Кіріспе

Мексиканың испандықтар келгенге дейін өмір сүрген халықтар – Мексиканың жергілікті халықтары, Мексиканың түпкілікті тұрғындары немесе Мексиканың үнді мигранттары, еуропалықтардың келуінен бұрын қазіргі Мексикада өмір сүрген халықтар мен қауымдастықтарға тамырларын жатқызатын қауымдастықтардың бір бөлігі. Мексиканың түпкілікті тұрғындарының саны Мексика Конституциясының екінші бабында белгіленеді. Мексикалық халық санағы адамдарды нәсіл бойынша жіктемейді, өздерінің тілдерін, дәстүрлерін, сенімдерін және мәдениеттерін сақтаған жергілікті қауымдастықтардың мәдени этносын пайдаланады. Сондықтан, Мексикадағы жергілікті халықтардың санына жергілікті және еуропалық тегі бар, бірақ жергілікті мәдени дәстүрлерін сақтамаған адамдар кірмейді. Генетикалық зерттеулер көрсеткендей, мексикалықтардың көпшілігінің тегінде түпкілікті мұраның үлесі бар. Ұлттық түпкілікті халықтар институты (INI) және Ұлттық үнді халықтар институты (CDI) мәліметтері бойынша, 2012 жылы жергілікті халықтың саны шамамен 15 миллион адамды құрады, олар 68 этникалық топқа бөлінген. 2020 жылғы Халық және тұрғын үйлердің жалпы санағында 11,132,562 адам жергілікті тілде сөйлейтін үй шаруашылықтарында тұрады және 23,232,391 адам өзін-өзі анықтау бойынша жергілікті болып тіркелді. Жергілікті халық Мексиканың барлық аумағында таралған, бірақ әсіресе Сьерра-Мадре-дель-Сур, Юкатан түбегі, Сьерра-Мадре-Ориентал, Сьерра-Мадре-Оксидентал және оларға жақын жерлерде шоғырланған. Жергілікті халықтың ең көп саны Оахака және Юкатан штаттарында, екеуінде де жергілікті халық басым, ал Оахакада жергілікті халықтың үлесі ең жоғары. Испан отарлауынан бері Мексиканың Солтүстік және Бахио аймақтарында жергілікті халықтың үлесі төмен болған, бірақ Рарамури, Тепехуан, Яки және Йореме сияқты ерекше топтар да бар.

Колумбқа дейінгі өркениеттер

Мексика деп аталатын Мексиканың испандықтар келгенге дейінгі өркениеттері көбінесе екі аймаққа бөлінеді: Мезоамерика – испандықтардың 16 ғасырда келгеніне дейін бірнеше күрделі өркениеттер дамыған мәдени аймақ, және Аридоамерика (немесе жай ғана "Солтүстік") – Рақ тропигінің солтүстігінде орналасқан, сирек қоныстанған құрғақ аймақ. Қиын жағдайларға қарамастан, Моголлон мәдениеті мен халықтары Чиуауа штатының солтүстігін, сондай-ақ АҚШ-тың Аризона және Нью-Мексико штаттарының бір бөлігін қамтитын кең аумақта Касас Грандес және Куарента Касас қалалық орталықтарын құрды. Мезоамерикада әртүрлі этникалық топтар тығыз қоныстанды, олар ортақ мәдени ерекшеліктермен қатар, әртүрлі тілдерде сөйлеген және бірегей өркениеттерді дамытқан. Мезоамерикадағы ең беделді өркениеттердің бірі – олмектер өркениеті, оны кейде "Мезоамериканың ана мәдениеті" деп атайды. Басқа Мезоамерика өркениеттерінің әсерімен Майя өркениеті Мексиканың оңтүстік-шығысында және Орталық Американың солтүстігінде кең мәдени аймақты дамытты, ал Запотек және Микстек мәдениеттері Оахака аңғары мен батыс Мексикадағы Пурепеча аймағында үстемдік құрды.

