Курд әйелдерінің тарихы мен рөлі

Кіріспе

Күрд қоғамындағы әйелдердің рөлі

Күрд әйелдері дәстүрлі түрде күрд қоғамы мен саясатында маңызды рөл атқарып келген. Жалпы алғанда, күрд әйелдерінің құқықтары мен теңдігі күрд қоғамындағы прогрессивті қозғалыстардың арқасында 21-ші ғасырда едәуір жақсарған. Дегенмен, прогреске қарамастан, күрд және халықаралық әйелдер құқығын қорғау ұйымдары гендерлік теңсіздік, мәжбүрлі некелер, ар-намыс үшін жасалатын кісі өлтірулер және Ирак Күрдістанында әйелдердің генітальдық мүшелерін кесу (ӘГМК) сияқты мәселелер бойынша проблемалар туралы хабарлап отырады.

Саясатта

Күрд әйелдерінің ерте тарихы туралы білім деректердің жетіспеушілігі және зерттеулердің аздығымен шектеледі. 1597 жылы (16-ғасыр) ханзада Шараф ад-Дин Битлиси «Шарафнама» атты кітап жазды, онда биліктегі жер иелері тобының әйелдері туралы, олардың қоғамдық өмірден және мемлекеттік билікті жүзеге асырудан шеттетілуі туралы айтылады. Кітапта Осман империясында ислам дәстүрін ұстанатын күрдтер төрт әйел алып, мүмкіндігі болса, төрт қызметші қыз немесе құл қыз ұстағандығы жазылған. Алайда, көп әйел алу режимі азшылықтың ғана қатарында болды, олар негізінен биліктегі жер иелері, дворяндар және діни институт өкілдерінен құралды. Шараф ад-Дин Битлиси сондай-ақ үш күрд әйелінің күйеулері қайтыс болғаннан кейін, ұлдары ересек болғанда оларға билікті беру үшін күрд княздықтарында билікке ие болғандығын айтқан. Әдетте әйелдерді кемсітетін сөздер қолданғанмен, Битлиси осы үш әйелдің еркектер сияқты билік ете білу қабілетін жоғары бағалап, біреуін «арыстан» деп атаған. Бидлис княздығының (Түркиядағы аймақ) сарайында күрд әйелдеріне базарға кіруге рұқсат берілмеген, егер базарға баруға тырысса, өлтірілген. Бірақ кейбір Осман билігінің ерекшелік жасауы арқасында, кейде әйел билеушілердің сол княздықтардағы мұрагерлік құқығы қабылданды және әйелдер билікке ие болды. 19 ғасырдың соңында Хакари Халима Ханым 1847 жылы Бедир хан көтерілісін басудан кейін Осман үкіметіне бағынуға мәжбүр болғанға дейін Баш-Каланың билеушісі болды. 1909 жылы Фатма есімді жас күрд әйелі Ездинан тайпасының басшысы болды және ол тайпасының арасында патшайым ретінде танылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде орыс әскерлері атақты Нехри әулетінің леди Мәрьяммен тайпалық аумақ арқылы қауіпсіз өтуді келісті, ал Базиль Никитиннің сөзіне сүйенсек, ол өзінің ізбасарлары арасында зор билікке ие болды. Халабжаның билеушісі Адела ханым Түркия мен Иран шекарасындағы Шахразур жазығындағы Джафф тайпасының істеріне үлкен ықпал етті. Оның салауатты шешімдерінің арқасында аймақта сауда-саттық жанданып, заң мен тәртіп орнады. Британдықтар «Батырлардың ханшайымы» деп атаған Адела ханым, Загрос аймағына тән, ең ірі күрд тайпаларының бірі – Джафф тайпасының әйгілі және мәдениетті басшысы болды. Бұл аймақ Иран мен Ирак арасында бөлінген. Адела Ханем, Джафф тайпасының басшыларымен туысқандық байланыс құрған атақты аристократиялық Сахибкеран әулетінің мүшесі болды. 1993 жылы Мартин Ван Брюинсен күрд қоғамының ерлерге басымдық беретін қоғам ретінде танылғанын, бірақ күрд әйелдерінің маңызды саяси көшбасшыларға айналған жағдайлардың да бар екенін айтты.

Knowledge about the early history of Kurdish women is limited by both the dearth of records and the near absence of research. In 1597 (16th century), Prince Sharaf ad Din Bitlisi wrote a book titled Sharafnama, which makes references to the women of the ruling landowning class, and their exclusion from public life and the exercise of state power. It says that the Kurds of the Ottoman Empire, who follow Islamic tradition, took four wives and, if they could afford it, four maids or slave girls. This regime of polygyny was, however, practiced by a minority, which included primarily the members of the ruling landowning class, the nobility, and the religious establishment. Sharaf ad Din Bitlisi also mentioned three Kurdish women assuming power in Kurdish principalities after the death of their husbands in order to transfer it to their sons upon their adulthood. While generally referring to women using degrading words, Bitlisi extols the ability of the three women to rule in the manner of males, and calls one of them a "lioness". In the court of
the powerful Bidlis principality (region in Turkey), Kurdish women were not allowed into the marketplace, and would be killed if they went there, but women did occasionally assume power in Kurdish principalities after some Ottoman authorities had made some exceptions by accepting the succession in those principalities by a female ruler. In the late 19th century, Lady Halima Khanim of Hakkari was the ruler of Bash Kala until she was forced to surrender to the Ottoman government after the suppression of the Bedir Khan revolt in 1847. A young Kurdish woman named Fatma became chief of the Ezdinan tribe in 1909 and she was known among her tribe as the queen. During World War I, Russian forces negotiated safe passage through tribal territory with Lady Maryam of the famous Nehri family, who according to Basile Nikitine, wielded great authority among her followers. Lady Adela, ruler of Halabja, exerted great influence in the affairs of the Jaff tribe in the Shahrazur plain on the Turco Iranian frontier. The revival of commerce and restoration of law and order in the region of Halabja is attributed to her sound judgement. Lady Adela, called the "Princess of the Brave" by the British, was a famous and cultured chief of the Jaff tribe, one of the biggest Kurdish tribes, if not the biggest, native to the Zagros area, which is divided between Iran and Iraq. Adela Khanem was of the famous aristocratic Sahibqeran family, who intermarried with the tribal chiefs of Jaff. In 1993, Martin Van Bruinessen argued that Kurdish society was known as a male dominated society, but with instances of Kurdish women becoming important political leaders.

