Кіріспе
Батыс Африкадағы этнос.
The Efik are an ethnic group located primarily in southern Nigeria, and western Cameroon. Within Nigeria, the Efik can be found in the present day Cross River State and Akwa Ibom state. The Efik speak the Efik language which is a member of the Benue–Congo subfamily of the Niger Congo language group. The Efik refer to themselves as Efik Eburutu, Ifa Ibom, Eburutu and Iboku. The bulk of the Efiks can be found in Calabar and the southern part of Cross River State Prior to 1905, Old Calabar was a term used to describe the Efik settlements of Duke Town, Creek Town, Old town, Cobham town, Henshaw town, Adiabo and Mbiabo (consisting of Mbiabo edere, Mbiabo Ikot Offiong and Mbiabo Ikoneto). The Efik have also been referred to as "Calabar people" in historical literature. The term "Calabar people" was particularly popular prior to the nineteenth century and was synonymous to the Efik. The original seven clans are scattered between Cross River state and Akwa Ibom state and consist of Iboku (Duke town, Henshaw town, Creek town and Cobham town), Obutong, Adiabo, Mbiabo (Mbiabo Edere, Mbiabo Ikot Offiong, Mbiabo Ikoneto), Enwang, Usukakpa and Abayen. The last three clans had greatly dwindled in number and many of their members are believed to have been miscegenated into other Efik clans. The Efik were noted for their involvement in the slave trade where they acted as slave traders and middlemen between the inland slave traders and the Europeans. After the decline of the slave trade, the Efik transitioned into the business of exporting palm oil from the Cross river. Other trading items sold by the Efik included rubber, ivory, barwood and redwood. Throughout the centuries, Efik traders traded with the Portuguese, Dutch, English and French. Etymology
The name "Efik" translates to "Oppressors" and is derived from the Efik Ibibio verb root "Fik" (italic=no). The first letter of the word is correctly written as "Ẹ" and denotes plurality. Several theories have been propounded on the origin of the word. One theory propounded by Okon and Nkpanam Ekereke asserts that the term "Efuk" was a word of defiance and an expression used by the Ibibio man when in a fit of rage. Ekereke and Ekereke further assert that the word was later changed to "Efik". Colonial anthropologist M. D. W. Jeffreys said, "There is reason to believe that a considerable portion of a small Ibibio clan called Ebrutu or Eburutu was the earliest stock of the Efik; for, when the missionaries settled in 1846 at Old Calabar amongst these people for the first time, it was found that they called themselves not Efik but Ebrutu or Eburutu Efik." Jeffreys's assertion regarding Eburutu being a single Ibibio clan is proven false by earlier definitions of Eburutu by Rev. Hugh Goldie. Goldie describes Eburutu as a country that consists of various ethnic groups. This is further proven by Talbot who proves that other ethnicities appended the name "Eburutu" or "Oburutu" to their ethnic names.
Эфиктер – негізінен Нигерияның оңтүстігінде және Камерунның батысында қоныстанған этностық топ. Нигерияда оларды қазіргі Крос-Ривер штаты мен Аква-Ибом штатында кездестіруге болады. Эфиктер Нигер-Конго тілдер тобының Бенуэ-Конго тармағына жататын эфик тілінде сөйлейді. Эфиктер өздерін Эфик Эбуруту, Ифа Ибом, Эбуруту және Ибоку деп атайды. Эфиктердің көп бөлігі Калабарда және Крос-Ривер штатының оңтүстік бөлігінде шоғырланған. 1905 жылға дейін Ескі Калабар термині Эфиктердің Дюк қаласы, Крик қаласы, Ескі қала, Кобхам қаласы, Хеншоу қаласы, Адиабо және Мбиабо (Мбиабо Эдере, Мбиабо Икот Оффионг және Мбиабо Иконото) елді мекендерін сипаттау үшін қолданылған. Тарихи әдебиеттерде Эфиктерді "Калабар халқы" деп те атайды. "Калабар халқы" термині он тоғызыншы ғасырға дейін кеңінен таралған және Эфиктермен теңестірілген. Алғашқы жеті ру Крос-Ривер штаты мен Аква-Ибом штатының арасында таралып, Ибоку (Дюк қаласы, Хеншоу қаласы, Крик қаласы және Кобхам қаласы), Обутонг, Адиабо, Мбиабо (Мбиабо Эдере, Мбиабо Икот Оффионг, Мбиабо Иконото), Энванг, Усукакапа және Абаен руларынан тұрады. Соңғы үш рудың саны азайып, көптеген мүшелері басқа Эфик руларына сіңіп кеткен деп саналады. Эфиктер құл саудасына белсенді қатысқан, құл саудагерлері және ішкі аймақтардан құлдарды әкелушілер мен еуропалықтар арасында делдалдық қызмет атқарған. Құл саудасының төмендегеннен кейін Эфиктер Крос өзенінен пальма майын экспорттаумен айналысты. Эфиктердің тағы бір сауда тауары ретінде резеңке, піл сүйегі, қара ағаш және қызыл ағаш сатылған. Ғасырлар бойы Эфик саудагерлері португалдықтармен, голландтармен, ағылшындармен және француздықтармен сауда жасаған. Этимология.
