Кіріспе

Альфред Адлер негізін қалаған психология мектебі. Жеке психология (Individualpsychologie) – бұл Веналық психиатр Альфред Адлер құраған психологиялық әдіс немесе ғылым. Адлердің осы тақырыптағы еңбегінің ағылшын тіліндегі басылымы (1925 жыл) – негізінен 1912 және 1914 жылдар аралығында оқылған лекциялар мен жарияланған мақалалар жинағы. Бұл мақалалар адам психологиясының барлық аспектілерін бір зерттеуде қамтиды және жеке тұлғаның ажырамас бірлігін көрсету мақсатында жазылған. Жеке психология тұжырымдамасын дамыту барысында Адлер Зигмунд Фрейдтің психоаналитикалық мектебінен айырылды. Адлер бастапқыда өз жұмысын «еркін психоанализ» деп атағанмен, кейіннен «психоаналитик» деген атаудан бас тартты. Оның мінезді тұтас қарапайымдылықпен зерттеуге қатысты әдісі 20-шы ғасырдың соңында кеңес беру және психиатриялық стратегияларға зор әсер етті. «Жеке психология» термині тек жеке адамға ғана емес, пациентті бөлінбейтін бірлік ретінде қарастыру үшін қолданылады. Адлер пациенттің барлық ортасын, соның ішінде оның араласатын адамдарын ескеру қажет екенін айтты.

Адлер психологиясы

Адлер адамның психологиясын анықтау негіздерін жыныстық қатынас пен либидодан, фрейдтік көзқарастан, әлемді жеке бағалауға негізделгенге көшірді. Ол әлеуметтік факторларға ерекше мән берді. Оның пікірінше, адам үш күшпен күресуі керек: қоғамдық, махаббатқа қатысты және кәсіби. Осы күрестер тұлғаның соңғы қалыптасуын анықтайды. Адлер өз теориясын адамның ересек шаққа дейінгі дамуына негіздеді. Ол жек көрінетін балалар, туған кездегі физикалық кемістіктер, туылған реті сияқты мәселелерге баса назар аударды. Адлердің теориясы өзінің теорияларына Адлердің әсерін мойындаған Абрахам Маслоудың гуманистік психологиясына ұқсас. Оның ойынша, адамның мінез-құлқы өзіндік басымдыққа ұмтылудан туындайтын сыртқы факторлардан қалыптасады, мұнда қызығушылық пен оқыту, әдетте салыстырмалы түрде қалыпты даму шегінде жүзеге асырылады. Невроз және басқа патологиялық жағдайлар, өмірдің талаптарына сай емес екендігіне сенетін адамның қауіпсіздікке ұмтылуының немесе қорғаныс стратегияларының (көбінесе санасыз немесе сезімталдықтан тыс) көрінісі болып табылады, ол физикалық немесе психологиялық әлсіздікті жоюға тырысады. "Қалыпты" дамуда бала қолдау алады және оның проблемаларын шыдамдылық пен табандылықпен, сондай-ақ басқалармен ынтымақтасу арқылы уақыт өте келе шеше алатынын қабылдайды. "Қалыпты" адам өмірдің толыққанды мүшесі сезінеді және "кемшіліктеріне батыл бола алады" (Софи Лазарсфельд). Жағдайы нашар балалар, төмендік сезіміне түсіп, өмірдегі қиындықтарды жеңіп, шешу үшін саналы немесе санасыз күш жұмсап, "жағымсыз жағдайдан жақсы жағдайға" өтеді. Өтемақының жоғары деңгейі кейіннен психологиялық қиындықтарға әкелуі мүмкін.

Отставка

Кейбіреулер өздерінің кемшіліктеріне және/немесе қорқыныштарына мойынұсынып, олармен келіседі. Ондай адамдар көп. Әлемнің оларға қатысты көзқарасы салқын және қызығушылықсыз.

