Кіріспе

Әлеуметтік ұйымның түрі

Ауылдық қауымдастықтарды зерттеу, институттардың ежелгі тарихын талқылаудың маңызды әдістерінің бірі болып табылады.

Уэльс

Фредерик Зеебом біздің назарымызды 14 ғасырда Уэльстің ауылдық жерлерін зерттеуге аударды, бұл аймақтар ағылшын лордтарының қолына өткеннен кейін көп ұзамай жасалған. Ол жариялаған зерттеулердің үзінділері мен оларға берген түсіндірмелері өте нұрлы, бірақ құжаттардың өзін одан әрі зерттеу көптеген маңызды егжей-тегжейлерді ашады және бұл тақырыпта айтылған кейбір теорияларды түзетуге көмектеседі. Денбиг құрметіне жататын Астрет Канон, 1334 жылы суреттелген қалашық (вилла), Уэльстің тума князьдерінің кезінде болды. Ол толығымен Лауургтың ұлы Каноннан тараған еркін тайпалардың туыстары (жегі) иеленді. Туысқандық төрт гавелге немесе ортақ иеленушілер тобына бөлінді. Мысалы, Монрик ап Канонның жарты гавелінде он алтыдан кем емес серіктес бар, олардың сегізі үйлеріне ие. Бұл жер иелену жүйесінің ерекшелігі мынада: осы гавелдердің барлық иеленушілері жердегі өздерінің мәртебесін туыстарының қалашықты иемденуінен алады және олардың бастапқы бірліктегі үлестеріне құқықтарын іздеуі керек. Астрет Канон ауылының жерін зерттеу кезінде оннан астам еркек иеленуші тұрған, олардың көпшілігі өз үйлерінде тұрған, ол жер салығы және басқа да қызметтер мен төлемдерді төлеу, сондай-ақ топырақты иелену және пайдалану бойынша біртұтас болып қала берді. Ал жылжымалы мүлік жеке меншікте болады. Қызметтер туыстардың мүшелері арасында олардың иелігіндегі малдың санына сәйкес бөлінеді. Пирейон деген басқа қалашықтың сипаттамасынан біз осы тайпалық иеленудің тағы бір маңызды ерекшелігін білеміз. Бұл ауылдың халқы да гавелдерге топтасқан, және бұл гавелдердің араб жері, орман және қалашықтың бос жайылымдары бойынша тең үлестер ретінде қарастырылуы керек екенін естідім. Егер үлестер акрларға аударылса, онда Пирейонның сегіз гавелінің әрқайсысына тоқсан бір акр, бір рудтан астам және алты ағаш егілетін және орманды жер, ал елу үш акрдан астам және жарты руд бос жер тиер еді. Бірақ шындығында жер мұндай жолмен бөлінбеді, ал гавел иеленушілерінің құқықтары нақты акрларды иелену арқылы емес, егін шаруашылығына және жайылым, орман және бос жайылымдарды пайдалануға пропорционалды мүмкіндіктер арқылы жүзеге асырылды. Мал шаруалық әдеттер осы жер иелену жүйесіне ерекше сипат беруге үлкен үлес қосыпты. Ірі қара мал мен қой-ешкі жайылатын жерді кескілеп бөлудің қажеті болмады, тіпті ол зиянды да болар еді. 14 ғасырда Уэльстің ауылдық өмірі белгілі бір, бірақ бағынышты ауыл шаруашылығына ие болды, ал жеке меншік пайдалану әлі де өте аз дамыған еді.

Славян тілі

Келтіңіздер, келтіңіздердің тайпалық иелік етуін славяндық институттармен салыстырайық. Аумақтық негізде орналасқан тайпалық қауымдастықтардың ең айқын заманауи мысалдары Балқан түбегіндегі және Австриядағы оңтүстік славяндар – словендер, хорваттар, сербтер және болгарлар тарихында ұсынылған. Бірақ немістер бағындырған батыс славяндардың – поляктардың және ресейліктердің әртүрлі топтарының естеліктерінде де осы сияқты әдет-ғұрыптарды табу оңай. Бұл мәселеге сербтердің мақалы жақсы түсінік береді: «Адам жалғыз болса, шейіт болуға тиіс». Бұл халықтық әдет-ғұрыптар Аристотельдің жеке адамның қоғамда толық және өзін-өзі қамтамасыз ететін өмірге, яғни аутаркеяға ұмтылуын, сондай-ақ грек философтарының танымал кіріспе тарауында сипатталғандай, тайпалық ауылға – ивокқа жетуін бейнелейтінін айтуға болады. Балқан және Альп тауларының таулы аймақтарындағы славяндар табиғатпен және адам жауларымен қатал күресте тығыз біріккен және кең таралған бауырластықтар (братство) мен тайпалар (племена) құрып, әлі де құрып келеді (мысалы, Черногорияда). Осы бауырластықтардың кейбіреулері өздерінің аттарын нақты немесе болжамды ортақ ата-бабадан алады және туыстардан, сондай-ақ оларға қосылған жат адамдардан тұрады. Олардың саны кейде жүздеген адамға жетеді, соғысқа қатысатын еркектерді осы қарулы күштер деп атайды. Мысалы, Черногориядағы Kovacevii, ескі ағылшын тілінде Vukotings немесе Kovachevings деуге болады. Осы бауырластықтардың немесе туыстардың үйлері, егістіктері мен жайылымдары ел ішінде шашырап жатыр, сондықтан оларды картада тығыз бөліктермен табу әрқашан мүмкін емес. Бірақ соғыс, кек алу, жерлеу рәсімдері, некелесу, кедейлерге және ерекше көмекке мұқтаж адамдарға көмектесу (мысалы, өрт, су тасқыны сияқты жағдайларда) тұрғысынан ең жақын одақтық қарым-қатынас болды. Осы бірлікке сәйкес, меншікке, әсіресе жерге қатысты мықты бірлік сезімі болды. Меншік әр түрлі отбасыларға бөлінгенмен, бүкіл бауырластыққа (братство) жоғары немесе басымдық иелік құқығы тарап, жайылым мен орманды бірлесіп пайдалануға, жерді иеліктен шығаруды бақылауға және алдын алу құқығын жүзеге асыруға мүмкіндік берді. Егер бауырластықтың мүшесі өз үлесінен құтылуды қаласа, ол бірінші кезекте отбасындағы ең жақын туысына, содан кейін бауырластықтың басқа туыстарына жүгінуі керек еді.

