Кіріспе

Мұхаммедтің өлімінен аз уақыт бұрын болған оқиға. Қалам мен қағаздың хадисі (حديث القلم والورقة) – Мұхаммед пайғамбардың өлімінен алдында, мүмкін бейсенбі күні жазбаша мәлімдеме жасау ниетін білдіргені, бірақ оған бөгет қойылған оқиға. Мұхаммедтің ниеттері күмәндануға орын береді, алайда көпшілік пікір бойынша, бұл мәлімдеме оның ізбасарын ресми түрде тағайындауға бағытталған еді. Бұл оқиғаның ислам тарихындағы кең ауқымды салдарынан кейбір адамдар оны «Бейсенбі күнгі апат» (رزية يوم الخميس) деп атаған.

Мұхаммедтің өтініші

Мұхаммед хижраның 11-ші жылы (632 жыл) ауырып, оның жағдайы нашарлаған, сондай-ақ бейсенбі күні жазу құралдарын сұрады, себебі ол: «Сіздерді адасқандықтан сақтайтын бір нәрсе жазып беремін», – деген екен. Бұл туралы Ибн Аббас риуаяттаған, және бұл хадис сахих әл-Бухариде келтірілген.

Умардың қарсылығы

Сахих әл-Бухариде Мұхаммедтің серігі Омар наразылық білдіргені айтылады: "Ауру Пайғамбарды жеңіп алды. Бізге Алланың кітабы (Құран) жеткілікті." Сунни Ибн Садтың тағы бір хабарында Омар қатысушыларға Мұхаммедтің санасы шатырлап жатқанын айтқан, бұл туралы Маделунг та атап көрсеткен. Мұхаммедтің есінен жаңылып сөйлегендігі туралы ақпарат Ибн Садтың тағы бір хабарында келтіріледі, оны сунни әл-Табари да ұқсас түрде жеткізеді, бірақ бұл екінші хабарда бұл пікірді кім айтқаны көрсетілмейді. Сунни Ибн Катир өз хабарынан Омарды толығымен алып тастайды, мүмкін Омардың жағымсыз бейнесін қалыптастырудан қорқып.

Даулас

Сахихтың баяндауында Мұхаммедтің төсегінде дау басталғаны айтылады, кейбіреулер оның пәрмендерін орындауды ұсынды, ал енді біреулер Омардың жағына шығып, Пайғамбардың тілегін қанағаттандырмауға қолдау көрсетті, деп толықтырды Ибн Сад ең толық баяндамасында. Дау-жанжал күшейгенде, Мұхаммед оларға кетіп, ештеңе жазбауын өтінді. Ибн Садтың бір хабарында Мұхаммедтің әйелдері оның тілегі орындалуын талап етеді, бірақ Омар оларды үнсіздікке мәжбүрлейді. Оның тағы бір хабарында Мұхаммедтің әйелі Зәйнәптің осы талапты қойғаны айтылады. Ибн Аббас Сахих кітабында: «Апостол мен оның жазуы арасында болған нәрсе – барлық апаттардың ең ірісі» деген сөзді келтіреді. Кейбір хабарларда осындай сөздер Убайд Алла ибн Абдаллаға да жатқызылады. Кейде осы оқиғаға сілтеме жасағанда " " сөз тіркесі қолданылады.

Мұхаммедтің реакциясы

Әл-Бухари және Ибн Сад екеуі де Мұхаммедтің дауға қатты ренжігенін айтады, ал суннит ғалымы әл-Диярбакри бұл жайтты өз баяндамасында жасырады, бірақ Омардың атын сақтап қалады. Ибн Садтың бір хадисінде Мұхаммед, Омар пайғамбардың әйелдерін үнсіздікке мәжбүр еткеннен кейін, «Олар сендерден жақсырақ» деп айыптап сөгіс берген.

Мұхаммедтің ұсыныстары

Кейбір хабарламалар Мұхаммедтің жазба түрде емес, ауызша үш нұсқау қалдырғанын айтады, бірақ әртүрлі авторлар оларды әртүрлі жазған. Ибн Садтың бір хабарында осы нұсқаулардың екеуі Арабиядан көпқұдайшыларды қуу және Мұхаммедтің істегені сияқты делегацияларды қабылдау деп тізілген. Үшінші ұсыныс жоқ, мүмкін оның көзі оны ұмытып кеткен. Шиа ғилымдарының өкілі Табарси үшінші (жоғалған) нұсқаудың Мұхаммедтің отбасы, Әһл әл-Байт туралы болғанын хабарлайды. Кейін Мұхаммедтен бірдеңе жазуды қалайсың ба деп сұрағанда, ол былай деп жауап берді: Ибн Садтың Мұхаммедтің туысы және күйеу баласы Әлиден берген тағы бір хабарында үш нұсқау намаз, (исламдық садақа) және (құлдарға мейірімділік) деп тізілген.

Талқылау

Мұхаммед нені жазуға ниеттенгені туралы ғалымдар арасында әртүрлі пікірлер көп. Шиит ғалымдары бұл Алиді жаңа басшы етіп ресми түрде тағайындау қағазы болған болар дейді, ал суннит ғалымдары түрлі нұсқаларды ұсынады.

