Кіріспе

Американдық философ Томас Майкл "Тим" Сканлон (туған жылы 1940), көбінесе Т. М. Сканлон деп сілтеме жасалады, – американдық философ. 2016 жылы зейнетке шыққан кезде ол Гарвард университетінің философия факультетінде Табиғи дін, моральдық философия және азаматтық саясат бойынша Алфорд профессоры болды, онда ол 1984 жылдан бері оқытып келді. 2018 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Өмір және мансап

Сканлон 1940 жылдың 28 маусымында дүниеге келді және Индианаполисте өсті. Ол 1962 жылы Принстон университетінде бакалавр дәрежесін алды; 1968 жылы Бартон Дребеннің жетекшілігімен Гарвард университетінде философия ғылымдарының докторы ғылымын қорғады; Фулбрайт стипендиясы бойынша Оксфорд университетінде бір жыл оқыды; және 1966 жылдан 1984 жылға дейін сабақ берген Принстон университетіне оралды. 1993 жылы ол МакАртур стипендиясын иеленді. Келісімшарттық теорияның осы түрінде дұрыс және бұрыс туралы үкімдер, эмпирикалық үкімдерден айырмашылығы, кеңістік-уақыт әлемінің табиғаты туралы теориялық емес, керісінше, біздің не істеуімізге негіз бар екендігі туралы практикалық талаптар болып табылады. Бұдан әрі, олар – ерекше маңызды практикалық талаптардың бір классы, себебі бір әрекеттің бұрыс екендігі туралы үкім, көбінесе бәсекелес себептерге қарсы шешуші деп есептелетін, сол әрекетті жасамауға себептер беру үшін қабылданады. Осы тұрғыдан алғанда, Сканлон моральдық үкімдерге себеп беруші күш туралы сұрақтарды дұрыс және бұрыс мораль тақырыбы туралы сұрақтарға дейін қарастырады. Оның пікірінше, егер біз моральдық үкімдерге себеп беруші ерекше күшті түсіндіре алсақ, онда бұл түсінік бір-бірімізге не бере алатынымызды сипаттауға негіз бола алады. Сканлон дұрыс және бұрыс туралы үкімдердің себеп беруші күшін "басқалармен өмір сүрудің оң құндылығымен" негіздейді. Басқалармен өмір сүрудің рационалды агенттер арасындағы өзара тану идеалымен сипатталатын тәсілі, онда өзара тану моральдық агенттердің адам өмірінің құндылығын мойындауын және осы құндылыққа дұрыс жауап беруін талап етеді. Адам өмірін қалай бағалау керек деген сұраққа Сканлон әр түрлі құнды нәрселер әр түрлі бағалауды қажет етеді деп жауап береді. Телеологиялық көзқарастардан айырмашылығы, бір нәрсені құнды деп санау – тек сол нәрсенің максималды мөлшерін қамтамасыз етуді көру ғана емес. Бұл, әсіресе адам өмірінің құндылығын ескергенде, ерекше маңызға ие. Адам өмірін бағалайтын болсақ, біз оны мүмкіндігінше көп адам өмірін жасау үшін себеп ретінде қарамаймыз. Керісінше, біз басқа адамдарды құрметтеуге, оларды өлімнен және басқа да зиянды нәрселерден қорғауға және жалпы алғанда, олардың өмірінің жақсы болуын қалаймыз. Сканлон үшін рационалды өмірді бағалау – рационалды өмірді басқа құнды нәрселерден ерекшелейтін ерекшеліктерді тану, атап айтқанда, рационалды жаратылыстардың себептерді және үкімдерді бағалау және осы бағалауларға сәйкес өмірлерін басқару қабілетін тану. Сканлон осы ерекшеліктерді тануға дұрыс жауап – рационалды жаратылыстарды олардың ақылға қонымсыз деп санамайтын қағидалар тұрғысынан қарау екенін мәлімдейді. Осы тұрғыдан алғанда, Сканлонның рационалды өмірдің құндылығы туралы есебі, оның моральдық үкімдерге себеп беруші күш туралы есебімен дұрыс және бұрыс туралы үкімдерге жету үшін пайдаланатын ойлау әдісінің сипаттамасымен өте үйлесімді, бұл әдіс, сонымен қатар, феноменологиялық тұрғыдан сенімді көрінеді. Моральдық үкімдерге себеп беруші күш өзара тану идеалында негізделген, бұл басқаларға олардың ақылға қонымсыз деп санамайтын қағидаларға сәйкес қарауды талап етеді. Өзара тану осы басқа адамдардың да дұрыс мотивацияланғанын талап етеді, сондықтан бұл Сканлонның қателік туралы тұжырымдамасын қажет етеді: "Әрекет бұрыс болып табылады, егер оған рұқсат беретін кез келген қағида басқалардың мінез-құлқының жалпы реттелуі үшін принциптерді табуға ұмтылған адамдармен ақылға қонымсыз деп саналар болса". Әрекет, егер оған рұқсат беретін қағида осы келісімшарттық тұжырымдама бойынша ақылға қонымсыз деп саналмаса, дұрыс болып табылады. Моральдық принциптердің келісімшарттық тұжырымдамадан қалай шығарылғанына қатысты, принципті қабылдамауды қарастырған кезде, оның рұқсат еткен жекелеген әрекеттерінің салдарын ғана емес, оны қабылдаудың жалпы салдарын ескеруіміз керек. Біз принциптің кімге және қалай әсер ететінін білмейміз, сондықтан өмірлік тәжірибемізге сүйеніп, адамдардың принципті қабылдамауына жалпы жағдайлары себеп болатын "жалпы себептерді" қарастыруымыз керек. Бір принципті негізсіз қабылдамауды анықтау үшін, біз осы жалпы себептерді бір-бірімен тең салмақтап, әділ бағалауымыз керек, ал себептердің салмағы қандай қорытындыға келеді. Қоғамды жалпы реттеудің принциптерін табуға бағытталған, ешкім оларды негізсіз қабылдамауы мүмкін, егер дәлелдердің салмағы белгілі бір қорытындыны қолдаса, онда бұл қорытындыны қабылдамау орынсыз болар еді. Принциптерді тек жеке адамдар қабылдамайды; себептерді адамдар арасында жинақтауға рұқсат етілмейді. Егер бір адамның жалпы себептері басқа адамның жалпы себептерінен ауыр болса, онда оның жалпы себептері (көбінесе) принциптерді анықтауда шешуші болады. Келісімшарттық тұжырымдама аясында қарастырылатын жалпы себептер – негізсіз қабылдамауға қатысты біз маңызды деп санайтын кез келген себептер. Бұл біздің мұндай себептер өзара тануға жарамды ма екенін анықтауда әділдік танытуымызды талап етеді. Сондықтан, принциптің бір адамның әл-ауқатына теріс әсер ететіні – принципке қарсы келтірілуі мүмкін жалғыз себеп емес. Мүшелік жүктемесі сияқты басқа да мәселелер негізді қабылдамауға себеп болуы мүмкін. Контрактуализм моральдың осы орталық бөлігіне ғана емес, біз бір-бірімізге не бере алатынымызға қатысты есеп береді, бірақ Сканлон бұл мораль бөлігінің моральдің кең аумағымен күрделі байланыста екенін жазады, өйткені осы құндылықтарды ескермейтін принциптерді ақылға қонымсыз деп санауға болады. Бұрынырақ, осы құндылықтар басқалармен қарым-қатынасқа қатысты болған жағдайда, біздің бір-бірімізге бере алатынымызға қатысты талаптарды ескеруі керек.