Қоғамда және әдебиетте

Кейбір ғалымдар еврей тарихындағы алғашқы әйел раввин деп санайтын Асена Барзани, тарихтағы алғашқы белгілі ықпалды күрд әйелі деп есептеледі. Ол 17 ғасырда көптеген хаттар жазып, бірнеше жарияланымдар шығарды. 1858 жылы күрд жазушысы Махмуд Баязиди күрд әйелдерінің тайпалық, көшпелі және ауылдық қауымдастықтардағы өмірін айтты. Ол некелердің көпшілігі біржақты болғанын, күрд әйелдері хиджап тақпағанын және жұмыс істеу, билеу және ән айту сияқты әлеуметтік шараларға еркектермен бірге қатысқанын атап өтті. Тайпаға шабуыл жасалғанда әйелдер де еркектермен бірге соғысқа қатысқан. Дәстүрлі күрд әдебиетінде аналық және әкелік үрдістердің екеуі де кездеседі. "Лас және Хазал" балладасында (Бейті Лас у Кэзал) тайпаның әйел басшылары махаббат үшін ашық бәсекелеседі, ал әкелік құрылымда әйелдер еркектер тарапынан зорлық-зомбылыққа ұшырайды. Владимир Миньорский күрд әйелдерінің өз тайпаларының істерін басқарған бірнеше жағдайларын хабарлады. Ол 1913 жылы Халабжа аймағында Леди Адела атты осындай әйел басшының бірімен кездесті. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген британдық офицерлердің өмірін сақтап, британдық қолбасшыдан Хан Бахадур атағын алды.

Негізгі деректер

1919 жылы күрд әйелдері Стамбулда өзінің алғашқы ұйымын – "Күрд әйелдерін дамыту қоғамы" құрды. 1925-1937 жылдардағы көтерілістер кезінде әскер күрд әйелдерін нысанаға алды, олардың көптегені зорлау мен зәбір-зоқымнан қашу үшін өз-өзіне қол жұмсады. 2002 жылдан бастап Түркияда ислами консервативті Әділет және даму партиясының (АҚП) билікке келуі әйелдердің қоғамдағы рөліне қатысты керітартпалық саясатты әкелді. Президент Режеп Тайып Ердоған "ана болуден бас тартқан, үй шаруасында болмаған әйел, жұмысында қаншалықты табысты болса да, кемшілікке ұшырайды, толыққанды емес" деп атақты мәлімдеме жасады.

Қазіргі заманғы даму

1978 жылы құрылғаннан бері Курдстан жұмысшы партиясы (ПКК) қозғалысының ажырамас бөлігі болған күрд әйелдері арасында үлкен қызығушылық тудырды. Олар осы қозғалыстың басынан-ақ маңызды бір бөлігі болды. Қатысу себептері былай сипатталады: "Әйелдер кедейліктен құтылу үшін ПКК-ға қосылады. Олар тұрмыстық зорлық-зомбылық кең таралған, әйелдерге мүмкіндіктер шектеулі консервативті қоғамнан қашады. Басқа әйел жауынгерлер университет бітіргендері де бар. Олар күрд тарихын, Оджаланды, сондай-ақ ПКК идеологиясының негізінде жатқан марксистік теорияларды зерттейді және күресті физикалық емес, ақыл-ой жаттығуы деп санайды. Көптегендер түрмедегі туыстары үшін, ал кейбіреулері түрмеге түспеу үшін қосылады". 2013 жылы The Guardian газеті "Түркияда күрд тұтқындарына қатысты зорлау мен азаптаулар алаңдатарлықтай жиі кездеседі" деп хабарлады. Дегенмен, 2007 жылғы парламент сайлауында сегіз күрд әйелдері тәуелсіз кандидаттар ретінде сәтті сайланды және Түркия парламентіне өткеннен кейін Демократиялық қоғам партиясына қосылды. 2012 жылы күрдтерді қолдайтын, феминистік Халықтық демократиялық партия (ХДП) құрылды. Бағдарламасында ол өзін "әйелдер партиясы" деп атап, гендерлік және институционалдық гендерлік дискриминацияны жою үшін әйелдер министрлігін құруға уәде береді. ХДП 2015 жылғы парламент сайлауына феминист (сондай-ақ ЛГБТ) кандидаттармен қатысты. 2015 жылғы маусымдағы сайлауда ХДП-ның жетістігі халықаралық баспасөзде "революциялық" деп бағаланды, ал The Guardian "ХДП пайда болғанға дейін Түркия тарихында әйелдердің құқықтарын қорғау үшін күрескенін мойындаған партия болған емес" деп мәлімдеді. 2016 жылдың желтоқсанында The New York Times Түркияның Курдистан аймағындағы жағдайды "Түркиядағы репрессия күрдтер құрған гендерлік теңдіктің бейітіне қауіп төндіреді" деп тақырыптады. Диярбакир университетінің заң профессоры және ПКК-ны сынға алатын Вахап Коскун Апоист күрд партияларының әйелдерді қолдауының бүкіл Түркияға әсер еткенін мойындайды: "Бұл басқа саяси партияларды да, тіпті Батыс Түркияда да әйелдерді кандидат ретінде көрсетуге ықпал етті. Сондай-ақ, әйелдердің әлеуметтік және саяси өмірдегі рөлі артып, ықпалы күшейді", - деді ол, тіпті үкіметтік исламист АҚП партиясында да әйел кандидаттардың саны айтарлықтай өсті. Сонымен қатар, Түркияның оңтүстік-шығысында BBC жүргізген зерттеуге сәйкес, барлық некелердің шамамен төрттен бірі көп әйелдік неке болып табылады. Түркия заңдарында көп әйелдік неке рұхсат етілмесе де, іс жүзінде оған жол беріледі. BBC-ге жазған Ник Ридтің сөзіне қарағанда, Оңтүстік-Шығыс Анатолия сияқты шалғай аймақтарда "Түркия дәстүр мен әдет-ғұрыптарға араласу арқылы күрд сепаратистерін ашуландыру қаупі бар". The New York Times болса, Ататүрік тарапынан тыйым салынғанмен, көп әйелдік неке "Түркия халқының үштен бірі тұратын, діндар және ауылдық күрд аймағында, яғни Оңтүстік-Шығыс Анатолияда әлі де кең таралғанын" атап өтті.