Мойынсұнбаушылық

Мұхаммед пайғамбардың өсиет жазуына Омар кедергі келтіргенін айта отырып, суннит ғалымы Ибн Хазм оның жақсы ниетпен болғанын ұсынады. Ол сондай-ақ, қатысушылардың көпшілігі Омармен келіскенін және пайғамбардың өсиетінің діни маңызы болмағанын мәлімдейді. Әйтпесе, Мұхаммед пайғамбар оны жазуға тура келген болар еді. Суннит ғалымы әл-Халаби де Омардың пайғамбардың жағдайын жеңілдетуді көздегенін айтады.

Әбу Бәкірдің аты

Әл-Баладуриден бастап көптеген суннит авторлары бірінші халифа Әбу Бәкірді Мұхаммедтің өлім төсегінде жазуға ниеттенген, тағайындалған мұрагер ретінде көрсетті. Әл-Баладуридің бір хабарламасында Мұхаммед мұны нақты айтады, оның жазуы мұсылмандар арасындағы келіспеушіліктің алдын алатынын қосты. Әл-Баладуридің хабарламаларында Омар мен Әли туралы ешқандай дерек жоқ, назар Әбу Бәкір мен оның қызы Айшаға аударылған. Әл-Халаби мен Ибн Хазмның еңбектері Әл-Баладуридің еңбектерімен ұқсас. Әл-Халаби Айшадан тікелей жеткізеді, ал Ибн Хазм Мұхаммедтен кейін көп қан төгілуге жол бермеу үшін Әбу Бәкірді тағайындау мүмкіндігін пайдаланбағанына өкініш білдіреді. Ибн Катир одан да әрі барып, Мұхаммедтің өлімі туралы өткір пікір білдіреді, ол соңғы уағызында Әбу Бәкірді мұрагері етіп тағайындағанын, ал бұл маңызды жариялау үшін алдымен тазару керек болғанын айтады. Бүгінгі күні басым көпшілік сунниттер Мұхаммедтің мұрагер тағайындамағанына сенеді. Әл-Табари қалам мен қағаз оқиғасы туралы екі қысқа хабарлама келтіреді.

Әлидің тағайындалуы

Шиит көздерінде бұл оқиға апатты жағдай және Әлиді ізбасар етіп тағайындау мүмкіндігінен айырылғандық ретінде қарастырылады. Мысалы, әл-Муфидтің хабарламасында Омардың бағынбауы және Мұхаммедтің оған ренжігені айтылады, ол өлім төсегінде Әлидің құқықтарын ауызша қайтадан жеткізген. Мискинзоданың сөзінше, оның баяндамасы сүнни риуаяттарымен сәйкес келеді, тек Әли туралы бөлігінен басқа. Маделунг Ибн Аббас пен Омар арасындағы әңгімені келтіреді, онда Омар Мұхаммедтің Әлиді ізбасары етіп тағайындауға ниеттенгенін, бірақ арабтар Әлиге қарсы бүлік көтереді деген оймен оған кедергі келтіргенін мәлімдейді. Шиит ғалымы Табабатай да осыған ұқсас пікір білдірген. Бұл көзқарас Хэйзлтоннан да қолдау тапқан.

Қоғамдастық саясат

Сунни исламда бұл хадис Мұхаммедтің қайтысынан кейін қауымдық саясаттың дамуымен де байланыстырылған. Ол өсиет қалдырмауы арқылы, мұсылман қауымының өзінен кейін қалай жұмыс істейтініне келісімін білдірген деп саналады. Осы хадис сүнни дәстүрінің қалыптасуымен байланысты, "Мен ешқашан қатеге келіспеймін" деген идеяны сүнни теологтары Ибн Хазм және Ибн Сайид әл-Нас сияқтылар таратып жүрді. Маделунг болса, Құран мүміндерге кейбір мәселелерді кеңесе отырып шешуге кеңес береді, бірақ пайғамбарлардың ізбасары олардың қатарында емес дейді. Бұл мәселе бұрынғы пайғамбарлардың Құрандағы тағдыры Құдайдың таңдауымен шешілген, деп жазады ол.

Мұхаммедтің билігі

Мискинзода үшін оқиғаның басты мәселесі – Мұхаммедтің діни билігі, оны Умардың «Сізде Құран бар, бізге Алланың кітабы жеткілікті» деген сөзі көрсетеді. Оның пікірінше, бұл риуаяттар Мұхаммедтен кейін мұсылмандарды басшылыққа салу үшін Құранның өзі жеткілікті екенін көрсетеді. Ал Хазлтон Құранның Пайғамбардың амалдарымен (Сунна) толықтырылғанын атап көрсетеді. Шиа мұсылмандары бұған өз имамдарының амалдарын да қосады, олар кеңінен таралған Хадис әл-Тақалайнға сілтеме жасайды, онда Мұхаммед мұсылмандарды өзінен кейін Құраннан және оның отбасынан, Әһл әл-Байттан нұсқау алуға шақырады.