The Efik are an ethnic group located primarily in southern Nigeria, and western Cameroon. Within Nigeria, the Efik can be found in the present day Cross River State and Akwa Ibom state. The Efik speak the Efik language which is a member of the Benue–Congo subfamily of the Niger Congo language group. The Efik refer to themselves as Efik Eburutu, Ifa Ibom, Eburutu and Iboku. The bulk of the Efiks can be found in Calabar and the southern part of Cross River State Prior to 1905, Old Calabar was a term used to describe the Efik settlements of Duke Town, Creek Town, Old town, Cobham town, Henshaw town, Adiabo and Mbiabo (consisting of Mbiabo edere, Mbiabo Ikot Offiong and Mbiabo Ikoneto). The Efik have also been referred to as "Calabar people" in historical literature. The term "Calabar people" was particularly popular prior to the nineteenth century and was synonymous to the Efik. The original seven clans are scattered between Cross River state and Akwa Ibom state and consist of Iboku (Duke town, Henshaw town, Creek town and Cobham town), Obutong, Adiabo, Mbiabo (Mbiabo Edere, Mbiabo Ikot Offiong, Mbiabo Ikoneto), Enwang, Usukakpa and Abayen. The last three clans had greatly dwindled in number and many of their members are believed to have been miscegenated into other Efik clans. The Efik were noted for their involvement in the slave trade where they acted as slave traders and middlemen between the inland slave traders and the Europeans. After the decline of the slave trade, the Efik transitioned into the business of exporting palm oil from the Cross river. Other trading items sold by the Efik included rubber, ivory, barwood and redwood. Throughout the centuries, Efik traders traded with the Portuguese, Dutch, English and French. Etymology
The name "Efik" translates to "Oppressors" and is derived from the Efik Ibibio verb root "Fik" (italic=no). The first letter of the word is correctly written as "Ẹ" and denotes plurality. Several theories have been propounded on the origin of the word. One theory propounded by Okon and Nkpanam Ekereke asserts that the term "Efuk" was a word of defiance and an expression used by the Ibibio man when in a fit of rage. Ekereke and Ekereke further assert that the word was later changed to "Efik". Colonial anthropologist M. D. W. Jeffreys said, "There is reason to believe that a considerable portion of a small Ibibio clan called Ebrutu or Eburutu was the earliest stock of the Efik; for, when the missionaries settled in 1846 at Old Calabar amongst these people for the first time, it was found that they called themselves not Efik but Ebrutu or Eburutu Efik." Jeffreys's assertion regarding Eburutu being a single Ibibio clan is proven false by earlier definitions of Eburutu by Rev. Hugh Goldie. Goldie describes Eburutu as a country that consists of various ethnic groups. This is further proven by Talbot who proves that other ethnicities appended the name "Eburutu" or "Oburutu" to their ethnic names.