Since its founding in 1978, the Apoist militant guerilla Kurdistan Workers' Party (PKK) has attracted much interest among Kurdish women, who were an integral part of the movement all along. The motivation to join has been described as such: "Women join the PKK to escape poverty. They flee a conservative society where domestic violence is common and there is little opportunity for women. Other female guerillas are university graduates. They study Kurdish history and Ocalan, as well as the Marxist theories at the root of the PKK, and consider fighting as much an intellectual exercise as a physical one. Many join because of relatives in prison, and others join to avoid prison." In 2013, The Guardian reported that 'the rape and torture of Kurdish prisoners in Turkey are disturbingly commonplace'. However, eight Kurdish women stood successfully as independent candidates in the 2007 parliamentary election, joining the Democratic Society Party after they entered the Turkish parliament. In 2012, the pro Kurdish, feminist Peoples' Democratic Party (HDP) was founded. In its program, it calls itself a "women’s party" and promises a women's ministry to address gendercide and institutional gender discrimination. The HDP entered the 2015 parliamentary elections with feminist (as well as LGBT) candidates. The success of the HDP in the June 2015 election was hailed as "revolutionary" in the international press, with The Guardian asserting that "until the arrival of the HDP, there has never been a party recognising that women have struggled to assert their rights throughout Turkey’s history." By December 2016, The New York Times headlined the situation in Turkish Kurdistan as "Crackdown in Turkey Threatens a Haven of Gender Equality Built by Kurds". Vahap Coskun, law professor in Diyarbakir university and a critic of the PKK, concedes that the Apoist Kurdish parties’ promotion of women has had an impact all over Turkey: "It also influenced other political parties to declare more women candidates, in western Turkey too. It has also increased the visibility of women in social life as well as the influence of women in political life," with female political candidates increasing significantly even in the ruling Islamist AKP party. Also in southeastern Turkey, a report by the BBC estimated that almost a quarter of all marriages are polygamous. Even though it is illegal in Turkey, in practice polygamy is allowed to continue. Nick Read wrote in the BBC that in remote areas like south east Anatolia, "Turkey risks antagonising Kurdish separatists by intervening in tradition and customs". Also the New York Times noted that while banned by Atatürk, polygamy remains widespread in the "deeply religious and rural Kurdish region of southeastern Anatolia, home to one third of Turkey's 71 million people".

Танымал күрд әйелдері

Сакин Кансыз Күрдстан жұмысшы партиясының (ПКК) негізін қалаушылардың бірі болды және оны "ПКК мүшелері арасындағы аңыз" және "ең көрнекті және маңызды күрд әйел белсендісі" деп атады. Лейла Зана 1991 жылы Түркия Парламентіне сайланған алғашқы күрд әйел болды. Өзінің қасамында ол өзін күрд деп таныстырды және күрд тілінде сөйледі. Одан кейін оның депутаттық иммунитеті алынып, 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Amnesty International оны ар-ождан тұтқыны деп таныды және 1995 жылы Еуропалық Одақ оған Сахаров сыйлығын табыс етті. Фелекнас Ука – Германия мен Түркияда белсенді қызмет ететін езид саясаткері.

Негізгі деректер

Сирия 20-ғасырдың екінші жартысында тәуелсіздік алғаннан кейін белгілі бір дәрежеде зайырлы сипаттарды дамытса да, жеке мәртебеге қатысты заң әлі де шариғатқа негізделген және шариғат соттары арқылы қолданылады.

Қазіргі заманғы даму

Сириядағы азаматтық соғыс кезінде Сирияның солтүстігіндегі күрд халқы қоныстанған аймақ Рожава Федерациясы ретінде де-факто автономияға ие болды. Прогрессивті Демократиялық Одақ Партиясы (PYD) – бұл аймақтағы басты саяси күш. Рожавада күрд әйелдерінің қарулы және қарусыз бірнеше ұйымдары бар, әйелдер құқықтарын арттыру – саяси және қоғамдық күн тәртібінің маңызды бағыты. Әйелдерді қорғау жасақтарындағы (YPJ) күрд әйел саясаткерлері Кобани қаласын қоршау кезінде және Синджар тауында тұтқынға түскен йезидтерді құтқару операцияларында маңызды рөл атқарды. Олардың жетістіктері әйелдерге қарсы күшті қысым көрсетілетін аймақтағы әйелдердің ерліктерінің сирек мысалы ретінде халықаралық қауымдастықтың назарына іліккен. Рожавада Сирияның азаматтық заңдары қолданылады, егер олар Рожава Конституциясына қайшы келмесе. Жеке мәртебе туралы заңды өзгертуге қатысты бірнеше мысал бар: Сирияда әлі де шариғат негізінде жүрген бұл заңға қарсы, кәмелетке толмағандардың некесіне тыйым салынды. Сирия тарихында алғаш рет азаматтық некеге рұқсат беріліп, оны насихаттау қолға алынды – бұл діни және этникалық жағынан әртүрлі адамдар арасындағы некелерге және ашық қоғам құруға жасалған маңызды қадам. Кәмелетке толмағандардың некелерін, көп әйел алуды және «намыс үшін» жасалатын кісі өлтірулерді азайтуға бағытталған заңдық шаралар, кең ауқымды халыққа түсіндіру жұмыстарымен қолданылады. Әрбір қала мен ауылда әйелдер үйі құрылған. Бұл әйелдер басқаратын қоғамдық орталықтар, олар отбасылық зорлық-зомбылық, сексуалдық шабуыл және басқа да түрлі зиянды әрекеттерден зардап шеккендерге көмек көрсетеді. Олар кеңес беру, отбасылық дауларды шешуге көмектесу, заңдық қолдау көрсету және әйелдер мен балаларға арналған қауіпсіз үйлерді ұйымдастыру сияқты қызметтерді ұсынады. Әйелдер үйлерінде экономикалық тәуелсіздікке жету және әлеуметтік қолдау бағдарламалары бойынша сабақтар өтіледі. Рожавадағы барлық басқару органдарында ер және әйел тең төрағалар болуы тиіс, ал кез келген басқарушы органның мүшелерінің 40 пайызы әйелдерден құрылуы керек. Рожава кантондарының Асайиш полиция күштерінің шамамен 25 пайызы әйелдерден тұрады. Халықаралық БАҚ-та Асайишке қосылу – этникалық күрд және араб әйелдері үшін патриархалдық жүйеден жеке және қоғамдық азаттыққа қадам ретінде сипатталады. PYD-тің «әйелдерді шектейтін діни және тайпалық ережелерді бұзуға тырысу» саясаты қоғамның консервативті топтарында дау тудыруда. Солтүстік Сирия Федерациясының атқару комитетінің тең төрағасы – Ильхам Әхмет, ал ол сонымен қатар Сирия Демократиялық Кеңесінің де тең төрағасы болып табылады.