Неліктен фундаментализм

2009 жылы Оксфордтағы Джон Локк лекцияларында Сканлон өзі "Негізгі себептер фундаментализмі" деп атаған ұстанымды қорлады. Бұл – "әрекет ету себептері туралы толыққанды нормативтік шындықтар бар" деген тезис. Сканлон осы материалды "Сыбайлас емес ойлаудың нақтылығы" кітабында толықтырып, жариялады.

Танымал мәдениетте

Сканлонның "Бір-бірімізге тиіс міндеттеріміз" кітабы америкалық "Жақсы орын" телесериалында бірнеше рет еске алынады, ол басты кейіпкер Элеонораны қателікпен Жұмаққа келгенін білгеннен кейін оқыту үшін пайдаланылатын мәтіндердің бірі болып табылады. "Бір-бірімізге тиіс міндеттеріміз" фразасы бірінші маусымның алтыншы бөлімінің атауы ретінде қолданылады, және сол бөлімде Сканлонның идеяларының тұжырымдамасы беріледі, сондай-ақ екінші маусымның финалында да осы идеялар кездеседі. Сканлонның идеялары сериалдың финалында маңызды рөл атқарады, онда Элеонора Сканлонның кітабын оқып бітіреді және өзі қабылдаған шешуші шешімін түсіндіру үшін келісімшарт принциптерін пайдаланады.