"Эфик" атауы "Зұлымдық жасаушылар" деп аударылады және Эфик Ибибио тіліндегі "Фик" етістігінен (курсив=жоқ) шыққан. Сөздің бірінші әрпі "Ẹ" деп дұрыс жазылады және көптік санды білдіреді. Сөздің шығу тегі туралы бірнеше теория бар. Окон мен Нкапанам Экереке ұсынған теория бойынша, "Эфук" термині қарсылықты білдіретін сөз және Ибибио адамы ашуға берілген кезде қолданатын сөз. Экереке мен Экереке сөздің кейін "Эфик" деп өзгертілгенін айтады. Колониялық антрополог М.Д.У. Джеффрис былай деді: "Ебруту немесе Эбуруту деп аталатын шағын Ибибио руының көп бөлігі Эфиктердің ең алғашқы тұқымы болды деп есептеуге болады; себебі 1846 жылы миссионерлер Ескі Калабарда осы халықтың арасында қоныстанғанда, олар өздерін Эфик емес, Эбруту немесе Эбуруту Эфик деп атаған". Джеффрис Эбурутуды бір Ибибио руы деп санауы Рев. Хью Голдидің бұрынғы анықтамаларымен қайшы келеді. Голди Эбурутуды түрлі этникалық топтардан тұратын аймақ деп сипаттаған. Бұл Талботтың басқа этникалық топтардың өздерінің этникалық атауларына "Эбуруту" немесе "Обуруту" қосымшасын қосып отырғанын дәлелдегенімен расталған.
The Efik are an ethnic group located primarily in southern Nigeria, and western Cameroon. Within Nigeria, the Efik can be found in the present day Cross River State and Akwa Ibom state. The Efik speak the Efik language which is a member of the Benue–Congo subfamily of the Niger Congo language group. The Efik refer to themselves as Efik Eburutu, Ifa Ibom, Eburutu and Iboku. The bulk of the Efiks can be found in Calabar and the southern part of Cross River State Prior to 1905, Old Calabar was a term used to describe the Efik settlements of Duke Town, Creek Town, Old town, Cobham town, Henshaw town, Adiabo and Mbiabo (consisting of Mbiabo edere, Mbiabo Ikot Offiong and Mbiabo Ikoneto). The Efik have also been referred to as "Calabar people" in historical literature. The term "Calabar people" was particularly popular prior to the nineteenth century and was synonymous to the Efik. The original seven clans are scattered between Cross River state and Akwa Ibom state and consist of Iboku (Duke town, Henshaw town, Creek town and Cobham town), Obutong, Adiabo, Mbiabo (Mbiabo Edere, Mbiabo Ikot Offiong, Mbiabo Ikoneto), Enwang, Usukakpa and Abayen. The last three clans had greatly dwindled in number and many of their members are believed to have been miscegenated into other Efik clans. The Efik were noted for their involvement in the slave trade where they acted as slave traders and middlemen between the inland slave traders and the Europeans. After the decline of the slave trade, the Efik transitioned into the business of exporting palm oil from the Cross river. Other trading items sold by the Efik included rubber, ivory, barwood and redwood. Throughout the centuries, Efik traders traded with the Portuguese, Dutch, English and French. Etymology
The name "Efik" translates to "Oppressors" and is derived from the Efik Ibibio verb root "Fik" (italic=no). The first letter of the word is correctly written as "Ẹ" and denotes plurality. Several theories have been propounded on the origin of the word. One theory propounded by Okon and Nkpanam Ekereke asserts that the term "Efuk" was a word of defiance and an expression used by the Ibibio man when in a fit of rage. Ekereke and Ekereke further assert that the word was later changed to "Efik". Colonial anthropologist M. D. W. Jeffreys said, "There is reason to believe that a considerable portion of a small Ibibio clan called Ebrutu or Eburutu was the earliest stock of the Efik; for, when the missionaries settled in 1846 at Old Calabar amongst these people for the first time, it was found that they called themselves not Efik but Ebrutu or Eburutu Efik." Jeffreys's assertion regarding Eburutu being a single Ibibio clan is proven false by earlier definitions of Eburutu by Rev. Hugh Goldie. Goldie describes Eburutu as a country that consists of various ethnic groups. This is further proven by Talbot who proves that other ethnicities appended the name "Eburutu" or "Oburutu" to their ethnic names.
