Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигерияның этносы
Ethnic group of Nigeria
Тарок – Нигерияның Орталық белдегі Плато штатының оңтүстік-шығысындағы төбелер мен жазықтарда өмір сүретін егісшілдік қоғам.
Tarok is an agrarian society in the hills and on the plains southeast of Plateau State, Middle Belt, Nigeria.
Тарок халқы
Тарок халқы өздерін oTárók деп атайды, олардың тілі iTárók және олардың жері ìTàrók. Олар негізінен Орталық Нигериядағы Плато штатының Лангтанг Солтүстік, Лангтанг Оңтүстік, Уэсе, Миканг және Канке аудандық басқару аймақтарында (АБА) қоныстанған. Олардың Лангтанг қаласы штаттың астанасы Джостан оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 186 километр қашықтықта орналасқан. Сонымен қатар, олар Шендам, Куаан Пан, Канам, Панкшин АБА-ларында және Баучи штатының Тафава Балева АБА-сының бір бөлігінде көптеп табылады. Насарава және Тараба штаттарында шашыраңқы Тарок шаруа қоғамдары кездеседі. Халқы туралы антропологиялық және этнографиялық еңбектерде Фицпатрик (1910), Роджер Бленч, Ламле (1995), Фамванг және Лонгтау (1997) сияқты авторлар белгілі бір дәрежеде сипаттаған. oTárók – қазіргі таңда біркелкі топты құрайтын түрлі халықтардың бірігуі. Олардың құрамында Пе, Нгас, Джукун, Богхом, Тель (Монтол) және мүмкін Тал тайпалары болған, ал қалғандары әлі де белгісіз немесе толық анықталмаған. Тарок ұлтының халықтарының араласуын микро деңгейде мәдениет көрсетеді. Бұл жерде олардың тілінің сипаттамасы қарастырылады.
The Tarok people call themselves oTárók, their language iTárók and their land ìTàrók They are found principally in Langtang North, Langtang South, Wase, Mikang and Kanke Local Government Areas (LGAs) of Plateau State in Central Nigeria Their main town of Langtang is located about 186 kilometres south east of Jos, the state capital They are also found in large numbers in Shendam, Qua'an Pan, Kanam, Pankshin LGAs and some part of Tafawa Balewa LGA of Bauchi state the Sur (Tapshin) Scattered in Nasarawa and Taraba states are Tarok farming communities The people have been described to some extent in anthropological and ethnographical works by Fitzpatrick (1910), Roger Blench, Lamle (1995), Famwang and Longtau (1997) The oTárók is an amalgamation of various peoples who now form a more or less ‘homogeneous’ group The constituents were of Pe, Ngas, Jukun, Boghom, Tel ( Montol ) and probably Tal origins, while others still remain obscure or unknown The culture at a micro level portrays this admixture of peoples of the Tarok nation. The focus here is a description of their language .
Тілдің атауы
Әдебиетте Тароктың басқа да атаулары қолданылған: Аппа, Ергам және оның түйірленген түрлері – Ергум және Ергем. Кейбір авторлар Тарокты Taroh деп қате жазған. Ал Аппа атауын жүкүндер Тарокқа деген достық сезімді білдіру үшін қолданады. Осы жаңа мәліметтер Тароктың Тал/Нгас көшпенділеріне берілген лақап есім болғанын көрсетеді. Алғашқы топтың нақты аты жоғалып, оның орнына осы лақап есім қалып қойған. "Пе Тарок" термині бүгінде Тарок деп аталатын тілдің бастапқы нұсқасын сөйлеген адамдарды көрсетеді, қарама-қайшылықтарға қарамастан. Халықтардың тегі күрделі мәселе болғанымен, Proto Tarok тілі қазіргі Тарок тілінің бастауы екені анық (олардың бастапқы аты қандай болғанына қарамастан).
