Кіріспе

Арктикадағы ұқсас станциялар жоқ. Көптеген үкіметтер Антарктикада тұрақты зерттеу станцияларын құрды және бұл базалар кеңінен тараған. Арктикада орналасқан қозғалмалы мұз станцияларынан өзгеше, Антарктиканың қазіргі зерттеу станциялары тастардың үстіне немесе (практикалық тұрғыдан) орнықты мұзға салынған. Осы станциялардың көпшілігі жыл бойы қызмет етеді. Антарктика шартына қол қойған 56 елдің ішінде 55 ел (2023 жылғы мәлімет бойынша) континентте маусымдық (жазғы) және жыл бойы жұмыс істейтін зерттеу станцияларын пайдаланады. Континентте және жақын аралдарда ғылыми зерттеулер жүргізетін және қолдайтын адамдардың саны жазда шамамен 4800-ге, ал қыста (маусымда) шамамен 1200-ге дейін жетеді. Бұл тұрақты станциялардан өзге, әр жазда нақты жобаларды қолдау үшін шамамен 30 далалық лагерь құрылады.

Бірінші негіздер

XIX ғасырдың соңында Антарктиканы зерттеудің қаһармандық дәуірінде континентте алғашқы базалар құрылды. 1898 жылы норвегиялық-британдық саяхатшы Карстен Борхгревинк британдық Антарктика экспедициясын Кейп-Адарға жетектеп, Ридли-Бичте алғашқы Антарктика базасын орнатып, құрды. Бұл экспедиция көбінесе экспедиция кемесінің атымен – «Оңтүстік крест» экспедициясы деп аталады. Экспедиция құрамындағы басым бөлігі норвегиялықтар болғанымен, экспедицияны қаржыландырған британдықтар еді, осы қаржыны сэр Джордж Ньюнес берген. Бұл экспедицияның 10 мүшесі Кейп-Адардың батысындағы Робертсон шығанағын иттердің көмегімен зерттеді, ал кейін кемеге қайтарылғаннан соң, Росс мұз қалқасына қысқа сапарлар жасады. Экспедицияның қапталы әлі де жақсы жағдайда сақталған және оны туристер жиі барып көреді. Кейіннен 1911 жылы Виктор Кэмпбелл басқаруымен Скотттың Солтүстік тобы бұл қапталды бір жыл бойы пайдаланды, себебі мұз қалқасының шығыс бөлігін зерттеуге жасаған әрекеттерінен кейін Роалд Амундсеннің Оңтүстік полюске шабуылға дайындалып жатқанын анықтады. 1903 жылы доктор Уильям С. Брюстің Шотландия Ұлттық Антарктика экспедициясы Антарктидаға аттанды, оның мақсаттарының бірі – аймақта метеорологиялық станция құру еді. Экспедиция құрлық табуға сәтсіздікке ұшырағаннан кейін, Брюс Оңтүстік Оркней аралдарындағы Лори аралына қайтып, онда бекініп қалуға шешім қабылдады. Аралдар метеорологиялық станция үшін ыңғайлы жерде орналасқан, сонымен қатар Оңтүстік Америка құрлығына салыстырмалы түрде жақын болғандықтан, тұрақты станция құруға мүмкіндік берді. Брюс метеорологиялық өлшемдерді жүргізу, теңіз үлгілерін іздеу үшін тралмен аулау, ботаникалық экскурсиялар ұйымдастыру, биологиялық және геологиялық үлгілерді жинауды қамтитын кең ауқымды жұмыс бағдарламасын енгізді. Бұл Лори аралында қалатын топтарға ұсынылатын метеорологиялық зертхананы басқару үшін тұрғын үй ретінде қызмет етуі тиіс еді. Ғимарат жергілікті материалдардан құрғақ тас салу әдісімен салынды, ал шатыры ағаш пен кенептен жасалды. Аяқталған үйдің көлемі 6 × 6 метр, екі терезесі бар және ол алты адамға арналған жатақхана ретінде жабдықталған. Рудмоз Браун былай деп жазды: «Бізде еріткіш және тас қалау құралдары болмағандықтан, бұл үй керемет жақсы және берік. Менің ойымша, ол бір ғасырдан кейін де тұрған болар».