Обутонгтың (Ескі қала) құрылуы
Обутонг қашан құрылғаны белгісіз, бірақ көптеген ефик ғалымдары оның 16-ғасырда олардың Биакпан және Умон бауырларымен туған қақтығыс кезінде құрылғандығын болжайды. Олар Обутонгтан қазіргі Биасе ауданына дейін ығыстырылды. Бір теория бойынша, Укпонг Атай Атай Эма Атай, Адим Атай Атай Эма Атай және басқа да негізін қалаушылар, Эво Эманың адамдарының бірі Крик қаласында Укпонг Атаймен күрес кезінде қаза тапқаннан кейін Обутонгты басқарды. Обутонгтан шығар алдында, олардың Нтиняны пайдалануға Оку Атайдан рұқсат сұрағандығы айтылады. Крик қаласынан шыққанда, Крик қаласының билеушісі олардың жартылай бауыры Оку Атай Атай Эма Атай болды. Джеффридің теориясы көптеген ефиктердің арасында танымал емес. Обутонгтың басшысы Эфиом Обо Эффанга баялаған тағы бір теорияда, Антия Экот Отонг Обутонгты құрды делінеді. Efiom Ekpo тобы келгенге дейін, ауызша дәстүр бойынша, ефиктердің бір бөлігі Ндодогиден Крик қаласына көшіп келгенде, Энванг олармен бірге келмей, қазіргі Дюк қаласының орнына көшіп кетті. Окохо Эфиом егіз туды, олардың әкесі кім екені жиі талқыланды. Егіздерді өлтіру дәстүрлі әдет болғандықтан, Едем Эфиом Окохо Эфиомға Крик қаласынан Нсутанаға қашуға көмектескен делінеді. Трансатлантикалық құл саудасы кезінде ефик саудагерлері сауда аттарын жиі қолданды. Еуропалық саудагерлердің сенімін жеңу үшін ефиктер өз аттарын ағылшын тіліне ауыстырды. Мысалы, Окон – Хоган, Орок – Дюк, Акабом – Кобхам, Эне – Генри, Асибонг – Арчибонг болып өзгерді. Барбот тізімдеген екі патшаның атына қосылған "Агбишерея" (сондай-ақ Эгбошери деп те аталады) – олар сауда жасаған елдің аты еді. Бастапқыда ефиктер басқа қауымдармен соғысқа түсіп немесе олардың арасында дүрлікіді тудырып, шабуылдар жасап құлдарды алды. Кейін ауыл тұрғындары ұрланып, Калабарға жіберіліп, онда сатылды. 1765 жылы 5 ай бойы Дьюк қаласында тұрған кемеші Айзек Паркер осы туралы куәлік берді. Паркердің айтуынша, Дик Эбро онымен соғысқа баруды сұрағанда, ол келісіп, қайықтарды қаруландырып, өзенге көтерілді. Ауылға жақындағанда күндіз бұталардың арасында жасырынып, түнде ауылға шабуыл жасап, кездескендерін ұстады. Ұсталғандарды қолғаптап, қайыққа түсіріп, өзен бойымен 45 адамға дейін жинап, Жаңа қалаға оралды. Онда кемелердің капитандырына хабарласып, құлдарды кемелерге бөлістірді. 18-19 ғасырларда ефиктердің құлдарға халықаралық сұранысты қанағаттандыру стратегиясы – Энионг, Ндокки және Арочукву сияқты ішкі құл саудагерлерінен құл алу болды.
Originally, the Efik obtained slaves by going to war with other communities or creating confusion in other communities and capturing slaves in raids. In the latter case, villagers would be kidnapped and sent to Calabar, where they were sold. A testimony by Isaac Parker, a ship keeper who lived at Duke town in 1765 for 5 months, talked about this. According to Parker, When there, Dick Ebro' asking him to go to war with him, he complied, and accordingly having sitted out and armed the canoes, they went up the river, lying under the bushes in the day when they came near a village; and at night flying up to the village, and taking hold of everyone they could see. These they handcuffed, brought down to the canoes, and so proceeded up the river, till they got to the amount of 45, with whom they returned to New town, where sending to the captains of the shipping, they divided them among the ships. By the 18th and 19th centuries, the Efik strategy for filling the international demand for slaves was via obtaining slaves from inland slave traders, such as Eniong, Ndokki and Arochukwu.