With the Syrian Civil War, the Kurdish populated area in Northern Syria has gained de facto autonomy as the Federation of Northern Syria Rojava, with the leading political actor being the progressive Democratic Union Party (PYD). Kurdish women have several armed and non armed organizations in Rojava, and enhancing women's rights is a major focus of the political and societal agenda. Kurdish female fighters in the Women's Protection Units (YPJ) played a key role during the Siege of Kobani and in rescuing Yazidis trapped on Mount Sinjar, and their achievements have attracted international attention as a rare example of strong female achievement in a region in which women are heavily repressed. The civil laws of Syria are valid in Rojava, as far as they do not conflict with the Constitution of Rojava. One notable example for amendment is personal status law, in Syria still Sharia based, while underage marriage was outlawed as well. For the first time in Syrian history, civil marriage is being allowed and promoted, a significant move towards a secular open society and intermarriage between people of different religious backgrounds. The legal efforts to reduce cases of underage marriage, polygamy and honor killings are underpinned by comprehensive public awareness campaigns. In every town and village, a women's house is established. These are community centers run by women, providing services to survivors of domestic violence, sexual assault and other forms of harm. These services include counseling, family mediation, legal support, and coordinating safe houses for women and children. Classes on economic independence and social empowerment programs are also held at women's houses. All administrative organs in Rojava are required to have male and female co chairs, and forty percent of the members of any governing body in Rojava must be female. An estimated 25 percent of the Asayish police force of the Rojava cantons are women, and joining the Asayish is described in international media as a huge act of personal and societal liberation from an extremely patriarchical background, for ethnic Kurdish and ethnic Arab women alike. The PYD's political agenda of "trying to break the honor based religious and tribal rules that confine women" is controversial in conservative quarters of society. and co chairwoman of the executive committee of the Federation of Northern Syria – Rojava. Îlham Ehmed is co chairwoman of the Syrian Democratic Council.

Негізгі деректер

Зейнеп Н. Каяның айтуынша, "Ирак пен Күрдістан аймағында әйелдер құқығы үшін күрес тарихы ұзақ, сонымен қатар өзгерістерді жүзеге асыруға халықтың төменгі деңгейден ұзақ жылдар бойы атқарылып келген күш-жігері мен саясаткерлердің белгілі бір топтарының осы өзгерістерді іске асыруға дайындығы бар". 1904 жылы Халабжада туған көрнекті күрд ақыны Абдулла Горан әйелдерге қарсы дискриминация мен зорлық-зомбылықты айыптаған. 1953 жылы күрд әйелдеріне арналған алғашқы журнал – "Dengî Afiret" ("Woman's Voice") жарық көрді. 1958 жылы монархия құлатылғаннан кейін Күрд әйелдер одағы Ирак азаматтық заңнамасын реформалау үшін лоббилік жұмыс жүргізіп, некелерді мемлекеттік бақылауға көшіруге және "намыс үшін өлтіруді" жоюға қол жеткізді. Ирак оларды заңсыз деп жариялағанға дейін "намыс үшін өлтіру" мұсылман қауымдарында кең таралған мәселе болып келді. Таяу Шығыстағы алғашқы әйел судья – Абдул Карим Касим тағайындаған күрд әйел Зәкия Хакки болды. Кейін ол Күрд Демократиялық партиясының (ҚДП) жетекші құрамына кірді. 1988 жылғы Анфал науқаны кезінде күрд әйелдері концлагерлерде ұсталды және зорлау жазалау құралы ретінде қолданылды. 1994 жылы күрд әйелдері Ирак Күрдістанындағы азаматтық соғысқа қарсы наразылық білдіру үшін Сүлейманиядан Эрбилге бейбіт шеру ұйымдастырды.

Қазіргі заманғы даму

Курдстан аймақтық үкіметі құрылғаннан кейін әйелдер өз ұйымдарын құрып, жергілікті үкіметте бірнеше әйел министр болды. 2003 жылдың қыркүйегінде Насрин Бервари 25 мүшелік Ирактың уақытша кабинетіне муниципалитеттер және қоғамдық жұмыстар министрі болып тағайындалды, ал 2004 жылдың маусымында ол 30 мүшелік өтпелі кабинетке кірген алты әйелдің бірі болды, және 2005 жылдың сәуірінде ол осы лауазымға толыққанды тағайындалды. Бервари муниципалдық және экологиялық мәселелерге жауапты Ирактың жоғары лауазымды шенеунігі ретінде Ирактың азаматтық басқаруындағы ең маңызды тұлғалардың бірі саналады. Ирактық Курдистан құрылғаннан бері әйелдерге қарсы "намыс үшін жасалған қылмыстар" және басқа да зорлық-зомбылық түрлері көбейді, ал "КДП және ПСК әйелдерді қанау, соның ішінде "намыс үшін жасалған қылмыстарды" күрдтердің "тайпалық және исламдық мәдениетінің" бір бөлігі деп мәлімдеді".