Брюс кейіннен станцияны және құралдарды Аргентинаға беруді ұсынды, бірақ үкімет ғылыми миссияны жалғастыруға міндеттенсе ғана. Брюс 1903 жылдың желтоқсанында британдық офицер Уильям Хаггардқа өз ниеті туралы хабарлады, ал Хаггард Брюстің ұсынысының шарттарын бекітті. «Скотия» 1904 жылдың 14 қаңтарында Лори аралына қайтып оралды, Аргентинаның Ауыл шаруашылығы министрлігінің, Ұлттық метеорологиялық қызметінің, Мал шаруашылығы министрлігінің және Ұлттық пошта және телеграф басқармасының өкілдерін тасымалдады. 1906 жылы Аргентина Оңтүстік Оркней аралдарында тұрақты база құрылғанын халықаралық қауымдастыққа хабарлады.

Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі кеңею

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін, 1943 жылы британдықтар континентте бекініп қалу үшін «Табарин» операциясын бастағаннан кейін, келесі қырық жыл бойы көп нәрсе болған жоқ. Басты себеп – Аргентинаның Германияға деген симпатиясымен күшейтілген Антарктиканың әртүрлі қоныстанбаған аралдары мен бөліктеріне британдықтардың нақты талаптарын орнату болды. Соғыс басталмас бұрын, неміс ұшақтары «Жаңа Швабия» деп аталатын аумақтық талап ету үшін Мауд патшайымы жеріне свастика белгілері бар маркерлер тастады. Лейтенант Джеймс Марр басқаратын 14 адамнан тұратын команда 1944 жылдың 29 қаңтары, сенбі күні Фолкленд аралдарынан екі кемемен – HMS William Scoresby (мина тазартатын траулер) және HMS Fitzroy кемелерімен аттанды. Марр 1921–1922 жылдардағы британдық зерттеуші сэр Эрнест Шеклтонның Антарктикаға соңғы экспедициясына қатысқан. Ақпан айында Десепшн аралындағы тасталып қалған норвегиялық кит аулау станциясының жанында, Аргентина туларының орнына Ұлыбритания туы көтерілді, сондай-ақ Грэм Лэнд жағалауындағы Порт Локройда (11 ақпанда) базалар құрылды. 1945 жылдың 7 ақпанында тауарларды түсіруге жасалған сәтсіз әрекеттен кейін, 1945 жылдың 13 ақпанында Үміт шығанағында тағы бір база салынды. Бұл Антарктида құрлығында салынған алғашқы тұрақты базалар еді. АҚШ 1929 және 1958 жылдар аралығында адмирал Ричард Э. Бёрд басшылығымен Киттер шығанағының жанында «Кішкентай Америка» деп аталған бес базаны салды. Олардың барлығы қазір мұз тастағында теңізге қарай жылжып кеткен. Соғыстан кейін халықаралық белсенділік күрт өсті. Чили 1947–1948 жылдары бірінші чилилік Антарктика экспедициясын ұйымдастырды. Басқа жетістіктерімен қатар, Чили президенті Габриэль Гонсалес Видела өзінің базаларының бірін ашып, континентке аяқ басқан алғашқы мемлекет басшысы болды. Сигни зерттеу станциясы (Ұлыбритания) 1947 жылы, Австралияның Маусон станциясы 1954 жылы, ал Дюмон д'Урвилл станциясы 1956 жылы алғашқы француз станциясы ретінде құрылды. Сол жылы АҚШ МакМердо станциясын және Амундсен–Скотт Оңтүстік полюс станциясын, ал КСРО Мирный станциясын салды. 2023 жылы австралиялық команданың зерттеу есебінде халықаралық зерттеу станцияларының қалдырған ластануы әлемдегі ең жұқ жүретін порттардағы ластану деңгейімен салыстырылатыны анықталды.

Субантарктикалық станциялар

АтауыОрынЖеріӘкімшілікҚұрылған жылыЖазғы халқыҚысқы халқыUTC айырмасыЖылдық орташа температура (°C)Альфред ФурОль де ла ПосессионФранцуздық полярлық институты19634524+55.3Кош аралыБритандық Антарктика зерттеуі1957104−2−0.2КемпбеллКемпбелл аралыMetService194600+127.0ГаугГауг аралыОңтүстік Африка ауа райы қызметі19561010011.5Кинг Эдвард ПойнтКинг Эдвард ПойнтБритандық Антарктика зерттеуі19502212−21.6МаккуариМаккуари аралыАвстралиялық Антарктика бөлімі19484016+104.9МарионПринц Эдвард аралдарыОңтүстік Африка Ұлттық Антарктика бағдарламасы19481818+35.5НорвегияБуве аралыНорвегиялық полярлық институты1927601Порт-о-ФрансеКергелен аралдарыФранцуздық полярлық институты196312045+55.2

