Кіріспе

4 ғасыр философы Кальцидий (немесе Халцидий) – 4 ғасыр философы, ол шамамен 321 жылы Платонның «Тимей» еңбегінің бірінші бөлігін (53c-ға дейін) грек тілінен латын тіліне аударған және оған кеңінен түсініктеме жазған. Бұл жұмыс, әдетте, Кордова епископы Хозиус үшін жасалған. Оның өмірінен басқа көп мәлімет белгілі емес. Оның «Тимей» аудармасы Латын Батысындағы ғалымдарға шамамен 800 жыл бойы Платонның жалғыз толыққанды мәтіні болды. Оның түсіндірмесінде грек астрономиясы туралы да құнды мәліметтер кездеседі. Шартр мектебінің философтары, мысалы, Шартрлық Тьерри және Конштің Вильгельмі оны христиандық сенім тұрғысынан түсіндірді. Шартр мектебінің ғалымдары бұл диалогты «құдайдан жаралған нәрседен жаратылу» (creatio ex nihilo) деп түсіндірді.

Кальцидийдің өмірі мен философиялық дереккөздері

Кальцидийдің өмірбаянына қатысты тікелей дәлелдерге келгенде, олар дерлік жоқ. Бізде оның философиялық көзқарастарына куә ретінде Платонның «Тимей» атты еңбегінің аудармасы мен түсіндірмесі ғана бар. Кальцидийдің есімі грек тілінде пайда болған сияқты және оның аудармаларындағы кейбір тіл білімілік деректер Кальцидийдің латын тілінде емес, көбінесе грек тілінде сөйлейтін болғанын көрсетеді. Ол, әрине, Гомер, Гесиод және Еврипид сияқты грек тіліндегі бірқатар көздерден қайталайды немесе тікелей цитата келтіреді, сондай-ақ кейбір ғалымдар Порфирийдің ықпалын байқайды, бірақ басқалары оның Кальцидийге тигізген әсерін азайтады. Оның түсіндірмелерінің көптеген ерекшеліктері Смирналық Теоонға қатысты екені анықталды, бұл тіпті Цицеронның нұсқасынан (шамамен б.з.д. 45 ж.) да маңыздырақ болуы мүмкін. Алайда, ғалымдар Кальцидийдің өз аудармасы үшін Цицеронның аудармасына сүйенгеніне келіспейді және қазіргі пікір оның еңбегінде Цицеронның аудармасымен ешқандай маңызды параллельдер жоқ екенін көрсетеді. Мысалы, Раткович сияқты басқалар бұл тұжырымға күмәнмен қарайды, олардың пікірінше, тек жеке лексикалық элементтер ғана емес, сонымен қатар Цицеронның нұсқасынан алынған толық сөйлемдер де Кальцидийдің аудармасында көрінеді. Оның түсіндірмелері «Тимейдің» құрылымы мен ретіне қатысты оның түсініктерін де ұсынады. Бірінші тәсіл – диалогта талқыланған жиырма жеті тақырыптың тізімі болды, ал екінші тәсіл бұрын аталған жиырма жеті тақырыптың ішіндегі он үш тарауды қарастырды. Платонның түпнұсқасындағы грек терминін латын тілінде баламасы жоқ болған жағдайда Кальцидийдің таңдаулары: терминді түсіндірместен транслитерациялау (мысалы, νοῦс үшін noys), Цицеронның бұрынғы нұсқасында жасалған кейбір жаңа сөздерді қолдану (мысалы, μεσότης үшін medietas) немесе латын тіліндегі ең қолайлы балама ретінде өзінің терминін ойлап табу (мысалы, συναρμόττον үшін adunatio).

Қолжазба дәстүрі

Цицеронның және Кальцидийдің «Тимей» латын нұсқаларының ең ерте сақталған қолжазбалары, сондай-ақ түпнұсқа грек нұсқасы (Paris BNF MS grec. 1807) 9 ғасырға дейін датирленеді. Кальцидийдің аудармасы мен түсіндірмелеріне қатысты қолжазбалар: Валенсиен, Bibl. municipale MS 293; Лион, Bibl. municipale MS 324; және Ватикан қаласы, BAV MS Reg. Lat. 1068 (онда тек диалог ғана бар, түсіндірме жоқ). 10 ғасырдан сақталған екі ғана қолжазба бар: Париж, BnF MS lat. 2164 және Брюссель, BR MS 9625–9626. 11 ғасырдан бастап Еуропада Кальцидийдің аудармасы мен түсіндірмелерін қамтитын қолжазбалардың өндірісі айтарлықтай артты, 11 ғасырда 17 нұсқа, 12 ғасырда 5 нұсқа, 13 ғасырда 3 нұсқа, 14 ғасырда 2 нұсқа және 15 ғасырда 11 нұсқа пайда болды. Осы қолжазбалардың көптегені ортағасырлық көшірушілер мен түсіндірушілердің Кальцидийдің еңбегінде талқыланған түсініктерді нақтылау және кеңейту мақсатында жазған түсіндірмелерін қамтиды.