Кіріспе
Еуропадағы еврей қауымы Румыниядағы еврейлердің тарихы Румыния және румындық текті еврейлерге қатысты, олардың қазіргі Румыния аумағындағы алғашқы тізілімдерінен бастап. 18 ғасырға дейін саны аз болған еврей халқы 1850 жылдан кейін, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлы Румыния құрылғаннан кейін көбейді. Көптеген түрлі қауымдардың бірі болғанымен, олардың көп бөлігі қалалық жерлерде шоғырланған. Румыния қоғамында 19 ғасырдың соңындағы «Еврей мәселесі» туралы пікірталас пен еврей тұрғындарының азаматтыққа құқығынан бастап, діни қуғын-сүргін мен расизмнің нысаны болды. Бұл, Холокосттың бір бөлігі ретінде Румыния жерінде жасалған геноцидке әкелді. Соңғысы, бірнеше алия толқындарымен бірге, Румыниядағы қазіргі еврей қауымының санының күрт төмендеуіне себеп болды. 1574-1579 жылдары Петр Шалдың билігінде Молдавиядағы еврейлер, негізінен жергілікті тұрғындармен бәсекелескен Польшадан келген саудагерлер, салық салынып, ақырында елден қуылды. 1650 және 1741 жылдары билік еврейлерге өздерінің мәртебесі мен ұлтын көрсететін киім киюді міндеттеді. Молдавиядағы (сондай-ақ Румыниядағы) алғашқы қанға батқан жала 1710 жылы жасалды, осы кезде Таргу-Неамцтағы еврейлерді діни мақсаттар үшін христиан баласын өлтірген деп айыптады. 1760 жылдары Бухарест қаласында еврейге қарсы көтеріліс болды. 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Дунай княздықтарындағы еврейлер үлкен қиындықтарға тап болды. Елдің барлық қалалары мен ауылдарында жаппай қырғын мен тонау орын алды. Грек тәуелсіздік соғысы, 1821 жылғы Валахия көтерілісіне бастау берген кезде, еврейлер погромдар мен қуғын-сүргінге ұшырады. 1860 жылдары қанға батқан жалаға байланысты тағы бір көтеріліс болды. Антисемитизм Иоан Брэтианудың премьерлік кезінде ресми түрде күшті түрде қолданылды. Брэтиану билікке келген алғашқы жылдары (1875) ескі кемсіту заңдарын нығайтып, қолдады, еврейлерге ауылға қоныстануға рұқсат бермеді (және осылай істегендерді көшірді), ал көптеген еврей қала тұрғындарын сарандыққа ұшыратты және елден қуды. Румыниялық еврейлердің эмиграциясы 1878 жылдан кейін көп ұзамай үлкен масштабта басталды. 1900 жылы 250 000 румындық еврей болды: халықтың 3,3%, қала тұрғындарының 14,6%, Молдавияның қалалық халқының 32% және Яссының 42%. Ұлттық легионерлік мемлекет құрылғаннан бастап (1940 жылдың қыркүйегі) 1942 жылға дейін 80 еврейге қарсы ереже қабылданды. 1940 жылдың қазан айының соңында «Темір гвардия» деп белгілі румындық фашистік қозғалыс еврейлерді азаптап, ұрып-соғып, дүкендерін тонап, еврейге қарсы жаппай науқан бастады (Dorohoi Pogrom-ға қараңыз), бұл Бухарестте 125 еврейдің қаза болуымен аяқталған сәтсіз төңкеріспен аяқталды. Әскери диктатор Иоан Антонеску «Темір гвардия» тудырған зорлық-зомбылық пен хаосты қатыгездікпен көтерілісті басып тастау арқылы тоқтатты, бірақ еврейлерді және аздап болса, ромаларды қанау және қырғын саясатын жалғастырды. Румыния «Барбаросса» операциясы басталғанда соғысқа кіргеннен кейін, Яссы погромынан бастап еврейлерге қарсы зұлымдықтар жиі болды. 2004 жылы Румыния үкіметі жариялаған Визель комиссиясының есебіне сәйкес, Румынияда және Румынияның бақылауындағы оккупацияланған кеңестік аумақтарда, соның ішінде Транснистрия губернаторлығында Холокост кезінде 280 000-ден 380 000-ға дейін еврейлер өлтірілді. Солтүстік Трансильваниядағы мажарлардың бақылауында тұрған тағы 135 000 еврей Холокост кезінде өлтірілді, сондай-ақ басқа елдердегі 5 000 румындық еврейлер де қаза тапты. Румыниядағы коммунистік режим кезінде Израильге жаппай көшіп-қону болды, ал 1987 жылы Румынияда 23 000-ға жуық еврей ғана өмір сүрді. Бүгінде румындық еврейлердің көпшілігі Израильде тұрады, ал қазіргі Румынияда шағын еврей халқы өмір сүруде. 2011 жылғы санақта 3271 адам өзін еврей деп жариялады.
