Кіріспе

Еуропадағы еврей қауымы Румыниядағы еврейлердің тарихы Румыния және румындық текті еврейлерге қатысты, олардың қазіргі Румыния аумағындағы алғашқы тізілімдерінен бастап. 18 ғасырға дейін саны аз болған еврей халқы 1850 жылдан кейін, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ұлы Румыния құрылғаннан кейін көбейді. Көптеген түрлі қауымдардың бірі болғанымен, олардың көп бөлігі қалалық жерлерде шоғырланған. Румыния қоғамында 19 ғасырдың соңындағы «Еврей мәселесі» туралы пікірталас пен еврей тұрғындарының азаматтыққа құқығынан бастап, діни қуғын-сүргін мен расизмнің нысаны болды. Бұл, Холокосттың бір бөлігі ретінде Румыния жерінде жасалған геноцидке әкелді. Соңғысы, бірнеше алия толқындарымен бірге, Румыниядағы қазіргі еврей қауымының санының күрт төмендеуіне себеп болды. 1574-1579 жылдары Петр Шалдың билігінде Молдавиядағы еврейлер, негізінен жергілікті тұрғындармен бәсекелескен Польшадан келген саудагерлер, салық салынып, ақырында елден қуылды. 1650 және 1741 жылдары билік еврейлерге өздерінің мәртебесі мен ұлтын көрсететін киім киюді міндеттеді. Молдавиядағы (сондай-ақ Румыниядағы) алғашқы қанға батқан жала 1710 жылы жасалды, осы кезде Таргу-Неамцтағы еврейлерді діни мақсаттар үшін христиан баласын өлтірген деп айыптады. 1760 жылдары Бухарест қаласында еврейге қарсы көтеріліс болды. 1768-1774 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Дунай княздықтарындағы еврейлер үлкен қиындықтарға тап болды. Елдің барлық қалалары мен ауылдарында жаппай қырғын мен тонау орын алды. Грек тәуелсіздік соғысы, 1821 жылғы Валахия көтерілісіне бастау берген кезде, еврейлер погромдар мен қуғын-сүргінге ұшырады. 1860 жылдары қанға батқан жалаға байланысты тағы бір көтеріліс болды. Антисемитизм Иоан Брэтианудың премьерлік кезінде ресми түрде күшті түрде қолданылды. Брэтиану билікке келген алғашқы жылдары (1875) ескі кемсіту заңдарын нығайтып, қолдады, еврейлерге ауылға қоныстануға рұқсат бермеді (және осылай істегендерді көшірді), ал көптеген еврей қала тұрғындарын сарандыққа ұшыратты және елден қуды. Румыниялық еврейлердің эмиграциясы 1878 жылдан кейін көп ұзамай үлкен масштабта басталды. 1900 жылы 250 000 румындық еврей болды: халықтың 3,3%, қала тұрғындарының 14,6%, Молдавияның қалалық халқының 32% және Яссының 42%. Ұлттық легионерлік мемлекет құрылғаннан бастап (1940 жылдың қыркүйегі) 1942 жылға дейін 80 еврейге қарсы ереже қабылданды. 1940 жылдың қазан айының соңында «Темір гвардия» деп белгілі румындық фашистік қозғалыс еврейлерді азаптап, ұрып-соғып, дүкендерін тонап, еврейге қарсы жаппай науқан бастады (Dorohoi Pogrom-ға қараңыз), бұл Бухарестте 125 еврейдің қаза болуымен аяқталған сәтсіз төңкеріспен аяқталды. Әскери диктатор Иоан Антонеску «Темір гвардия» тудырған зорлық-зомбылық пен хаосты қатыгездікпен көтерілісті басып тастау арқылы тоқтатты, бірақ еврейлерді және аздап болса, ромаларды қанау және қырғын саясатын жалғастырды. Румыния «Барбаросса» операциясы басталғанда соғысқа кіргеннен кейін, Яссы погромынан бастап еврейлерге қарсы зұлымдықтар жиі болды. 2004 жылы Румыния үкіметі жариялаған Визель комиссиясының есебіне сәйкес, Румынияда және Румынияның бақылауындағы оккупацияланған кеңестік аумақтарда, соның ішінде Транснистрия губернаторлығында Холокост кезінде 280 000-ден 380 000-ға дейін еврейлер өлтірілді. Солтүстік Трансильваниядағы мажарлардың бақылауында тұрған тағы 135 000 еврей Холокост кезінде өлтірілді, сондай-ақ басқа елдердегі 5 000 румындық еврейлер де қаза тапты. Румыниядағы коммунистік режим кезінде Израильге жаппай көшіп-қону болды, ал 1987 жылы Румынияда 23 000-ға жуық еврей ғана өмір сүрді. Бүгінде румындық еврейлердің көпшілігі Израильде тұрады, ал қазіргі Румынияда шағын еврей халқы өмір сүруде. 2011 жылғы санақта 3271 адам өзін еврей деп жариялады.

Ерте тарих

Румыния аумағына айналатын яһуди қауымдастықтары біздің заманымыздың 2-ші ғасырында, Рим империясы Дакияны бағындырған кезде тіркелген. Сармизегетуза және Оршова сияқты жерлерде жазулар мен монеталар табылды. Қырымдық қараиттардың, қараиттік иудаизмді ұстанатын этникалық топтың болуы, Қара теңіз аймағында, соның ішінде қазіргі Румынияның кейбір бөліктерінде, Дунай мен Днестрдің сағаларындағы сауда порларында тұрақты еврейлердің болғанын көрсетеді (Құманияны қараңыз); олар 16-ғасырда немесе одан ертерек молдавандық жәрмеңкелерде кездескен болуы мүмкін. Молдавия болашақтағы аумағындағы ең ерте еврей (көптеген жағдайда сефардтар) Cetatea Albă қаласында (1330) тіркелген; Валахияда олар алғаш рет 1550 жылдары Бухарестте тұрғандары белгілі. 14-ғасырдың екінші жартысында Румынияның болашақ аумағы король Людовик I-нің Венгрия және Польшадан еврейлерді қууының салдарынан оларға пана берген маңызды орынға айналды. Трансильванияда 1492 жылға қарай саксон қамалдарында мажар еврейлері тіркелген. Кн. Роман I (1391-1394?) еврейлерді әскери қызметтен босатты, оның орнына әр адамнан 3 леувенталер салық алды. Молдавияда да Ұлы Степан (1457-1504) еврейлерге жомарттықпен қарады. Яссылық Исак бен Бенжамин Шор (Isak Bey, бастапқыда Ұзын Хасанның қызметінде болған) stolnic қызметіне тағайындалды, кейін logofăt шеніне көтерілді; ол Степанның ұлы және мұрагері Соқыр Богдан (1504-1517) тұсында да осы лауазымды сақтап қалды. Осы кезде Дануб княздықтары Осман империясының билігіне бағынды, Стамбулда тұратын сефардтар Валахияға көшіп келді, ал Польша мен Киелі Рим империясынан келген еврейлер Молдавияға қоныстанды. Олар Осман үкіметінде маңызды рөл атқарды және шетелдік несие берушілер мен саудагерлердің көп бөлігін құрады, бірақ Петір Шалдың (1574-1579) алғашқы қысқа билігі кезінде Молдавия еврейлері, негізінен жергілікті тұрғындармен бәсекелескен Польшадан келген саудагерлер, салық салынып, ақырында елден қуылды.