Тек жазғы белсенді станциялар

АтауыОрындылығыЕліАдмин. (Әкімшілік) Жыл. (құрылған) Макс. перс. (адам) Жазғы поп. (халық) UTC ауысуыЖылдық орташа температура (°C)АбоКоролева Мод ЖеріФинляндиялық Антарктика ғылыми бағдарламасы19881713−15.3БраунПарадиз шығанағыАргентина Антарктика институты19511212−3−2.4КамераЖарты ай аралыАргентина Антарктика институты19532220−3−2.4КарвахальАделаида аралыЧили Антарктика институты19844646−9.8КоллинзФилдес түбегіЧили Антарктика институты20066ДаллманнКарлини станциясыАльфред Вегенер институты19941616−2.4ДесепшенДесепшен аралыАргентина Антарктика институты19483618−3−3.0Дирк Герритс зертханасыРотера станциясыБритандық Антарктикалық зерттеуі, Нидерланды Полярлық бағдарламасы20131010−5.0ДобровольскийБунгер төбелері, Уилкс ЖеріПольша Ғылым академиясы19561010−9.1ЭлихирибеэтиХоуп шығанағыУругвай Антарктика институты194587−4.8Габриэль де КастильяДесепшен аралыИспания Ұлттық зерттеулер кеңесі19893633−0.7ГондванаТрансантарктика тауларыАльфред Вегенер институты1983Гонсалес ВиделаУотербот Поинт, Грэхем ЖеріЧили Әуе күштері19511515−6.7Гильермо МаннКейп ШиррефЧили Антарктика институты1991880.4ДжиннаСёр Рондане таулары, Королева Мод ЖеріПәкістан Антарктика бағдарламасы1991Хуан Карлос IОңтүстік шығанағы, Ливингстон аралыИспания Ұлттық зерттеулер кеңесі19885027−3−1.2Хулио РипамонтиАрдли аралыЧили Антарктика институты198243КёненКоролева Мод ЖеріАльфред Вегенер институты2001286−42.2КунлунДом АҚытай Полярлық зерттеулер институты20092626−51.4Лау Раковица НегойцаЛарсеманн төбелері, Принцесса Элизабет ЖеріРумыния Полярлық зерттеулер институты198613ЛениАдмиралтейство шығанағыАҚШ Антарктика бағдарламасы19852Мачу ПикчуАдмиралтейство шығанағы, Король Георг аралыПеру Антарктика институты19893030−2.1МальдонадоГринвич аралыЭквадор Антарктика институты19903432МатиенсоГрэхем ЖеріАргентина Антарктика институты19611212−3−5.0МельхиорМельхиор аралдарыАргентина Антарктика институты19471512−3−2.9МендельДжеймс Росс аралыМасарик университеті20072020−6.8МолодежнаяТала төбелері, Шығыс АнтарктикаРесей Антарктика экспедициясы19621515−11.0ПетрельДанди аралыАргентина Антарктика институты19674525−3−7.1Порт ЛокройГудьер аралыҰлыбритания Антарктика мұражайы19444ПримавераГрэхем ЖеріАргентина Антарктика институты19771818−3−3.0Принцесса ЭлизабетКоролева Мод ЖеріХалықаралық Полярлық қоры20074022−18.0РисопатронРоберт аралыЧили Антарктика институты19496−2.3ШиррефКейп ШиррефҰлттық Мұхит және Атмосфера Басқармасы19966СигниСигни аралы, Оңтүстік Оркней аралдарыБритандық Антарктикалық зерттеуі1947814−2.1СобральФилхнер-Ронне мұз қалқаныАргентина Антарктика институты196576−3Святой Климент ОхридскийЭмона Анкоридж, Ливингстон аралыБолгария Антарктика институты19882222−3−1.0СвеаКоролева Мод ЖеріШвед Полярлық зерттеулер секретариаты19885ТайшанПринцесса Элизабет ЖеріҚытай Полярлық зерттеулер институты20142020−30.3ТАРСАт қосылысыТүрік Полярлық зерттеулер бағдарламасы20195026ТорКоролева Мод ЖеріНорвегиялық Полярлық зерттеулер институты19937Одақ мұздығыОдақ мұздығыЧили армиясы, Чилий флоты, Чили әуе күштері, Instituto Antártico Chileno201470−3ВечерняяяВечерняя тауы, Тала төбелеріБеларусь Ұлттық ғылым академиясы20071211ВасаКоролева Мод ЖеріШвед Полярлық зерттеулер секретариаты19892013−15.3ЕлчоОңтүстік шығанағы, Думер аралыЧили Антарктика институты196228282.0ЗуккеллиТерра Нова шығанағыҰлттық Антарктика зерттеулер бағдарламасы, ENEA, CNR1986120120+12−14.0