Батыс білім беру
1846 жылы миссионерлер келгенге дейін көптеген ефик саудагерлері ағылшын тілін және көптеген африкалық және еуропалық тілдерді еркін білген. Эфик саудагерлері ағылшын тілінде сөйлей, жаза және оқи алатын. Көптеген отбасылар балаларын ағылшын тілін үйренуі және халықаралық сауданың процестерін білуі үшін еуропалық капитанға жіберді. Ескі Калабар басшысынан ағылшын капитанына жазылған ең алғашқы құжатталған хат 1770 жылы жазылған. Эфик Антера Дюктың күнделігі – африкалық құл сауда үйінен сақталған жалғыз жазба. Антера Дюк, сондай-ақ Нитеро Эдем Эфиом деп те белгілі, ефик саудагері болды, оның күнделігі 1785 және 1788 жылдар аралығындағы Ескі Калабардағы күнделікті шараларды көрсетеді.
Екпе қоғамы
Эфик қоғамында заң мен тәртіп бірнеше құпия қоғамдар арқылы сақталды. Осы қоғамдардың ең ежелгілері – Ньяна Ньяку және Нсибиди. Көптеген шетелдік ғалымдар Экпе қоғамының 18 ғасырда Ескі Калабарға әкелінгенін болжайды. 1863 жылы Хоуп Уэдделл былай деп жазған: Шетелдік сауданың арқасында Калабар істері жағдайға жетті, онда түрлі отбасылар арасындағы бірлік пен теңдестер мен бәсекелестер арасындағы бейбітшілік пен тәртіпті сақтау үшін жоғары билік қажеттігі анық болды; содан кейін Эгбо институты қабылданды. Бұл институт Камерунға қарай жағалаудағы бір тайпаның арасында қолданылған, бірақ жаңа аймақта жақсартылып, кеңейтілді.
Foreign commerce soon brought Calabar affairs into such a state, that the want of a bond of union among the different families, and of a supreme authority to enforce peace and order between equals and rivals, became apparent; and the Egbo institution was adopted. It was found in operation among a tribe down the coast towards Cameroons, but was improved and extended in its new field of operations.
18411892 жыл
1841 жылы Ефик патшалары ескі Калабардан құлдарды экспорттауды тоқтату туралы құжатқа ресми түрде қол қойды. Бұл құжаттарды Крик қаласы мен Дьюк қаласының билеушілері Эйо Хонест II және Эямба V қол қойды. Алғашқы миссионерлер 1846 жылы келді. Олардың арасында пастор Хоуп Уэдделл, Сэмюэл Эджерли және тағы төрт адам болды. Бұл миссионерлер мен патша Эйо Хонест II ескі Калабар қоғамына көптеген өзгерістер енгізді. Христиандыққа қарсы деп есептелген бірнеше әдет-ғұрыптарды тоқтату үшін заңдар қабылданды. Осы заңдардың ішінде егіздерді өлтіруге тыйым салу, эсере бұршағы арқылы сынауды тоқтату, адамдық құрбандықтарды жою және басқа да көптеген амалдарға шектеу қойылды.
Миссионерлердің келуі
Құл саудасы оған қарсы күшейтілген жаһандық науқанның нәтижесінде азайып келе жатқанда, Африка жағалауындағы құл саудасы орталықтарында бұл өзгерістер күшті сезілді. Ескі Калабарда саудагерлер пайдалы пальма майы саудасына толық көшуді біртіндеп бастады. Патша Иё Хонест II елге миссионерлер мен технократтарды шақыру үшін хаттар жіберді, технократтарға ерекше мән берді. Осы хаттарға назар аударылып, 1846 жылдың сәуір айында алғашқы миссионерлер Ескі Калабарға келді.