Танымал күрд әйелдері

Лейла Касим – Ирак Баас режиміне қарсы күрдістандық белсенді, Бағдатта өлім жазасына кесілген. Ол күрдтер арасында ұлттық шейіт ретінде танымал. Ланжа Хаве – күрдістандық белсенді және заңгер, ол #KurdishWomenPower әлеуметтік желідегі науқанын және феминистік сауат ашу жобасын, «София» қауымдастығын құрды.

Ар-намыс үшін жасалатын қылмыстар және басқа да мәселелер

2008 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Иракқа көмек көрсету миссиясы (ЮНАМИ) құрметке қарсы қылмыстар Иракта, әсіресе Ирактың Курдистанында, өте маңызды мәселе екенін мәлімдеді. 2015 жылы Халықаралық әйелдер күніне орай Курдистанның еркін әйелдер ұйымы (FWOK) мәлімдеме жасап, "өткен жылы Ирак Курдистанында 6,082 әйел өлтірілді немесе өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүр болды, бұл шамамен "Ислам мемлекеті" (ИМ) қақтығысында шейіт болған Пешмерганың санына тең" және көптеген әйелдер ар-намыс үшін жасалған қылмыстардың немесе өз-өзіне қол жұмсаудың құрбаны болды – көбінесе өзін-өзі өртеп немесе асып. Ар-намыс үшін жасалатын қылмыстар, әсіресе, ирактық күрдтер мен Иорданиядағы палестиналықтар арасында, сондай-ақ Пәкістан мен Түркияда жиі кездеседі, бірақ бұл елдерде баспасөз бостандығы қылмыстар туралы ақпарат аз таралған басқа елдерде орын алған жағдайды өтеуі мүмкін. Ирактың Курдистан аймағындағы ауруханаларда жыл сайын 500-ге жуық құрмет үшін жасалған қылмыс тіркеледі, алайда нақты сандар одан да көп болуы мүмкін. Тек Эрбилде ғана күн сайын бір құрмет үшін жасалған қылмыс тіркеледі деп болжанып отыр. Көптеген өлім-жітімдер "әйелдердің өз-өзіне қол жұмсауы" ретінде жарияланады, бұл ар-намысқа байланысты қылмыстарды жасыру үшін жасалады. Doaa Network Against Violence ұйымының Асо Камал 1991 жылдан 2007 жылға дейін Ирак Күрдістанында 12,500-ден астам адам құрметке қарсы қылмысқа ұшырап, оның 350-і 2007 жылдың алғашқы жартысында болған деп есептейді. Оның айтуынша, үкіметтік статистика әлдеқайда төмен және соңғы жылдары төмендеу байқалады. 2008 жылдан бастап күрдтер заңы бойынша ар-намыс үшін жасалған қылмысқа басқа қылмыстар сияқты қарауға болады. Сулиманиядағы бір дәрігер AFP агенттігіне 2008 жылдың мамыр айында ғана 10 күн ішінде 14 құрмет үшін жасалған қылмыс тіркелгенін хабарлады. Басқа проблемалар: тұрмыстық зорлық-зомбылық, нәрестелерді өлтіру. Ауылдық күрд әйелдеріне жыныстық қатынас немесе неке туралы өз шешімдерін қабылдауға рұқсат етілмейді, ал кейбір жерлерде балалардың некелері жиі кездеседі. 2015 жылы Ирақтың күрд аймағында әйелдерге қатысты зорлық-зомбылық туралы 7,436 шағым тіркелген. Ал Жазира 2010 және 2015 жылдар аралығында 3,000 әйелдің тұрмыстық зорлық-зомбылық салдарынан қаза тапқанын, ал 2015 жылы Ирак Курдистанының алты қаласында кем дегенде 125 әйел өзін-өзі өртеп өлтіргенін атап өтті. 2014-2015 жылдар аралығында Ирак Күрдістанында әйелдерге қарсы зорлық-зомбылық, әйелдер арасында өзін-өзі өлтіру және әйелдерді өлтіру деңгейі күрт өсті. 2015 жылы осы аймақта 200-ге жуық әйелді біреу өртеп жіберген. Сондай-ақ, "Әл-Джазира" телеарнасы "ерлі-зайыпты әйелдердің 44 пайызы күйеулерінің бұйрығына бағынбаған жағдайда ұрып-соғылғанын" хабарлады.

In 2008 the United Nations Assistance Mission for Iraq (UNAMI) stated that honor killings are a serious concern in Iraq, particularly in Iraqi Kurdistan. The Free Women's Organization of Kurdistan (FWOK) released a statement on International Women's Day 2015 noting that "6,082 women were killed or forced to commit suicide during the past year in Iraqi Kurdistan, which is almost equal to the number of the Peshmerga martyred fighting Islamic State (IS)," and that a large number of women were victims of honor killings or enforced suicide – mostly self immolation or hanging. Honor killings appear to be particularly prevalent among Iraqi Kurds, Palestinians in Jordan, and in Pakistan and Turkey, but freedom of press in these countries could over compensate for other countries where the crimes are less reported. About 500 honour killings per year are reported in hospitals in Iraqi Kurdistan, although real numbers are likely much higher. It is speculated that alone in Erbil there is one honour killing per day. It is claimed that many deaths are reported as "female suicides" in order to conceal honour related crimes. Aso Kamal of the Doaa Network Against Violence claimed that they have estimated that there were more than 12,500 honor killings in Iraqi Kurdistan from 1991 to 2007, and 350 of them in the first part of 2007. He also said that the government figures are much lower, and show a decline in recent years, and Kurdish law has mandated since 2008 that an honor killing be treated like any other murder. A medical officer in Sulimaniya reported to the AFP news agency that in May 2008 alone, there were 14 honor killings in 10 days. Other problems include domestic violence, female infanticide Rural Kurdish women are often not allowed to make their own decisions regarding sexuality or marriage, and in some places child marriages are common. There were "7,436 registered complaints of violence against women in Iraq's Kurdish region in 2015", as reported by Al Jazeera. Al Jazeera also noted also that 3,000 women were killed as a result of domestic violence between 2010 and 2015, and in 2015, at least 125 women in six cities in Iraqi Kurdistan committed suicide via self immolation. Rates of violence against women, female suicide and femicide in Iraqi Kurdistan increased sharply between 2014 and 2015. Almost 200 women were set to fire by someone else in 2015 in the region. Al Jazeera also reported that "44 percent of married women reported being beaten by their husbands if they disobeyed his orders".