Сауда

Ғалымдар Мезоамерика, Аридоамерика және Американың оңтүстік-батысы мәдениеттері арасында маңызды сауда жүйелері болғандығына келіседі, ал архитектуралық қалдықтар мен заттар осы сауда желісі арқасында пайда болған ортақ білімді көрсетеді. Сауда жолдары Мезоамерикаға дейін созылып, АҚШ-тағы Снейктаун, Чако каньоны және Флагстафф қаласының жанындағы Ридж Руин сияқты ірі елді мекендерге дейін жеткен (олардың кейбіреулері табылған ең құнды заттар саналады).

Колониялық дәуір

Мексиканың ортасына испандықтар келген кезде, Мезоамериканың көптеген халықтары (Тласкальтектер мен Мичоаканның Пурепеча патшалығын ерекше есептегенде) Ацтек империясының ықпалында біріккен болатын. Бұл Орталық Мексикада гүлдеген соңғы науа цивилизациясы еді. Империяның астанасы Теночтитлан әлемдегі ең ірі қалалардың біріне айналды, онда шамамен 350 000 адам тұрды. Жергілікті халықтар жиі көтеріліс шығарғанымен, отаршылдық биліктің әкешелік құрылымы олардың қауымдастықтарының сақталуын және құрылымын қолдады. Испания коронасы биліктегі топты мойындады, жергілікті қауымдардың жер иеліктерін қорғады, ал қауымдар мен жеке тұлғалар испан құқықтық жүйесіне қол жеткізе алды. Дегенмен, бұл кодекстер көбінесе іс жүзінде орындалмады және Жаңа Испанияда нәсілдік дискриминация кеңінен таралды. Діни саласында, жергілікті ер адамдарға христиан дінінің қызметкері болуға тыйым салынды, бұл Францискан тәртібінің алғашқы әрекеттерімен байланысты болды, оның ішінде Бернардино де Сахагун жергілікті топты оқытуға тырысты. Францискан, Доминикан және Августин тәртібінің миссионерлері алғашқыда жергілікті халыққа өз қауымдастықтарында уағыз айтты, бұл көбінесе «рухани жаулап алу» деп аталады. Солтүстік шекарада испандықтар миссиялар құрып, жергілікті халықты осы кешендерге қоныстандырды, бұл қоныстануға қарсылық көрсеткендердің шабуылдарын тудырды (олар Индиос Барбарос деп аталды). Иезуиттер 1767 жылы Испан Америкасынан қуылғанға дейін бұл істе маңызды рөл атқарды. Католицизм, көбінесе жергілікті ерекшеліктерімен, отарлық дәуірде рұқсат етілген жалғыз дін болды.

Жергілікті жерлер

Мексиканың орталық бөлігіндегі отарлық дәуірдің басында испандықтар жер иелігінен гөрі жергілікті еңбекке қол жеткізуге көбірек қызығушылық танытты. Энкоменда институты, яғни жергілікті қауымдардың еңбегін жаулаушыларға патшалықтан берілуі, испан билігін орнатудың маңызды элементі болды. Испан тәжі бастапқыда жергілікті билеушілер мен жер иеленудің әлеуметтік-саяси жүйесін сақтап қалды, бірақ ацтек империясын бағындырғаннан кейін биліктің үстіңгі құрылымын жойып, оны испандық жүйемен алмастырды. Тәж энкомендаға қатысты бірнеше мәселе көтерді. Біріншісі, энкоменда иелері, энкомендеролар деп аталатын, тым күшті болып кетті, іс жүзінде тәж билігіне қарсы тұра алатын феодалдық топқа айналды (жеңімпаз Эрнан Кортестің заңды ұлы мен мұрагері жасаған қастандық осыны көрсетті). Екіншісі, энкомендеролар жергілікті еңбекке монополия орнатып, жаңадан келген испандықтарды мүліктік пайдаланудан шеттетуде. Үшіншісі, тәж осы институттың жергілікті халық пен олардың қауымдастығына келтіретін зиянына алаңдады. 1542 жылғы Жаңа заңдар арқылы тәж энкоменданы жоюға және оны басқа бір патшалық механизммен – репартимиентомен алмастыруға тырысты. Жергілікті еңбек енді жаулаушылар мен олардың ұрпақтарының монополиясында болмады, оның орнына, ол көптеген испандықтарға бөлінді. Репартимиенто арқылы жергілікті халықтар белгілі бір апталар немесе айлар бойы испан кәсіпорындарында, әсіресе күміс кенін өндіруде, аз төленген еңбекке міндетті болды. Жергілікті халықтардың жері материалдық қажеттіліктермен қатар рухани мақсаттарда да қолданылды. Олардың діни, мәдени, әлеуметтік, рухани және басқа да жекелігіне қатысты шаралары да жермен байланысты. Жергілікті халықтар ұжымдық меншікті пайдаланады, осылайша жердің қамтамасыз ететін мүмкіндіктері бүкіл қауым мен болашақ ұрпақтарға қолжетімді болады. 1821 жылы Мексика тәуелсіздік алғаннан кейін касталық белгілеулер заңдық құрылым ретінде жойылды, бірақ нәсілдік жіктер сақталды. Ақ мексикалықтар «үндістер мәселесінің» шешімі туралы пікірталас жүргізді, яғни қауымда өмір салған және жаңа республиканың азаматтары ретінде саяси немесе әлеуметтік жағынан интеграцияланбаған жергілікті тұрғындар туралы. 1824 жылғы Мексика Конституциясында жергілікті халықтарға қатысты бірнеше бап бар.