In the literature, other names have been used for Tarok as Appa, Yergam and its variants of Yergum and Yergem The name Tarok itself has been wrongly spelt by some as Taroh. The name Appa on the other hand is used by the Jukun to refer to oTarok as a friendship term These fresh insights are pointing to a conclusion that Tarok was a nickname given to the Tal/Ngas immigrants. The name of the original group is lost and has been replaced by the nickname The term Pe Tarok refers to the people who first spoke the original form of the language called Tarok today the mismatch notwithstanding The origins of the peoples may be a knotty topic, but it is clear that Proto Tarok is the parent of the language which is known as Tarok today (whatever might have been their original name).
Тарок - шади тілдерінің теңізі
Лонгтау тарок тілін Беноу-Конго тілдерінің бірі деп сипаттады, ол шади тілдерінің арасында дерлік толығымен жоғалып кеткен. Бұл тілдерге нгас, тел, богом, хауса және йивом кіреді. Тарок тілі 20-шы ғасырда кеңінен тарады және қазір оңтүстік-шығыста Уапанмен шектеседі. Шади тілдері афроазиялық деп аталатын басқа тіл отбасына жатады. Лонгтау тароктың қазіргі орнына богом және нгас халықтарының шығысқа және оңтүстікке қарай жылжуынан бұрын қоныстанғанын түсіндірді.
Longtau described Tarok as one of the Benue–Congo languages which is almost completely submerged in a sea of Chadic languages These languages include Ngas, Tel, Boghom, Hausa and Yiwom Its non Chadic neighbours are Pe, Jukun Wase and Yangkam. Tarok has spread considerably in the twentieth century and it now borders Wapan in the South East The Chadic languages belong to a different language family called Afroasiatic Longtau explained that Tarok had settled in their present abode long before the Eastern and Southward movements of Boghom and Ngas respectively.
Тарок тарихы
Нигериядағы Джос университетінде дәріс оқыған антрополог Нанкап Элиас Ламле (2001) ХХ ғасырдың басында Тал, Нгас, Джукун, Тел (Монтол/Двал) және Ивом (Геркава) сияқты басқа этникалық топтардың адамдары көшіп келіп, бастапқы Тимват және Фуньялланг руларымен бірге қоныстанған. Бұл этникалық топтардың адамдары көшіп-қонып жұмыс істеу үшін келген. Тимват және Фуньялланг рулары оларға қызмет еткен соң Тарокландқа қоныстану үшін жер берді. 1904 жылы Тарокландқа отаршылдық пен христиан діні келді (Ламле 1995). Алғашқы тұрғындар миссионерлер мен отаршылдарға сенбегендіктен, өз халқын оларға қосылуға ынталандырмады. Модернизм енгізілгеннен кейін, Тарокландқа кешірек көшіп келгендер миссионерлер мен отаршылдармен байланыстарын пайдаланып, батыс білімін алып, әскерге қатысты. Бүгінде Нигерияда осы кешірек көшіп келгендер істердің басында тұр және тарихты өзгертуге ықпалын қолдануға тырысады (сағ. Lamle 2005). Сонымен қатар, Ламле Тарок халқының көші-қоны туралы ақпарат жоғарыда айтылған пікірді қолдайды және Тарок тілінің Бенуэ-Конго тілдер отбасының бір бөлігі екендігіне негізделгенін мәлімдеді. Дегенмен, Чад тілдер отбасының басқа халықтары, мысалы, Нгас, Богом, Тел (Монтол) және Ивом, Бенуэ-Конго отбасына өтіп, Тарок ретінде толық мәртебе алды (Ламле 1998). Сондай-ақ, Бенуэ-Конго тілдерін сөйлейтін Джукун да Тароктарға қосылды. Тарок халқы деп аталатын адамдар шындығында көптеген этно-лингвистикалық топтардың қосындысы болып табылады (Lamle 2008).