Әйел жыныстық мүшелерін қию

Әйелдердің жыныс мүшелерін кесу кейбір сорани тілінде сөйлейтін күрдтердің арасында, оның ішінде Эрбиль мен Сулейманияда кездеседі. 2011 жылы қабылданған күрд заңы Ирак Күрдістанында әйелдердің жыныс мүшелерін кесуді қылмыс деп жариялады, ал заң төрт жылдан кейін күшіне енді. 2011 жылы MICS баяндамасы бойынша, Иракта әйелдердің жыныс мүшелерін кесу көбінесе Эрбиль, Сулеймания және Киркук қалаларындағы күрд аймақтарында кездеседі, бұл елдегі жалпы көрсеткішті сегіз пайызға жеткізеді. Дегенмен, Дохук және Ниневияның кейбір бөліктері әйелдердің жыныс мүшелерін кесуден толығымен бос болды. 2016 жылғы зерттеулер бұрын осы практиканы жасағандар арасында жалпы төмендеу байқалып отырғанын көрсетті. Күрдтік құқық қорғау ұйымдары бірнеше рет әйелдердің жыныс мүшелерін кесу күрд мәдениетінің бөлігі емес екенін және билік оны тоқтату үшін жеткілікті шаралар қабылдамай отырғанын мәлімдеді. 2016 жылы 5000 әйел арасында жүргізілген зерттеуде 25 жастан асқан әйелдердің 66-99% -ы осы практикаға ұшырағаны анықталды, ал 6 мен 10 жас аралығындағы әйелдер арасында көрсеткіш айтарлықтай төмен болды: Сулейманияда 11%, ал Ранияда 48%, мұнда әйелдердің жыныс мүшелерін кесу ең көп таралған және науқан басталғанға дейін көрсеткіш 100%-ға жуық болған. 2008 жылғы Washington Post газетінде жарияланған мәліметке сәйкес, Ирактың Күрдістан аймағы әйелдердің жыныс мүшелерін кесу кең таралған әлемдегі сирек орындардың бірі болып табылады. 2008 жылы жүргізілген шағын зерттеуге сәйкес, Солтүстік Ирактағы барлық әйелдердің шамамен 60% -ы осы практикаға ұшыраған. Қазір бұл елдердің басқалары үшін үлгі болып табылады. Әйелдердің жыныс мүшелерін кесу Ирак Күрдістанында және Орталық Ирактағы ирактықтардың арасында кең таралған. 2010 жылы WADI ұйымы кейбір аймақтардағы барлық әйелдер мен қыздардың 72% -ы сол жылы сүндеттелгенін көрсеткен зерттеуді жариялады. Екі жылдан кейін Киркук провинциясында осыған ұқсас зерттеу жүргізілді, нәтижесінде әйелдердің 38% -ы сүндеттелгені анықталды, бұл осы практиканың күрд халқына ғана емес, сонымен қатар Ирактың орталық бөлігінде де кездесетінін көрсетеді. Зерттеулерге сәйкес, әйелдердің жыныс мүшелерін кесу көбінесе сүннит мұсылмандар арасында кездеседі, бірақ шииттер мен какейлер де осы практиканы қолданады, ал христиандар мен езидтер Солтүстік Иракта осы практиканы жасамайды. Арбиль облысы мен Сулейманияда I типті әйелдердің жыныс мүшелерін кесу жиі кездеседі, ал Гармян мен Жаңа Киркукте II және III типті әйелдердің жыныс мүшелерін кесу жиі кездеседі. Иракта әйелдердің жыныс мүшелерін кесуге қарсы заң болған жоқ, бірақ 2007 жылы осы практиканы айыптау мақсатындағы заң жобасы Аймақтық Парламентке ұсынылды, бірақ қабылданбады. 2012 жылы жарық көрген PANA Center ирактық тобының далалық есебі Киркук пен оның айналасындағы аудандардағы әйелдердің 38% -ы әйелдердің жыныс мүшелерін кесуге ұшырағанын көрсетті. Сүндеттелген әйелдердің 65% -ы күрдтер, 26% -ы арабтар, ал қалғаны түркімендер. Діни және сектанттық жақтан қарағанда, 41% -ы сүнниттер, 23% -ы шииттер, ал қалғаны какейлер, христиандар мен халдейлер жоқ. 2013 жылғы есепте 2000 ирактық күрд әйелінің клиникалық тексеруіне сүйене отырып, әйелдердің жыныс мүшелерін кесудің таралу деңгейі 59% құрады; әйелдердің жыныс мүшелерін кесудің I типі болды, ал осы практиканың 60% -ы 4-7 жас аралығындағы қыздарға жасалды. Соғыстар мен елдің тұрақсыз жағдайына байланысты, Ирак билігі үшін әйелдердің жыныс мүшелерін кесуге қарсы күрес қиын болды.