Өте жоғары өтемақы

Артық өтемақы дамудың қосымша шегін алуға бағытталған күштірек ұмтылысты көрсетеді, көбінесе қалыпты шектен асып түседі. Бұл ерекше жетістіктерге қарай пайдалы бағыт болуы мүмкін, мысалы, сөйлеу кемістігі бар Демосфен көрнекті шешенге айналды, немесе артық мінсіздікке ұмтылу сияқты пайдасыз бағытқа бұруы мүмкін. Гениальдық артық өтемақының нәтижесі болуы мүмкін. Нашар өтемақы дамуға деген аз белсенді, тіпті салқын қатынасты көрсетеді, бұл әдетте басқа адамдарға артық күтулер мен талаптар қоюға әкеледі. Кейбір адамдар өз кемшіліктерін өтеу туралы идеяға соншалықты құмарланып, соңында осы мақсатқа тым беріліп кетеді. Осылар – невротиктер. Осылайша, мінездің қалыптасуында сыртқы факторлар маңызды рөл атқарады.

Басты және екінші деңгейлі төмендік сезімдері

Кішіпейілділік сезімі – нәресте немесе баладағы кішірек болу, әлсіздік және тәуелділік сезімі. Осы фактіні бағалау Адлердің ойлауының негізгі элементі болды және Зигмунд Фрейдпен арақатынасын үзудің маңызды бөлігіне айналды. Өзін кемсіну сезімі көбінесе дамуға серпін береді. Дегенмен, бала физиологиялық қиындықтар немесе кемістіктер, дұрыс емес тәрбие (зорлық-зомбылық, немқұрайлылық, артық қамқорлық) немесе мәдени және/немесе экономикалық тосқаулар салдарынан өзін кемсінудің күшейген сезімін дамытуы мүмкін. Екіншілік кішіпейілділік сезімі – ересек адамның жетіспеушілік сезімі, ол өте жоғары немесе мүмкін емес өтемақы мақсатын қабылдауынан туындайды, көбінесе мінсіздікке ұмтылудан. Мақсаттан субъективті немесе сезілген қашықтыққа пропорционалды түрде қиындық сезімі күшейеді. Бұл құпиялылыққа қоса, бастапқы кішіпейілділік сезімінің қалдығы ересек адамды мазалап тұруы мүмкін. Кішіпейілділік комплексі – адамның өмірдегі міндеттерде сәтсіздікке ұшырайды деген күшті үміті, бұл пессимистікке және қиындықтарды жеңуге келмейтіндігіне сенуге әкелуі мүмкін.

Қоғамдық сезім

Неміс тілінен аударғанда Gemeinschaftsgefuehl сөзі «қоғамдық сезім», «әлеуметтік қызығушылық», «әлеуметтік түйсік» немесе «әлеуметтік сана» деген мағынаны білдіреді. Қоғамдық сезім – барлық адамдардың бір-бірімен байланысты екенін мойындау және қабылдау, бұл сезім эмоционалдық, когнитивтік және мінез-құлық деңгейінде көрінеді; және Адлердің соңғы жазбаларында осыған баса назар аударылған. Эмоционалдық деңгейде ол адамзатқа жататындығына және басқа адамдарға деген қанағат сезімі ретінде көрінеді. Когнитивтік деңгейде ол басқалармен өзара тәуелділікті түсіну ретінде қабылданады, яғни әрбір адамның жағдайы ақыр соңында баршаның жағдайына байланысты. Мінез-құлық деңгейінде бұл ойлар мен сезімдер өзін-өзі жетілдіруге, сондай-ақ басқаларға көмектесуге және ынтымақтастыққа бағытталған іс-әрекеттерге ұласады. Осылайша, «қоғамдық сезім» ұғымының мәні – адамдардың өздерінің қабілеттерін толыққанды дамытуы, бұл процесс жеке тұлғаға қанағат әкеліп, сонымен қатар басқаларға пайдалы болуға мүмкіндік береді.