Nankap Elias Lamle (2001) an anthropologist lecturing at the University of Jos in Nigeria stated that in the early twentieth century people from other ethnic groups such as Tal, Ngas, Jukun, Tel (Montol/Dwal) and Yiwom (Gerkawa) migrated and settled together with the initial Timwat and Funyallang clans. People from these ethnic groups came as migrants labour workers. The Timwat and Funyallang people gave them land to settle in Tarokland after they have served the former. Colonialism and Christianity came into Tarokland by 1904 (Lamle 1995). The initial inhabitants could not trust the missionaries and colonialists as such did not encourage their people to join them. with the introduction of modernism the later migrants to Tarokland used their connections to the missionaries and colonialists to acquire western education and join the army. Today these latter migrants are at the helm of affairs in Nigeria as such tries to use their influence to change history ( cf. Lamle 2005). Furthermore, Lamle asserted that the framework of Tarok migration supports the assertion above and is based on the fact that the Tarok language is part of the Benue–Congo language family. However, other peoples of the Chadic language family, such as the Ngas, Boghom, Tel (Montol) and Yiwom, shifted to the Benue–Congo family and are given full status as Tarok (Lamle 1998). Also the Jukun, who speak languages of the Benue–Congo family, joined the Tarok. What is called the Tarok people are actually a mixture of many ethno linguistic groups (Lamle 2008).
Мәдениет
Тарок халқының ежелгі ата-бабаларға табыну салты бар, ол христиан дінінің аймаққа кеңінен енуіне қарамастан, зор бедел мен маңыздылығын сақтайды. Ата-бабалар, орим, бастау алған еркектер мен постменопаузалық әйелдермен бейнеленеді. Құлшылық шаралары Тароктардың дерлік барлық елді мекендерінің сыртындағы қасиетті тоғайларда өтеді. Оримдер көбінесе естіледі, бірақ кейбір жағдайларда, әсіресе «жілқыс» әйелдерді тәртіпке салу және болжам жасау үшін маска киген кейіпкерлер түрінде пайда болады. Орим кейіпкерлері дауыс өзгертетін құралдар арқылы кодты сөздермен толы тілде сөйлейді, бірақ олардың сөздері қалыпты Тарок синтаксисімен құрастырылған және маскасыз кейіпкерлермен түсіндіріледі. Кез келген өлшемдегі әрбір Тарок елді мекенінің сыртында оримдер немесе ата-бабалардың орны ретінде сақталатын қасиетті тоғай бар. «Үрім» сөзі өлген адамға немесе ата-бабаға қатысты қолданылады, ал «орим» ата-бабалардың жиынтығына және олардың табыну салтына қатысты. Белгілі бір жасқа жеткен еркектерге тоғайға кіруге және ата-бабалармен байланысқа түсуге рұқсат етіледі. Олар өлгендер әлемін мекендейді, сондықтан барлық өлгендермен, соның ішінде жас адамдармен және оримге қабылданбаған балалармен байланыста болады. Белгілі бір түндері, «оримдер сыртта» болғанда, әйелдер мен балалар үйде болуға тиіс. Оримді «киімделген» күйінде де көруге болады, яғни әйелдермен аудармашы арқылы сөйлескенде маскарад түрінде пайда болады. Қызығы, Тарок халқының көпшілігі христиан, ал Лангтангте ірі шіркеулер бар, бірақ оримнің билікпен байланысы осы екі жүйенің қатар өмір сүруін қамтамасыз етеді. Шындығында, оримдер зейнеткер генералдар мен басқа да ықпалды тұлғалардың үйлеріне түнгі уақытта барып, екі түрлі билік арасындағы байланысты нығтайды деседі. Орим қоғамы біртектілікке ие, яғни толыққанды қатыспаған мүшелері бар, сондықтан олар қоғамның ішкі құпияларына кіре алмайды. Сондықтан, орим лексикасының бір бөлігі ішкі жасыру үшін, яғни, аға мүшелер арасындағы кодты сөздер кіші мүшелерден айтылып жатқандардың мағынасын жасыру үшін қолданылады. Сыртқы тұрғыдан қарағанда оримнің басты функциясы – қоғамның рухани және нақты тәртібін сақтау, сондай-ақ соғысқа және басқа да ұжымдық әрекеттерге дайындық. Іс жүзінде тәртіпті сақтау – әйелдерді тәртіпке салу, оларды жалқау немесе «жілқыс» болғандары үшін жазалау ретінде тамақ пісіруге мәжбүрлеу. Бұл санат орим ага деп аталады, сөзбе-сөз «қиындықтар туғызатын маскарад» және оның ерекшелігі – әйелдерге айыппұл салу. Құқық бұзушыларға айыппұл салу үшін ерекше маусым, ага. «қиындықтар уақыты» бар. Оримдер өлгендермен де байланыста болады және өлген балалардың рухтары тамақтануды қажет етеді деп сендіреді; сондықтан олар осындай балалардың анасынан арнайы тағамдар сұрайды. Оримдер неке шаруашылығымен де айналысады; мысалы, жас қыздар оримге үйленгісі келетін жігіттің атын айтады, ал олар оның хабарын жеткізудің жолдарын табады.