Letters were also sent by King Eyo Honesty II to introduce missionaries and technocrats into the country with emphasis on the latter. These letters were heeded to and in April 1846, the first missionaries arrived Old Calabar.
Обутонгты бомбалау
Обутонгтың қирауы 1854 жылы болды. Басшы Вилли Том Робинс қайтыс болған соң, бірқатар дәстүрлі амалдар жасалды. Крик және Дьюк қалаларының миссионерлері мен билеушілері қарсылық білдіргенімен, олардың қарсылығы ескерілмеді.
Тіл
Эфик халқы Эфик тілінде сөйлейді, ол Крос-Ривер тобына жататын Бенеуэ-Конго тілінің бірі. Эфик саудагерлерінің Төменгі Крос-Ривер аймағындағы саяхаттарының нәтижесінде Эфик тілі Крос-Ривер аймағында сауда тілі ретінде қарастырылды. Эфик тілі басқа этностардан, мысалы, Балондо, Орон, Эфут, Окоён, Эфиат және Экой (Куа) сияқты тайпалардан да сөздерді қабылдады. Эфик тілі Камерунның батысындағы бірнеше елді мекендерде де қолданылды. 1877 жылы Александр Росс Камерун аймағындағы он үш қалада Эфик тілінде сөйлейтінін және олардың жалпы саны шамамен 22 000 адамды құрайтынын хабарлады. Қоғамның Калабарға Усахадеттен келгеніне сеніледі. Екпе институтын құпия қоғамдар тізіміне қосылған кезде, Екпе қоғамы реформаланды және Эфик халқының қажеттіліктеріне бейімделді. Эппе Эфик тілінде "барс" дегенді білдіреді және орманды мекендейтін рух деп саналады. Ямнан жасалған бірнеше тағамдар бар, мысалы, Usuñ abia, Iwụk abia, Afia abia, Ọsọbọ abia, Edifrai abia және Ọfọp abia. Івеве сияқты тағамдар тісі жоқ немесе нашар тісі бар балалар мен қарттарға берілді. Івеве – қайнатылған ямның бір түрі, ол аздаған пальма майымен ұнтақталып, қасықпен араластырылады. Івеве сондай-ақ Эфик құдайларына арнап дайындалатын құрбандық тағамы ретінде қарастырылады. Эфик сиырлары (қалыптасу = жоқ) ерекше құрметпен қарастырылды және көбінесе жаңа діни басшының таққа отыруы сияқты сирек жағдайларда ғана сойылатын. Эфиктер сонымен қатар Mmịn Efik (пальма шарабы), Ufọfọp (жергілікті джин), лимон шөп шайы (Nnyannyaña), Mmịn Eyop (Eyop шарабы) сияқты бірнеше сусындар өндіреді. Пальма шарабын алу үшін пальма ағашының сабағына кесіп, "ағызу" процесі жүргізіледі. Ағызудан кейін шарап бес сағатқа ашытылады. Алкогольдік құрамын Edat (Sacoglottis gabonensis) ағашының қызыл қабығын қосу арқылы арттыруға болады. Пальма жапырақтарының сабағынан жіп жасалып, киім мен сөмкелер тоқылатын. Рафия пальмасынан жасалған киімдер басқа елді мекендерден де экспортталатын, әсіресе егер елді мекен рафиядан жасалған ең жақсы киімдерді жасаса. Икпая – рафиядан жасалған патшалық халат. Икпая қазір Обонг сайланған кезде дәстүрлі таққа отыру рәсімінде киіледі. Бай әйелдер құстан жасалған білезіктер тағатын. Атлантикалық құл саудасының басталуымен Эфик қоғамына бірқатар шетелдік киімдер енгізілді. Ауызша дәстүрге сәйкес, "Иту-ита" деп аталатын киім түрі Ескі Калабарға әкелінген ең алғашқы мата болды. Бұл матаның португалдықтар (Оборики) әкелгеніне сеніледі. Португалдықтар мачталы кемелермен келген делінеді.