Белсенді емес станциялар

АтауыОрындылығыЕліАдмин. (Әкімшілік) Жыл. (құрылған) ТүріUTC жыл сайынғы орташа температурасы (°C)Жыл жабылдыСтатусAguirre CerdaDeception IslandInstituto Antártico Chileno1955Жаз1967ҚырылдыArturo ParodiEllsworth LandInstituto Antártico Chileno1999Жаз2014Жабылды, құрастырылдыAsukaQueen Maud LandNational Institute of Polar Research1985Жаз1992Жабылды, қар астындаBelgrano IFilchner Ronne Ice ShelfInstituto Antártico Argentino1955Тұрақты−31980Тастап кетілді, жоғалдыBelgrano IIIBerkner IslandInstituto Antártico Argentino1980Тұрақты−31984Тастап кетілдіBorgaBorg MassifSouth African National Antarctic Programme1969Жаз1976ЖабылдыBrocktonRoss Ice ShelfUnited States Navy1965Жаз1972Тастап кетілдіByrdMarie Byrd LandUnited States Antarctic Program1957Жаз−28.12005Тастап кетілдіCharcotAdélie LandFrench Polar Institute1957Тұрақты1959Жабылды, тастап кетілдіDakshin GangotriDakshin Gangotri GlacierNational Centre for Polar and Ocean Research1984Тұрақты1990Жабылды, қолдау базасыDome FujiQueen Maud LandNational Institute of Polar Research1995Жаз−54.32019ЖабылдыDrescherQueen Maud LandAlfred Wegener Institute1986Жаз2016Жабылдысақтау=1Zavadovskiy IslandSoviet Antarctic Expedition1960Қыс1960Жабылдысақтау=1Filchner Ronne Ice ShelfSoviet Antarctic Expedition1975Жаз1986Жабылды, жоғалдысақтау=1Lassiter CoastSoviet Antarctic Expedition1982Жаз1986ЖабылдыDruzhnaya IIIQueen Maud LandSoviet Antarctic Expedition1982Жаз1991Жабылдысақтау=1Princess Elizabeth LandRussian Antarctic Expedition1987Жаз2013ЖабылдыEast BaseStonington IslandUnited States Antarctic Service Expedition1941Тұрақты1948ЖабылдыEightsEllsworth LandNational Science Foundation1963Тұрақты1965ЖабылдыEllsworthFilchner Ronne Ice ShelfUnited States Navy, Instituto Antártico Argentino1957Тұрақты−221962Жабылды, жоғалдыFaradayGalindez IslandBritish Antarctic Survey1947Тұрақты−3.31996Жабылды, Вернадский болдыFilchnerFilchner Ronne Ice ShelfAlfred Wegener Institute1982Жаз1999Тастап кетілді, жоғалдысақтау=1Filchner Ronne Ice ShelfAlfred Wegener Institute1976Тұрақты1993Құрастырылдыlt=Georg von Neumayer Princess Martha CoastAlfred Wegener Institute1981Тұрақты1993Жабылды, мұзға баттыGiacomo BoveItalia ValleyRenato Cepparo Expedition1976Жаз1976Жабылды, саботаж жасалдыHallettHallett PeninsulaInternational Geophysical Year1956Жаз1973Құрастырылдысақтау=1Princess Ragnhild CoastNational Center for Polar Research1958Тұрақты1967Жабылды, тастап кетілдіKomsomolskayaQueen Mary LandArctic and Antarctic Research Institute1957Тұрақты−521962Тастап кетілдісақтау=1Lazarev Ice ShelfSoviet Antarctic Expedition1959Тұрақты1961Жабылды, тастап кетілдіLeningradskayaOates Coast, Victoria LandRussian Antarctic Expedition1971Жаз−14.22008ЖабылдыLittle AmericaRoss Ice ShelfUnited States Navy1929Тұрақты−221987ЖоғалдыLittle RockfordMarie Byrd LandUnited States Navy1958Жаз1965Жабылды, тастап кетілдісақтау=1Queen Maud LandNorwegian–British–Swedish Antarctic