Ресей

Дегенмен, ерекше назар ресейліктердің әлеуметтік тарихындағы параллель құбылыстарға аударылуы керек, ондағы жағдайлар Балқан және Альп тауларындағы тау славяндары арасындағы жағдайлармен айқын қарама-қайшылықты көрсетеді. Ресейдің аумағының зор болғандықтан, географиялық және нәсілдік жағынан әртүрлі аймақтарды, соның ішінде Украинадағы «кіші орыстардың» далалық қоныстарын және солтүстіктегі «үлкен орыстардың» ормандық қоныстарын ескеру қажет. Үлкен ерекшеліктерге қарамастан, осы славян тайпаларының барлық тармақтарының экономикалық тарихы бір басты типке, атап айтқанда, кеңейтілген шаруашылықтар негізіндегі туысқандық ауылдық бірлестіктерге қарай ұмтылады. Оңтүстіктегі әдеттегі ауылдық қоныс – бір-бірімен байланысты төрт-сегіз отбасынан тұратын үлкен аула немесе шағын ауыл; ал солтүстікте – үш-бес отбасы ортақ шаруашылықты жүргізу үшін тығыз байланыста болатын, кішірек ауыл – үлкен пеш.

Германия

Бұл аймақтың саксондық немесе Дитмаршен бөлігі германдық жерде кең және жоғары деңгейде ұйымдасқан тайпалық құрылымның әсерін байқауға мүмкіндік береді. Швейцария кантондарын еске түсіретін солтүстік шаруалар республикасының тәуелсіздігі Реформация кезеңіне дейін сақталды. Дитмаршендер 15 ғасырда да, 10 ғасырда да ірі туыстық бірлестіктерде ұйымдастырылды, олардың құрамына ішінара қандастар, ішінара оларға қосылған туыстар кірді. Бұл туыстық қатынастар әкелік желі арқылы немесе осындай әкелік туыстықтың орнына жақындық байланыс негізінде құрылды. Отбасылар немесе шаруашылықтар бауырластықтарға біріктірілді, ал олар өз кезегінде руларға немесе шлахталарға (Geschlechter) топтастырылды, бұл римдіктердегі gens ұғымына сәйкес келеді. Олардың кейбіреулері 500-ге дейін жауынгерді далаға шығара алды. Олар өздерінің аттарын ата-бабалары мен басшыларынан алды: Воллерсманн, Хеннеманн, Йерреманн және т.б., яғни Вольдің адамдары, Рефиннің адамдары, Йерренің адамдары. Бұл жеке есімдерге қарамастан, рулардың ұйымы монархиялық емес еді: ол әр рудың басқаруына толыққанды жауынгерлердің қатысуымен және бүкіл одақтың басындағы кеңес мүшелерінің кеңесімен негізделген. Соғыс және бейбіт кезеңдерде, сот және экономикалық мәселелерде осындай рулардың өз мүшелеріне көрсеткен өзара көмегі туралы бұрын айтылғандарды қайталаудың қажеті жоқ.

Скандинавия

Скандинавиялық әдет-ғұрыптардың кейбірін атап өту қажет. Норвегияның таулы аудандарында Шлезвиг пен Холштейннің жазықтары мен төбелеріндегідей шаруашылықтарды біріктіруге ұқсас үрдіс байқалады. Гудбрандсдален мен Телемаркеннің бондерлері – Гарольд Хрфагр заманынан бері жерді өңдеп, төбелерде мал жайып келе жатқан еркін шаруалар – Одалгаардтарда, яғни еркін иеліктерде отырады. Олардан артық мұрагерлер белгілі бір өтемақы алғаннан кейін шығарылады, ал олар сатушының туыстарының алдымен сатып алу құқығы арқасында бөгде адамдардың қолына өтпеуден қорғалады. Дания тарапынан да осындай деректер бар. Мұнда да мұрагерлердің санына қарамастан, бірақ егіншілік қажеттіліктеріне – егін мен өгізге, сондай-ақ егістік жер мен оның шетіндегі ортақ жайылымдар мен орман арасындағы белгілі бір тұрақты қатынастарға байланысты қалыпты шаруашылықтармен жұмыс істейміз. Бл норвегиялық күзетші сияқты жеке тұрмайды, керісінше, көршілес тендерлермен тығыз байланысқа түседі. Дания мен Швеция ауылдарында ерінбей-жарамай, ашық далаларда араласу, далалық жерлерді алмастыру, ортақ жерлерді шектеу сияқты практикалар өздігінен пайда болады. 13 ғасырда жинақталған, бірақ одан да көне дәстүрлерге негізделген заңдар скандинавиялықтардың жерді бөлу практикасы туралы қызықты және нақты ақпарат береді.