The Tarok people have an ancestral cult which retains considerable prestige and importance, despite major inroads of Christianity into the area. The ancestors, orìm, are represented by initiated males and post menopausal women. Cult activities take place in sacred groves outside almost all Tarok settlements. Orìm are mostly heard, but emerge as masked figures under some circumstances, especially for the disciplining of ‘stubborn’ women and for making prophecies. Orìm figures speak through voice disguisers in a language dotted with code words although framed in normal Tarok syntax and their utterances are interpreted by unmasked figures. Each Tarok settlement of any size has a sacred grove outside it, which is conserved as the place of the orim or ancestors. The singular form, ùrìm, is applied to a dead person or an ancestor, while orìm refers to the collective ancestors and the cult itself. Men above a certain age are allowed to enter the grove and engage with the ancestors. These inhabit the land of the dead and are thus in contact with all those who have died, including young people and children who were not admitted to the orìm. On certain nights when the ‘orìm are out’, women and children must stay in their houses. Orim can also be seen ‘dressed’, i. e. appearing as masquerades, when they engage with women through an interpreter. Surprisingly, most Tarok are Christian and Langtang hosts some large churches, but the association of the orìm with power ensures that these two systems continue to coexist. Indeed, it is said that the orìm take care to visit the houses of the retired generals and other influential figures at night to cement the bonds between two very different types of power. Orìm society is graded, in the sense that there are members who are not fully initiated and so cannot be let into the inner secrets of the society. Some of the orìm vocabulary is therefore for internal concealment, that is, there are code words among the elder members to conceal the meaning of what is being said from junior members. The main function of the orim from the external point of view is to maintain order, both spiritual and actual, within the society but also to prepare for warfare and other collective action. In practice, maintaining order seems to be about disciplining women, who are forced to cook food as a punishment for being lazy or ‘stubborn’. This category of orìm is called orìm aga., literally ‘masquerade that gives trouble’ and its speciality is to fine women. There is a special season, aga. ‘time of trouble’, for meting out fines to offenders. The orìm are also in contact with the dead and it is believed that the spirits of dead children require to be fed; hence they will request special meals from the mother of such children. Orìm also have a marriage broking function; for example, young women tell the orìm the name of the young man they would like to marry, and they find ways of passing on the message.
Тарок веб-сайты
2013 жылдың 27 желтоқсанында Тарок халқының ресми сайты құрылып, іске қосылды. Ол олардың мәдениеті мен дәстүрін насихаттау мақсатында жасалған, сондай-ақ болашақ ұрпақ үшін құнды ақпарат көзіне айналады. Сайт мүшелердің бір-бірімен байланысуына және ой-пікірлерін білдіруіне мүмкіндік береді. Тарок халқының арасындағы бірлікті нығайтуға бағытталған түрлі шаралар қолға алынды. 2014 жылдың соңында сайттың жұмысы тоқтатылды.
The official website of the Tarok People was recently created and launched in December, 27th 2013. It was created for the purpose of promoting their culture and tradition, which will serve as a rich resource for the up coming generation. It also serves as a means for interaction between its members and as a voice to air out their ideas. It is aimed at promoting unity through various ways among the Taroks. It was discontinued late 2014.