Қайтарып алу

Көңілі қалған жағдайда, адам өзін шынайы және қоғамдық тұрғыдан дұрыс дамуға қабілетсіз сезініп, жоғарылық туралы қиял құрайды – Адлер бұл қиялды "жоспарланған соңғы өтемақы және (құпия) өмір жоспарының" әрекеті деп атады. Бұл қиял өмірдің шалқып жатқан, сәтсіздік пен жеке беделдің құлау қаупінен қорғаныш іздейтін аймағында пайда болады. Бұл ойдан туған әлем, алаңдаған эгоны сақтау қажеттілігімен, ақылға немесе салауаттылыққа қайшы келетін жеке логикамен, нақты әлем туралы мәліметтерді түсіндіріп, сүзіп, жойғысы келетін қабылдау схемасымен тұрақтатылады. Бұл – ішкі кернеудің күшеюімен және шындықтан келген шабуылдармен жарылуға дайын нәзік көпіршік. Болуға немесе болуға ұмтылыс орнына, көрінуге ұмтылыс басымдық алады.

Толықтық

Адлеровтық көзқарас үшін ең бастысы – тұлғаны құраушы күштердің жалғыз нәтижесі ретінде емес, тұтас бірлік ретінде қарастыру. Сондықтан бұл «жеке» (бөлінбес) психология деп аталады. Адлерийшілер табиғат пен тәрбиенің арасындағы тартысты жоққа шығаратын радикалды ұстанымды қабылдайды, дамушы адамның табиғат пен тәрбиенің талаптарына жауап ретінде тұлғаны құруда еңбек ететінін, бірақ олармен толығымен шектелмейтінін көрсетеді. Өзін-өзі жасаған тұлға субъективті және ерекше түрде әрекет етеді. Әрбір адам өзін-өзі дамытуға және қоғамдық мағынаға ұмтылыспен қатар келеді, бұл Адлердің өзі «әлеуметтік пайдалылық және жалпы адамзаттың игілігі туралы ұғым» деп атаған, ол тиесілілік, пайдалылық, үлес қосу және тіпті ғарыштық санамен білдіріледі.

Классикалық Адлерий психологиясы бүгінгі күні

Классикалық адлерий психологиясы бүгінге дейін қолданылып келеді. Қазіргі заманғы қозғалыс өзін холистикалық және құндылықтарға негізделген деп сипаттайды, ол терең психологияны және күнделікті өмірдегі практикалық, демократиялық принциптерді құрметтеуді қамтиды. Оның миссиясы – әлеуметтік теңдік пен демократиялық өмір сүру идеалдарын тиімді іске асыру үшін психологиялық денсау және ынтымақтастыққа дайын жеке адамдарды, жұбайлар мен отбасыларды дамытуға көмектесу болып табылады. Бұл модель психиканың ішкі конфликтіде немесе өзіне қарсы бөлінбегенін, керісінше, мақсат, бағыт және толық бірлікке ұмтылатынын болжайды. Анри Элленбергер 1970-ші жылдары «Адлерлік түсініктердің қазіргі психологиялық ойлауға баяу және үздіксіз енуі» туралы жазған. Адлерийшілдер 21-ші ғасырда да дамуда, кейбіреулері психодинамикалықтан когнитивтікке дейінгі басқа терапиялардың элементтерін біріктіретін эклектикалық тәсілді қолданады, ал енді біреулері классикалық тәсілге көбірек назар аударады. Альфред Адлердің бастапқы оқулары мен терапиялық стиліне негізделген бұл қозғалыс бүгінде бірнеше ресурстарды біріктіреді: Курт Адлер, Александр Мюллер, Лидия Зехер, София де Фрис және Энтони Бруктың еңбектері; өзі Адлермен кеңескен Абрахам Маслоудың өзін-өзі іске асыру жөніндегі зерттеулері; және Генри Штайнның шығармашылық жаңалықтары.