Мексика революциясына дейінгі тәуелсіздік

Мексиканың тәуелсіздік соғысы – 1821 жылы аяқталған он жылдық күрес болды, оған жергілікті халықтар өз мүдделері үшін қатысты. Жаңа мемлекеттің аты оның астанасы – Мехико қаласының атымен аталды. Жаңа тудың ортасында ацтектердің символы – нопал кактусының үстінде қонған бүркіт бейнеленген еді. Мексика 1829 жылы құлдықты жойды және 1857 жылы барлық азаматтардың заң алдындағы теңдігін жариялады. Либералдық реформаға дейін жергілікті қауымдар жер иелену құқықтарын сақтау үшін корпорация ретінде құқықтарға ие болды. Кейбір жергілікті тұлғалар мексикалық қоғамға еніп кетті, мысалы, сапотек тайпасынан шыққан және Американың алғашқы жергілікті президенті болған Бенито Хуарес. Хуарес Лердо заңы арқылы жергілікті қауымдық жерлерді қорғауға бағытталған ережелерді алып тастауды қолдады. Мексиканың солтүстігінде, атты әскерге ие болған команчи және апачи сияқты жергілікті халықтар Мексика мемлекетіне қарсы сәтті соғыс жүргізді. Команчилер Команшерия деп аталатын үлкен аумақты бақылады. Якилердің қарсылық тарихы ұзақ болды, ал XIX ғасырдың соңындағы көшбасшы Каджеме Яки соғыстары кезінде белгілі болды. 1867 жылдан кейін майо тайпасы көршілері якилермен бірге көтеріліске қосылды. Юкатан жерінде майя тайпасы жергілікті мексикалық билікке қарсы ұзақ соғыс жүргізді, бұл соғыс 1847 жылы ең қатты болды және 1915 жылға дейін жалғасты.

20 ғасыр

Мексика революциясы – 20 ғасырдағы Мексиканы қалыптастырған зор күшпен өркендеген әлеуметтік және мәдени қозғалыс. Бұл қозғалыс түпкілікті халықтар мексикалық қоғамның негізі екенін жариялап, индихенизм (indigenismo) деп аталатын ұлттық сезімді тудырды. Фрида Кало және Диего Ривера сияқты бірнеше көрнекті суретшілер елдің "Түпкілікті сезімін" (sentimiento indigenista) насихаттады. 20 ғасыр бойы үкімет кейбір түпкілікті қауымдастықтарда екі тілді білім беруді енгізіп, тегін екі тілді оқулықтар шығарды. Федерацияның кейбір штаттары өздерінің жеке ерекшеліктерін нығайту үшін түпкілікті мұраны пайдаланды. Түпкілікті халықтарды ресми мойындауға қарамастан, олардың қауымдастықтарының экономикалық кемістігі, 1980 және 1990 жылдардағы дағдарыстар салдарынан одан бетерледі, көптеген түпкілікті қауымдастықтардың дамуына кедері келтірді. Мыңдаған мексикалық түпкілікті халықтар Мексика мен АҚШ-тың қалалық орталықтарына көшіп кетті. Мысалы, Лос-Анджелесте Мексика үкіметі испан, сапотек және миксе тілдеріндегі консулдық қызметтерге электрондық қол жетімділікті қамтамасыз етті. Чиапас штатындағы майя халқының бір бөлігі жақсырақ әлеуметтік және экономикалық мүмкіндіктерді талап етіп көтеріліс жасады, бұл талаптарды EZLN (Ұлттық азаттық армиясы) жеткізді. 1994 жылғы Чиапас қақтығысы Мексика үкіметі мен Азаттықшыл социалистік түпкілікті саяси топ – Сапатист Ұлттық азаттық армиясы арасындағы ынтымақтастыққа әкелді. Бұл қозғалыс халықаралық БАҚ назарына ілігіп, көптеген түпкілікті топтарды біріктірді. 1996 жылы Сапатист Ұлттық азаттық армиясы мен Мексика үкіметі арасында Сан-Андрес-Ларрайнзар келісімдеріне қол қойылды.