Female genital mutilation is observed among some Sorani speaking Kurds, including Erbil and Sulaymaniyah. A 2011 Kurdish law criminalized FGM practice in Iraqi Kurdistan and law was accepted four years later. MICS reported in 2011 that in Iraq, FGM was found mostly among the Kurdish areas in Erbil, Sulaymaniyah and Kirkuk, giving the country a national prevalence of eight percent. However, other Kurdish areas like Dohuk and some parts of Ninewa were almost free from FGM. In 2016, the studies showed that there is a trend of general decline of FGM among those who practiced it before. Kurdish human rights organizations have reported several times that FGM is not a part of Kurdish culture and authorities are not doing enough to stop it completely. A 2016 study with 5000 women found that whilst 66 to 99% of women aged 25 or above had been mutilated, the mutilation rate between the ages of 6 and 10 was dramatically lower: 11% in Suleymaniyah and 48% in Raniya, where FGM is the most prevalent and had had rates approaching 100% before the start of the campaign. According to a 2008 report in the Washington Post, the Kurdistan region of Iraq is one of the few places in the world where female genital mutilation had been rampant. According to one small study carried out in 2008, approximately 60% of all women in northern Iraq had been mutilated. and is now considered to be an anti FGM model for other countries to follow. Female genital mutilation is prevalent in Iraqi Kurdistan and among Iraqis in central Iraq. In 2010, WADI published a study that 72% of all women and girl in some areas were circumcised that year. Two years later, a similar study was conducted in the province of Kirkuk with findings of 38% FGM prevalence giving evidence to the assumption that FGM was not only practiced by the Kurdish population but also existed in central Iraq. According to the research, FGM is most common among Sunni Muslims, but is also practiced by Shi’ites and Kakeys, while Christians and Yezidi don't seem to practice it in northern Iraq. In Arbil Governorate and Suleymaniya Type I FGM was common; while in Garmyan and New Kirkuk, Type II and III FGM were common. There was no law against FGM in Iraq, but in 2007 a draft legislation condemning the practice was submitted to the Regional Parliament, but was not passed. A field report by Iraqi group PANA Center, published in 2012, shows 38% of females in Kirkuk and its surrounding districts areas had undergone female circumcision. Of those females circumcised, 65% were Kurds, 26% Arabs and rest Turkmen. On the level of religious and sectarian affiliation, 41% were Sunnis, 23% Shiites, rest Kaka’is, and none Christians or Chaldeans. A 2013 report finds FGM prevalence rate of 59% based on clinical examination of about 2000 Iraqi Kurdish women; FGM found were Type I, and 60% of the mutilation were performed to girls in 4–7 year age group. Owing to wars and the unstable situation of country, fighting against FGM has been difficult for authorities of Iraq.

Негізгі деректер

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде күрд әйелдері Ресей және Түркия әскерлерінің шабуылдарына ұшырады. 1915 жылы орыс әскері Махабадтың еркек халқын қырғынға ұшыратып, екі жүз әйелді зорлады. Реза Шах 1936 жылы әйелдердің киімдерін мәжбүрлеп шешу туралы жарлық шығарды. Үкімет күрдтердің әсем дәстүрлі әйелдер киімін ұятты және лас деп есептеді, оны өркениетті (яғни батыстық) киіммен алмастыру қажет болды. Күрдтер бұл мәжбүрлі киімді еуропалық емес, әджәми деп атады. Махабад Республикасы әйелдердің қоғамдық өмірге қатысуын қолдады, ал ҚДПИ әйелдер үшін саяси партия құрды, ол қыздардың біліміне үгіттеді және олардың республикаға қолдауын жинады. 1979 жылдың тамызында Иран армиясы Курдистандағы тәуелсіздік қозғалысын жою үшін шабуылға шықты. Комала сияқты күрд ұйымдары жүздеген әйелдерді өздерінің әскери және саяси қатарына қабылдады. Комала өз лагерьлерінде жыныстық бөлінуді жойды, және әйелдер шайқасқа және әскери оқуға қатысты. 2001 жылы күрд зерттеушісі Әмір Хасанпур "Бұл күрдтерге ғана тән емес, әйелдерге қарсы тілдік, сөздік және символдық зорлық-зомбылық күрд тілінде кең таралған" деді, бұл түрлі физикалық және эмоционалдық зорлық-зомбылық түрлерімен толықтырылды.

Қазіргі заманғы даму

2001 жылы күрд зерттеушісі Әмір Хасанпур «күрд халқына ғана тән емес, әйелдерге қарсы тілдік, сөздік және символдық зорлық-зомбылық кең таралған» екенін айтты, бұл түрлі физикалық және эмоционалдық зорлық-зомбылық түрлерімен қатар жүреді.

Намус-қа негізделген зорлық-зомбылық мәселелері

LandInfo мәліметінше, Иранда ар-намыс үшін жасалатын қылмыстар көбінесе күрд, лори, араб, балучи және түрік тілінде сөйлейтін тайпалар арасында болады. Дискриминациялық отбасылық заңдар, қылмыстық кодекстің ар-намыс үшін жасалған қылмыстарға қатысты жеңілдік көрсетуші баптары және күшті ерлер үстемдігі бар қоғам Ирандағы ар-намыс үшін жасалатын қылмыстардың себептері ретінде айтылады. Amnesty International 2008 жылы Иранның күрд аймақтарындағы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықтың көлемін және таралуын анықтау мүмкін емес екенін, бірақ "күрд аймақтарында әйелдер мен қыздарға қатысты кемсітушілік және зорлық-зомбылық кең таралған және оған кеңінен төзімділік көрсетіледі" деп атап өтті. БҰҰ мәліметінше, Ирандағы азаматтық және қылмыстық кодекстердегі дискриминациялық заңдар ерлерді күшейтуде және әйелдердің зорлық-зомбылыққа бейімділігін арттыруда маңызды рөл атқарады. Қылмыстық кодекстің шариғат заңдарында белгіленген қылмыстарға қатысты ережелер, атап айтқанда худуд, қисас және дия, гендерлік теңдік тұрғысынан ерекше маңызға ие. Көптеген күрд ұйымдары Ирандағы күрд әйелдерінің құқықтары исламдық ықпалдан қорқатынын мәлімдеді. 2012 жылы Иранның Керманшах провинциясында жүргізілген зерттеуде Равансар әйелдері арасында әйелдердің генітальдық мүшесін кесу кең таралған практика екені анықталды, қыздардың 55% -і 7 жасқа толмаған кезде сүндеттелген. The Guardian басылымы Батыс Әзірбайжанда сүндет ету Сурани диалектісінде сөйлейтін сүнни шафиғи күрдтерінің арасында (бірақ Керманжи диалектісінде емес) кездесетінін хабарлады.