The history of the Jews in Romania concerns the Jews both of Romania and of Romanian origins, from their first mention on what is present day Romanian territory. Minimal until the 18th century, the size of the Jewish population increased after around 1850, and more especially after the establishment of Greater Romania in the aftermath of World War I. A diverse community, albeit an overwhelmingly urban one, Jews were a target of religious persecution and racism in Romanian society from the late 19th century debate over the "Jewish Question" and the Jewish residents' right to citizenship, to the genocide carried out in the lands of Romania as part of the Holocaust. The latter, coupled with successive waves of aliyah, has accounted for a dramatic decrease in the overall size of Romania's present day Jewish community. During the reign of Peter the Lame (1574–1579), the Jews of Moldavia, mainly traders from Poland who were competing with locals, were taxed and ultimately expelled. The authorities decided in 1650 and 1741 that Jews had to wear clothing evidencing their status and ethnicity. The first blood libel in Moldavia (and, as such, in Romania) was made in 1710, when the Jews of Târgu Neamț were charged with having killed a Christian child for ritual purposes. An anti Jewish riot occurred in Bucharest in the 1760s. During the Russo Turkish War, 1768–1774, the Jews in the Danubian Principalities had to endure great hardships. Massacres and pillages were perpetrated in almost every town and village in the country. During the Greek War of Independence, which signalled the Wallachian uprising of 1821, Jews were victims of pogroms and persecutions. In the 1860s, there was another riot motivated by blood libel accusations. Antisemitism was officially enforced under the premierships of Ion Brătianu. During his first years in office (1875) Brătianu reinforced and applied old discrimination laws, insisting that Jews were not allowed to settle in the countryside (and relocating those that had done so), while declaring many Jewish urban inhabitants to be vagrants and expelling them from the country. The emigration of Romanian Jews on a larger scale commenced soon after 1878. By 1900 there were 250,000 Romanian Jews: 3.3% of the population, 14.6% of the city dwellers, 32% of the Moldavian urban population and 42% of Iași. Between the establishment of the National Legionary State (September 1940) and 1942, 80 anti Jewish regulations were passed. Starting at the end of October, 1940, the Romanian fascist movement known as the Iron Guard began a massive antisemitic campaign, torturing and beating Jews and looting their shops (see Dorohoi Pogrom), culminating in the failed coup accompanied by a pogrom in Bucharest, in which 125 Jews were killed. Military dictator Ion Antonescu eventually stopped the violence and chaos created by the Iron Guard by brutally suppressing the rebellion, but continued the policy of oppression and massacre of Jews, and, to a lesser extent, of Roma. After Romania entered the war at the start of Operation Barbarossa, atrocities against Jews became common, starting with the Iași pogrom. According to the Wiesel Commission report released by the Romanian government in 2004, between 280,000 and 380,000 Jews were murdered in the Holocaust in Romania and the occupied Soviet territories under Romanian control, among them the Transnistria Governorate. An additional 135,000 Jews living under Hungarian control in Northern Transylvania also were murdered in the Holocaust, as did some 5,000 Romanian Jews in other countries. During the communist regime in Romania, there was a mass emigration to Israel, and in 1987, only 23,000 Jews lived in Romania. Today, the majority of Romanian Jews live in Israel, while modern day Romania continues to host a modest Jewish population. In the 2011 census, 3,271 people declared themselves to be Jewish.
Ерте тарих
Румыния аумағына айналатын яһуди қауымдастықтары біздің заманымыздың 2-ші ғасырында, Рим империясы Дакияны бағындырған кезде тіркелген. Сармизегетуза және Оршова сияқты жерлерде жазулар мен монеталар табылды. Қырымдық қараиттардың, қараиттік иудаизмді ұстанатын этникалық топтың болуы, Қара теңіз аймағында, соның ішінде қазіргі Румынияның кейбір бөліктерінде, Дунай мен Днестрдің сағаларындағы сауда порларында тұрақты еврейлердің болғанын көрсетеді (Құманияны қараңыз); олар 16-ғасырда немесе одан ертерек молдавандық жәрмеңкелерде кездескен болуы мүмкін. Молдавия болашақтағы аумағындағы ең ерте еврей (көптеген жағдайда сефардтар) Cetatea Albă қаласында (1330) тіркелген; Валахияда олар алғаш рет 1550 жылдары Бухарестте тұрғандары белгілі. 14-ғасырдың екінші жартысында Румынияның болашақ аумағы король Людовик I-нің Венгрия және Польшадан еврейлерді қууының салдарынан оларға пана берген маңызды орынға айналды. Трансильванияда 1492 жылға қарай саксон қамалдарында мажар еврейлері тіркелген. Кн. Роман I (1391-1394?) еврейлерді әскери қызметтен босатты, оның орнына әр адамнан 3 леувенталер салық алды. Молдавияда да Ұлы Степан (1457-1504) еврейлерге жомарттықпен қарады. Яссылық Исак бен Бенжамин Шор (Isak Bey, бастапқыда Ұзын Хасанның қызметінде болған) stolnic қызметіне тағайындалды, кейін logofăt шеніне көтерілді; ол Степанның ұлы және мұрагері Соқыр Богдан (1504-1517) тұсында да осы лауазымды сақтап қалды. Осы кезде Дануб княздықтары Осман империясының билігіне бағынды, Стамбулда тұратын сефардтар Валахияға көшіп келді, ал Польша мен Киелі Рим империясынан келген еврейлер Молдавияға қоныстанды. Олар Осман үкіметінде маңызды рөл атқарды және шетелдік несие берушілер мен саудагерлердің көп бөлігін құрады, бірақ Петір Шалдың (1574-1579) алғашқы қысқа билігі кезінде Молдавия еврейлері, негізінен жергілікті тұрғындармен бәсекелескен Польшадан келген саудагерлер, салық салынып, ақырында елден қуылды.
During the first short reign of Peter the Lame (1574–1579) the Jews of Moldavia, mainly traders from Poland who were competing with locals, were taxed and ultimately expelled.