Тілдік

Мексикадағы тілдік құқықтың тарихы испандықтар отарлау дәуірінде үнді тілдерімен алғашқы байланыс жасаған сәттен басталады. XVI ғасырдың басынан бастап, нәсілдер мен мәдениеттердің қосылуы тілдердің араласуына да әкелді. XVII ғасырға қарай, элиталық азшылық испан тілінде сөйлейтін адамдардан құралды. Соңғы бөлімде Мексиканың Үнді тілдері жөніндегі Ұлттық институтын (INALI) құруға рұқсат берілді, оның мақсаты Мексикадағы үнді тілдерінің дамуын қолдау. Мексика үкіметі үнді әйелдерінің жер меншігіне ие болу құқығы сияқты құқықтарын жоққа шығару үшін үнді дәстүрлерін желеу ретінде пайдаланды. Сонымен қатар, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты Мексика үкіметі мәдени практика деп қарастырды. Репродуктивті құқық – бұл үнді қауымдары үшін маңызды мәселе, себебі бұл салаларда даму жетіспейді және аналарға медициналық көмек көрсетуге қол жеткізу қиын. "Oportunidades" сияқты шартты ақшалай төлемдер бағдарламалары үнді әйелдерін ресми медициналық көмек алуға итермелеу үшін қолданылды.