Expedition1950Тұрақты1952Жабылдысақтау=1Drygalski IslandSoviet Antarctic Expedition1960Қыс1960ЖабылдыMizuhoMizuho PlateauNational Institute of Polar Research1970Жаз1987ЖабылдыNeumayer IIQueen Maud LandAlfred Wegener Institute1992Тұрақты2009Құрастырылдысақтау=1Fimbul Ice ShelfSixth Norwegian Antarctic Expedition1957Тұрақты1960Жабылдысақтау=1Bunger HillsRussian Antarctic Expedition1987Жаз1995Жабылдысақтау=1Queen Mary LandSoviet Antarctic Expedition1956Тұрақты−381959ЖабылдыPlateauQueen Maud LandUnited States Navy, National Science Foundation1965Тұрақты−56.71969Жабылдысақтау=1Queen Mary LandSoviet Antarctic Expedition1960Жаз1960Тастап кетілді, жоғалдыPole of InaccessibilityKemp LandSoviet Antarctic Expedition1958Жаз−58.21958ЖабылдыPort MartinCape MargerieFrench Antarctic Expedition1950Тұрақты1952Өрттен жартылай қирады, жабылдыRusskayaMarie Byrd LandRussian Antarctic Expedition1980Жаз−6−12.41990ЖабылдыSANAE IFimbul Ice ShelfSouth African National Antarctic Programme1960Тұрақты1963Жабылды, тастап кетілдіSANAE IIFimbul Ice ShelfSouth African National Antarctic Programme1971Тұрақты1979Жабылды, тастап кетілдіSANAE IIIFimbul Ice ShelfSouth African National Antarctic Programme1979Тұрақты1997Жабылды, тастап кетілдіSarie MaraisAhlmann RidgeSouth African National Antarctic Programme1982Жаз2001Жабылды, тоқтатылдыSipleEllsworth LandStanford University's STAR Lab1973Жаз1988Жабылдысақтау=1Amery Ice ShelfSoviet Antarctic Expedition1971Жаз1974ЖабылдыSovetskayaKaiser Wilhelm II LandArctic and Antarctic Research Institute1958Тұрақты1959Жабылды, тастап кетілдіSoyuzPrince Charles MountainsSoviet Antarctic Expedition1982Тұрақты+52007ЖабылдыStation BDeception IslandFalkland Islands and Dependencies Aerial Survey Expedition1944Тұрақты1969Жабылды, тастап кетілдіStation CCape GeddesBritish Antarctic Survey1946Жаз1947Жабылды, тастап кетілдіStation DHope BayBritish Antarctic Survey1945Тұрақты1964Жабылды, ECARE болдыStation EStonington IslandBritish Antarctic Survey1946Тұрақты1975ЖабылдыStation GAdmiralty BayBritish Antarctic Survey1947Тұрақты1961Жабылды, бұзылдыStation JProspect PointBritish Antarctic Survey1957Тұрақты1959Жабылды, алындыStation NAnvers IslandBritish Antarctic Survey1955Тұрақты1971Өрттен қирады, бұзылдыStation ODanco IslandBritish Antarctic Survey1956Тұрақты1959Жабылды, бұзылдыStation TAdelaide IslandBritish Antarctic Survey1961Тұрақты1977Жабылды, Carvajal болдыStation VView PointBritish Antarctic Survey1953Тұрақты1963Жабылды, Jorge Boonen болдыStation WDetaille IslandBritish Antarctic Survey1956Тұрақты1959ЖабылдыStation YHorseshoe IslandBritish Antarctic Survey1955Тұрақты1960ЖабылдыVandaVictoria LandAntarctica New Zealand1969Жаз−19.71995Жабылдысақтау=1East AntarcticaRussian Academy of Sciences1957Тұрақты1957Жабылды, тастап кетілдісақтау=1Weddell SeaRussian Antarctic Expedition, National Science Foundation1992Жаз1992ЭвакуацияландыWorld ParkCape EvansGreenpeace1987Тұрақты1991Құрастырылды