Мағыналылыққа ұмтылу

Әрбір адамның негізгі, ортақ қозғалысы, туғаннан бастап өмір соңына дейін, жеңіске жетіп, кеңею, өсу, толықтыру және қауіпсіздікке ұмтылыстан тұрады. Бұл жоғарылыққа немесе басқа адамдар үстінен билік орнатуға ұмтылуға бұрылуы мүмкін. Дегенмен, бұл көбінесе адамның осы әлемде өз орнын табуға және өзінің қалыпқа келгенін сезінуге тырысуымен байланысты. Өкінішке орай, көптеген анықтамалық еңбектер Адлердің негізгі идеясы ретінде тек "билікке ұмтылу" деген теріс түсінікті ғана келтіреді.

Өмір салты

Жеке тұлғаның ұйымдасқандығын көрсететін ұғым, оның ішінде адамдардың әлемге, басқаларға және өздеріне беретін мағынасы, олардың шамаланған соңғы мақсаты, сондай-ақ осы мақсатқа жету үшін қолданатын әсерлік, танымдық және мінез-құлықтық стратегиялары бар: бұл қалыпты немесе невроздық болуы мүмкін.

Шығармадағы соңғы мақсат

Классикалық Адлер психологиясы өмірдің өсуі мен дамуын, алға жылжуын көрсететін орталық тұлғалық динамиканы қабылдайды, бұл Ханс Вайхингердің «фикциялар» тұжырымдамасының Адлерге тигізген әсерін көрсетеді. Жақында «Жеке психология» журналына берген сұхбатында Джейн Гриффит: «Ойдың толыққанды сипаты Адлердің «Жеке психология» терминін таңдауында көрінеді. Бұл неміс тіліндегі бір сөз – Individualpsychologie: бөлінбес. Оны бөліктерге бөлмеу керек. Адлер сондай-ақ жеке адамды ғана емес, оның контекстінен де бөліп қарастыруға болмайды деп ойлады. Ол жеке адамды оқшау түрде зерттеуге болмайды деді».

Сақтану тенденциясы

Қойылған сәтсіздіктен қашу немесе өзін ақтау үшін қолданылатын танымдық және мінез-құлықтық стратегиялар. Олар қорқыныш, фобия немесе депрессия сияқты белгілер түрінде көрініс беруі мүмкін, бұл белгілердің барлығы өмірлік міндеттерден қашуға және жауапкершілікті басқаларға жүктеуге сылтау ретінде қолданылады. Олар агрессия немесе шегіну нысанында да болуы мүмкін. Агрессивті қорғану стратегияларына өзін кемсіту, айыптау, өзін-өзі кінәлау және өкіну сезімі жатады, олардың барлығы шағын өзімдік құндылықты көтеру және асыра бағаланған, идеалистік өзін-өзі бейнелеуді қорғау үшін пайдаланылады. Шегіну түрлі физикалық, психикалық және эмоционалдық тұрғыдан қауіпті көрінетін адамдар мен мәселелерден алшақтау түрінде көрінеді.

Пайдалану психологиясы (иемденуге қарсы)

Жеке адамның әлеуметтік мақсатқа жету үшін ойлауын, сезімін және іс-қимылын (тіпті симптомдарын) пайдалануы. Ол белгілі бір қасиеттерге, ерекшеліктерге немесе көзқарастарға ие болып тумайды, керісінше, мақсатына қызмет ететін сипаттарды ғана қабылдайды, ал ниеттеріне сай келмейтіндерін қабылдамайды. Бұл тұжырым адамның өзінің мінезі үшін жеке жауапкершілігін күшейтеді.