Даму және әлеуметтік-экономикалық

Жалпы, мексикалықтардың түпкілікті халықтары түпкілікті емес мексикалықтарға қарағанда кедей, бірақ әлеуметтік даму штаттар арасында, түрлі түпкілікті этностар арасында және ауылдық және қалалық аймақтарда әртүрлі. Барлық штаттарда түпкілікті халықтың нәресте өлімі жоғары, ал кейбір штаттарда түпкілікті емес тұрғындардан екі есе көп. Кейбір түпкілікті топтар, әсіресе Юкатан түбегіндегі Юкатек майялары және орталық штаттардағы науа және отоми халықтарының бір бөлігі дамудың жоғары деңгейін сақтап қалды, ал Герреро немесе Мичоакан сияқты штаттардағы түпкілікті халықтар осы салаларда орташа мексикалық азаматтан төмен деңгейде тұр. Майя немесе науа сияқты кейбір түпкілікті топтар жоғары деңгейдегі дамуды сақтағанына қарамастан, жалпы түпкілікті халық жалпы халыққа қарағанда төмен деңгейде өмір сүреді. Түпкілікті халық арасындағы сауаттылық деңгейі айтарлықтай төмен, әсіресе оңтүстік-батыс Герреро және Оахака штаттарында білімге қолжетімділіктің жетіспеуі және түпкілікті тілдерде білім беру әдебиетінің болмауы себепті. Сауаттылық деңгейі де төмен, 2000 жылы 6 мен 14 жас аралығындағы балалардың 27%-ы сауатсыз болды, ал ұлттық орташа көрсеткіш 12% құрады. Яғни, түпкілікті халық ретінде танылғандардың жартысынан азы. 2010 жылғы санақ бойынша 5 жастан асқан 6 695 228 адам түпкілікті тілде сөйлейтін адамдар ретінде тіркелді, бұл 2000 жылғы санақтан шамамен 650 000-ға артық. 2000 жылы 5 жастан асқан 6 044 547 адам түпкілікті тілде сөйледі. Бұрынғы санақтарда 5 жастан асқан түпкілікті тілде сөйлейтін халық туралы ақпарат мексикалықтардан алынды. Алайда, 2010 жылғы санақ кезінде бұл тәсіл өзгертілді және үкімет 3 жастан асқан адамдар туралы деректерді жинауды бастады. Бұл жаңа тәсілмен 3 және одан жоғары жастағы 6 913 362 адам түпкілікті тілде сөйлейтіні анықталды (оның ішінде 3 және 4 жастағы 218 000 бала бар), бұл жалпы халықтың 6,6%-ын құрайды. Отбасы басшысы немесе жұбайы түпкілікті тілде сөйлейтін отбасыларда 0 мен 2 жас аралығындағы балалардың саны 678 954 адамды құрады. Түпкілікті тілде сөйлейтін халықтың саны онжылдықтар бойы абсолютті түрде өсіп келеді, бірақ ұлттық халыққа шаққанда төмендеп барады. 2015 жылғы санақ бойынша 25 694 928 (21,5%) деген бағадан төмен. Түпкілікті халықтар көбінесе ауылдық жерлерде тұрады, бірақ олардың көпшілігі қалалық немесе қала маңындағы аймақтарда, әсіресе Мексиканың орталық штаттарында, Пуэбла, Тлаксала, Мексика қаласы және Юкатан түбегінде тұрады. CDI мәліметтері бойынша, түпкілікті халықтың ең көп пайызы бар штаттар: Юкатан, 65,40%, Кинтана-Роо 44,44% және Кампече 44,54% түпкілікті халық, олардың көпшілігі майя; Оахака 65,73% халық, ең көп топтар микстек және сапотек халықтары; Чиапас 36,15%, көпшілігі целтал және цотзил майя; Идальго 36,21%, көпшілігі отоми; Пуэбла 35,28%, Герреро 33,92%, негізінен науа халқы және Сан-Луис-Потоси және Веракрус штаттары 19% түпкілікті халық, негізінен тотонак, науа және теенк (уастек) топтарынан. Штаттардың түпкілікті халықтың пайыздық көрсеткіші (2020)! 31.2%2 65.18% 23.7%3 47.26% 10.4%4 36.79% 28.2%5 36.65% 12.3%6 33.23% 11.7% 7 33.22% 9.9% 8 33.14% 15.5%9 26.90% 8.6%10 24.55% 2.0%11 21.36% 4.0%12 20.75% 3.4%13 20.33% 8.6% 19.41%14 16.46% 2.2%15 15.94% 5.9%16 15.75% 2.6%17 13.31% 2.2%18 13.17% 0.8%19 13.15% 1.4%20 11.87% 1.8%21 10.48% 3.1%22 9.35% 1.4%23 9.28% 1.5%24 8.87% 2.7%25 7.97% 1.4%26 7.04% 1.2%27 6.67% 0.7% 28 6.40% 1.4%29 6.39% 0.3%30 6.17% 0.2%31 4.88% 0.7% 32 2.13% 0.2%

Мәдениет

Антрополог және аспаз Ракель Торрес Сердан Веракрустың көптеген ежелгі тағамдарын жазып алып, олардың сақталуын қамтамасыз етті.

Испандықтарға дейінгі дәуір

Дювергер, Кристиан (1999): Мезоамерика, өнер және антропология. CONACULTA Landucci Editores. Париж. Миллер, Мэри Эллен (2001). Мезоамерика өнері. "Өнер әлемінің жинақтары" сериясы. Destino баспасы. Барселона, Испания.

Колониядан кейінгі кезең

Флорес, Рене Д.; Лория, Мария Вигнау; Касас, Регина Мартинес (2023). "Уақытша және тұрақты шекараны кесіп өту: Мексикадағы жергілікті халықтың санының өсуін немен түсіндіруге болады?". Американдық социология журналы. 129 (1): 123–161.