Кіріспе

Орыс-голландиялық математик және физик (1876–1964)

Татьяна Алексеевна Афанасьева (Татья́на Алексе́евна Афана́сьева) (Киев, 19 қараша 1876 – Лейден, 14 сәуір 1964) (Татьяна Эренфест Афанасева немесе Афанасьева деп те аталады) – статистикалық механика және статистикалық термодинамика салаларына үлес қосқан орыс-голландиялық математик және физик. 1904 жылғы 21 желтоқсанда ол австриялық физик Пол Эренфестке (1880–1933) үйленді. Олардың екі қызы мен екі ұлы болды; олардың бір қызы Татьяна Эренфест те математик атанды.

Ерте өмір

Афанасьева Украинаның Киев қаласында, сол кезде Ресей империясының құрамында болған жерде дүниеге келді. Оның әкесі Александр Афанасьев, Император теміржолдарының бас инженері, Татьянаны Ресей империясы бойынша сапарларына алып жүретін. Әкесі оның жас кезінде қайтыс болғандықтан, ол Ресейдің Санкт-Петербург қаласына әпкесі Сонямен және Санкт-Петербург политехникалық институтының профессоры, ағасы Питер Афанасьевпен бірге тұруға көшті. Татьяна Санкт-Петербургтегі гимназияда математика және ғылымға баса назар қойып білім алды. Сол кезде Ресей аумағындағы университеттерге әйелдерге қабылдауға рұқсат берілмегендіктен, гимназияны бітіргеннен кейін Татьяна Санкт-Петербургтегі Әйелдер университетінде Орест Хвольсонның басшылығымен математика мен физиканы оқуға түсті. 1902 жылы ол Феликс Клейн мен Давид Гильбертпен оқуын жалғастыру үшін Германиядағы Геттинген университетіне ауысты, және олар мансаптарының соңына дейін сол жерде тұрды.

Математика және физика салаларындағы еңбектері

Бастапқыда Татьяна күйеуімен тығыз байланыспен жұмыс істеді, ең әйгілісі – 1911 жылы Болцманның статистикалық механикасына арналған классикалық шолу. Пауль мен Татьяна Эренфесттің «Механикадағы статистикалық тәсілдің тұжырымдық негіздері» еңбегі 1911 жылы неміс «Математикалық ғылымдар энциклопедиясы» үшін мақала ретінде жарияланды және кейіннен аударылып, қайта басылды. Ол кездейсоқтық және энтропия сияқты әртүрлі тақырыптар бойынша, сондай-ақ балаларға геометрияны оқыту туралы көптеген мақалалар жариялады.

Эйнштейнмен байланыс

Альберт Эйнштейн 1920 жылдары Эренфестхуиске жиі қонақ болатын, бұл туралы қабырғадағы көптеген қолтаңбалар куәлік етеді. Кейін Эйнштейн Принстон университетіне кетіп, Афанасьевамен хат алысып тұрды. Лейдендегі Музей Боерхаве мұрағатында оған Эйнштейннен үш хат сақталған. Афанасьева Эйнштейнге термодинамика туралы қолжазбасына кеңес сұрап, сондай-ақ аудармашы табуға көмектесуін өтінді. Ол термодинамикаға жетіспейтін қатаң математикалық негізді қалыптастыруды және өзгеріп отыратын жүйелердегі қысым, температура және энтропияны сипаттауды мақсат етті. Эйнштейн 1947 жылғы 12 тамызда оның тәсіліне риза екенін білдірді, бірақ бірнеше сын-ескертпелер жасады: "Мен сіздің логикалық тұрғыдан әр нәрсені жетілдіруге тырысатыныңызды, соның салдарынан кітаптың түсініктілігіне нұқсан келтіріп отырғаныңызды байқадым." (Аудармасы: Менің ойымша, сіз логикалық жылтыратуға құмарсыз және кітаптың түсініктілігіне зиян келтіріп отырсыз.) Эйнштейн аудармашы ұсынбады және қолжазбаны Афанасьеваға қайтарды, ол 1956 жылы Лейдендегі Brill Publishers баспасында "Die Grundlagen der Thermodynamik" деген атпен жариялау үшін өз қаражатымен төледі, Эйнштейннің барлық түзетулері емес, тек бір бөлігі енгізілді.