Классикалық Адлерий психотерапиясы

Классикалық Адлер психотерапиясы жеке психотерапияны, жұптық терапияны немесе отбасылық терапияны, қысқа немесе ұзақ мерзімді терапияны қамти алады, бірақ барлық осы тәсілдер Адлердің жеке психологиясына негізделген параллель жолдарды ұстанады. Адлер терапиясы жеке адамның жеке өмірлік жоспарын анықтауды, оның өзін-өзі жеңіске жетелемейтін, пайдасыз және болжамды аспектілерін түсіндіруді және әлеуметтік және қоғамдық мақсаттарға деген қызығушылықты арттыруға ынталандыруды қамтиды. Қолданылатын нақты әдістердің арасында парадокстар, әзіл-қалжыңдар немесе тарихи мысалдар, симптомдардың өзін-өзі қорғау рөлін талдау және пациенттің өзін-өзі жауапкершілікке итермелеу арқылы ауысуды азайту болды. Ақыл-ойдың өсу моделіне негізделген Адлердің тәсілі әлеуметтік қызығушылықты дамытуға және архаикалық жеке логикаға негізделген қайталанатын өмір салтын азайтуға бағытталған. Пациентпен ақылдасуға баса назар аудара отырып, классикалық Адлер терапиясы когнитивтік-мінездік терапияның кейінгі тәсілімен ұқсастықтарды көрсетеді. Адлер психотерапиясының ядросында – жалпы адамзаттық сезімге және пациенттің немесе клиенттің әлі оянбаған әлеуетіне сенімге негізделген ынталандыру процесі. Пациенттің құпия өмірлік жоспарын түсіндіру арқылы терапевт пациентке әлеуметтік мүдделердің кең әлеміне жақсы бейімделген балама көзқарасты ұсына алады. Осы ынталандыру процесі Адлер тәсілін балалардың дамуы мен тәрбиесімен айналысатын барлық мамандықтар үшін құнды етеді, ал терапиялық білім беру Адлердің басты мақсатының бірі болды.

Мақсаттар/көшірме

Адлерий психотерапиясы әр клиенттің жекелеген терапия түріне ие екендігімен ерекшеленеді. Дегенмен, терапияны терапевт алты кезеңнен тұратын процесте жасайды. Терапияның басты мақсаты – клиент пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты орнату, клиенттің денсаулыққа зиян келтіретін және әлем туралы шындықтан алыс ойларын жоққа шығару, сондай-ақ өзін-өзі жеңіске жетелемейтін мінез-құлқының орнына, оң және салауатты өмір салтына бастайтын мінез-құлқымен алмастыру болып табылады. Осы классикалық психотерапияның кезеңдері:

1-кезең: Бұл кезең қолдау көрсетуге бағытталған және екі сатыдан тұрады. Бірінші сатыда эмпатия мен қарым-қатынасқа баса назар аударылады. Терапевт клиентке жылулық, қабылдау, үміт сыйлайды, сонымен қатар сенімділік пен жігер береді. Бұл кезеңнің екінші сатысы клиент туралы ақпарат жинауға арналған. Балалық шақ естеліктері мен оның әсерлері, сондай-ақ клиенттің өмірлік қиындықтармен қалай күресетіні туралы мәліметтер іздестіріледі. 6-кезең: Метатерапия кезеңі – Адлер терапиясынан өткен, өмірлерін мақсаттарына сәйкес өзгертіп, қалаған тұлғаға айналу жолында табысқа жеткен клиенттерге арналған. Терапияның осы соңғы бөлігі клиенттерге өмірде не нәрселердің маңызды екенін анықтап, осы «жоғары құндылықтарға» ұмтылуға кеңес береді.

Үш курстар

Рудольф Дрейкурс – Венада Адлердің басшылығымен оқыған психиатр. Адлердің еңбектері американдық аудитория арасында өте танымал болды және жақсы қабылданып, бірақ ол қайтыс болғаннан кейін бұл танымалдылығын жоғалтты. Дрейкурс Адлердің өлімінен кейін Адлер психотерапиясын қайта жандандырды.

