсы көруіміз керек немесе өлуіміз керек» деп жазғандықтан, оның соңынан еруге мен міндеттімін" («Демократияға екі шапақат», 1951). Линдон Джонсонның бір сөйлеуінің таспасынан алынған «Біз бір-бірімізді жақсы көруіміз керек немесе өлуіміз керек» деген сөзге ұқсас фраза 1964 жылғы науқандағы Джонсонның «Дейзи» атты жарнамасында қолданылды. Жарнамада жас қыздың ромашка гүлдерін жұлып жатқан бейнесі, содан кейін ядролық жарылыстың суреті көрсетіледі, бұл Джонсонның сөйлеуінің аудио жазбасына апокалиптикалық фон ретінде қызмет етеді. Белгісіз сөз жазушы жазған сөйлеуге енгізілген Джонсонның нұсқасы: «Біз бір-бірімізді жақсы көруіміз керек, немесе өлуіміз керек». 1985 жылы Ларри Крамердің «The Normal Heart» пьесасының атауы осы өлеңге сілтеме жасайды. 2001 жылы, 11 қыркүйекке жасалған шабуылдардан кейін, өлең Ұлттық радиода оқылды (көптеген жолдары қысқартылды) және оның соңғы оқиғалармен байланысы үшін кеңінен таралды және талқыланды. Вирджиния университетінің профессоры Чарльз Т. Мэтьюс 11 қыркүйекке жауап ретінде туындаған мәдени қайғыны бейнелейтін 1939 жылғы өлеңнің болашақты көру қабілеті туралы айта отырып, Оденнің өлеңінің үшінші шумағының соңғы екі шумағын келтірді:

Америкалық тарихшы Пол Н. Хен өзінің «Адалсыз, қараңғы онжылдық: Ұлы державалар, Шығыс Еуропа және Екінші дүниежүзілік соғыстың экономикалық себептері, 1930-1941» (2002) атты кітабының тақырыбы ретінде «Адалсыз, қараңғы онжылдық» фразасын пайдаланды, онда ол «экономикалық бәсекелестік Екінші дүниежүзілік соғыстың маңызды және басты себебі болды» деп мәлімдейді.