Классикалық Адлеров психологтары

Адлерийлік – Альфред Адлердің (1870–1937) жеке психологияның (Individualpsychologie) теориясы мен тәжірибесіне қатысты. Адлерийлік клиенттерге өзінің әлсіздік сезімін жеңуге, байланысқандық сезімін дамытуға және маңыздылыққа ұмтылысын қоғамдыққа пайдалы бағытқа бұруға көмектеседі. Құрметті Сократтық әңгіме арқылы олар өздері және әлем туралы бұрыс түсініктерді, көзқарастарды, мінез-құлықты және сезімдерді түзетуге шақырылады. Ұдайы қолдау клиенттерді бұрын мүмкін емес деп ойлаған нәрсеге талпынуға ынталандырады. Сенімділік, мақтаныш және қанағаттанудың артуы ынтымақтастыққа деген құштарлықты және қабілетті арттырады. Классикалық адлерийлік психотерапияның басты мақсаты – асыра қорғаныш (сақтандыру), өзін-өзі жоғары қою және өзін-өзі баптауды, терең өзіндік біліммен және шынайы, батыл әлеуметтік сезімдермен алмастыру. Белгілі адлерийшілерге:

Тарих

Альфред Адлер ерте социализм мен Фрейдтің күшті ықпалында болды. Бұл оның алғашқы еңбектері мен теорияларында көрінеді. Ол адамдардың өз өмірін өзгерте алатынын баса көрсетті. Адлер мен Фрейд бір-бірін құрметтеді, бірақ Адлер Фрейдтің теорияларымен толық келіспеді және оларды қабылдамады. Адлер балалық шақ өмірі адамдардың қазіргі проблемаларына әсер ететініне сенді, бірақ олардың жалғыз себебі екенін қабылдамады. Ол сондай-ақ ерік бостандығы мен туа біткен жігерліліктің қазіргі проблемаларға себеп болатынын айтты. Ол адамдардың өмір бойындағы тәжірибелерінің құрбаны екеніне сенбейді.

Құралымдары

Адлердің назарында көптеген мәселелер болды, бірақ классикалық Адлер психотерапиясына (ә. ә. жеке психология) үлес қосқан негізгі компоненттер бар. Балалар туа біткен күшпен дүниеге келеді, ол оларды өздерінің шешімдерін қабылдауға және өз пікірлерін дамытуға мүмкіндік береді. Ол адамдар жағдайдың нәтижесі ғана емес, сонымен қатар жағдайды құраушылар екенін айтты. Адамның сезімдері, сенімдері және мінез-құлқы бірігіп, әрбір жеке тұлғаны ерекше етеді. Назар аударуға тиіс тағы бір сала – фикциялар. Фикциялар – бұл шындыққа толық сәйкес келмейтін, бірақ шындықпен күресуге көмектесетін саналы және санасыз идеялар. Адамдар фикцияларды өздері, айналасындағылар және қоршаған ортаны қабылдау тәсілі ретінде жасайды, соның арқасында өз сезімдерін, ойларын және іс-әрекеттерін басқарады. Тағы бір маңызды ұғым – соңғы мақсат. Бұл тек бір ұйымдасқан күш бар деген сенім, ол – фикциялық соңғы мақсат. Фикциялық соңғы мақсат балалық шақта қалыптасады және адамның өмірі бойында сақталады. Ол көбінесе санасыз болады және мінез-құлыққа әсер етеді. Фикциялық соңғы мақсатпен, сұрақтар «неліктен» немесе «қайдан» емес, «не үшін» немесе «қайда» деген бағытта қойылады. Мінез-құлықтың себебін табудың орнына, оның мақсаты мен мағынасына назар аударылады. Мінез-құлықтың соңғы себебіне басты назар аударылады, осы себепті ол фикциялық соңғы мақсат деп аталады. Әлеуметтік қызығушылық – классикалық Адлер психотерапиясына үлес қосатын тағы бір сала. Ол адамдардың әлеуметтік жандар екеніне сенеді. Адамның басқа адамдармен қарым-қатынасы оның психологиялық денсаулығы үшін өте маңызды. Әлеуметтік қызығушылық – отбасының, топтың немесе қоғамның бір бөлігі болу сезімі. Әлеуметтік қызығушылыққа байланысты маңызды ұғым – эмпатияны сезіну қабілеті. Эмпатияны көрсету – басқалармен байланысудың бір жолы.