Негізгі деректер

Еуропалық елдерге немесе Солтүстік Америкаға көшіп келген күрд мигранттары үшін маңызды мәселе – отбасы мүддесіне басымдық берілетін дәстүрлі күрд қоғамынан жекешілдікке бағытталған қоғамға ұрпақтар арасындағы өту.

Танымал күрд әйелдері

Видад Акрави – даниялық денсаулық сақтау сарапшысы және күрд тегінен шыққан адам құқықтары белсендісі. Херро Мустафа – күрд тегінен шыққан американдық дипломат. Фелекнас Ука – Германия мен Түркияда белсенді қызмет ететін езид саясаткері.

Намус-қа негізделген зорлық-зомбылық мәселелері

Кейбір құрмет кісі өлтіру оқиғалары Батыстағы күрд диаспорасы арасында да тіркелген. 2012 жылы жарияланған диаспорадағы құрметке негізделген зорлық-зомбылық туралы мақалада: «Еуропада құрметке байланысты көптеген, бірақ барлық емес, кісі өлтірулер Оңтүстік Азия, түрік және күрд мигранттарының қауымдастықтарында орын алады» делінген. Бристоль университеті мен Рохэмптон университетінің Гендер және зорлық-зомбылықты зерттеу орталығының 2010 жылы жариялаған есебінде «құрметке негізделген зорлық-зомбылықты бір ғана дінмен немесе мәдениетпен байланыстыру мүмкін емес екенін мойындау маңызды» деп көрсетілген, сонымен қатар «құрметке негізделген зорлық-зомбылық әртүрлі аймақтардағы кейбір күрд қауымдастықтарында жиі кездеседі» деген қорытынды жасалған. Ирактық Курдистан мен Ұлыбританиядағы күрд диаспорасына арналған есепте «осы қауымдастықтарды қолдайтын патриархалды немесе еркек үстемдігі құндылықтары көбінесе Ұлыбританияның басты қоғамдық құндылықтарымен және заңдарымен қайшы келеді. Бұл екінші немесе үшінші буын әйелдер үшін өз құндылықтарын анықтауды қиындатады. Құрметке негізделген зорлық-зомбылықтың [ҚНЗЗ] оқиғалары көбінесе өмірге және отбасылық дәстүрлерге қатысты түрлі көзқарастардың қақтығысынан туындайды». 2006 жылы Лондонның оңтүстігіндегі Митчем қаласында 20 жасар ирактық күрд әйелі Баназ Махмуд әкесі, ағасы және туыстарының ұйымдастырған қазасында қайтыс болды. Оның өмірі мен өлтірілуі Дия Ханның режиссерлік және продюсерлік жұмысымен түсірілген «Баназ: махаббат тарихы» атты деректі фильмде көрсетілді. Басқа мысалдарға Ұлыбританияда заңды түрде танылған алғашқы құрметке қарсы қылмыс кіреді, ол 2002 жылы Лондонда күрд әкесімен өлтірілген Хешу Йонестің, оның отбасы ливандық христиан жігіті бар екенін білгенде, және Түркиядан отбасымен көшіп келген күрд шиит мұсылман қызы Тулай Гореннің өлтірілуі жатады. 2009 жылдың наурыз айында Германияда Түркиядан келген күрд иммигранты Гюльсум С. отбасының жоспарлаған үйленуіне сәйкес келмейтін қарым-қатынасы үшін өлтірілді. Швециядағы екі танымал жағдай – Фадиме мен Пеланың ісі. 2002 жылы 26 жасар күрд әйелі Фадиме Шахиндал католик дініндегі әкесімен өлтірілді. Курд ұйымдары премьер-министр Геран Перссоннан құрметке қарсы қылмыстарды алдын алу үшін жеткілікті шаралар қабылдамағаны үшін сынға ұшырады. Түрік күрд Хатун Сюрюк 23 жасында Берлинде өзінің кіші інісімен құрметке қарсы қылмыс жасап, өлтірілді. Бұл оқиға Германияда кең ауқымды қоғамдық пікірталастарға әкелді.

Some honor killings have also been reported among the Kurdish diaspora in the West. According to an article on honour based violence in the diaspora, published in 2012, "[i]n Europe, many, but by no means all, of the reported honour killings occur in South Asian, Turkish or Kurdish migrant communities". A report published by the Centre for Gender and Violence Research at the University of Bristol and the University of Roehampton in 2010 notes that "it is important to recognize that it is not possible to associate honour based violence with one particular religion or culture", but also concludes that "[h]onour based violence remains prevalent in some Kurdish communities in different locations". The report, which focused on Iraqi Kurdistan and the Kurdish diaspora in the UK, found that "the patriarchal or male dominated values that underpin these communities often conflict with the values, and even laws, of mainstream UK society. This makes it particularly hard for second or third generation women to define their own values Instances of HBV [honour based violence] often result from conflicting attitudes towards life and family codes". Banaz Mahmod, a 20 year old Iraqi Kurd woman from Mitcham, south London, was killed in 2006, in a murder orchestrated by her father, uncle and cousins. Her life and murder were presented in a documentary called Banaz: A Love Story, directed and produced by Deeyah Khan. Other examples include the first honour killing to be legally recognised in the UK, which was that of Heshu Yones, who was stabbed to death by her Kurdish father in London in 2002 when her family discovered she had a Lebanese Christian boyfriend, and the killing of Tulay Goren, a Kurdish Shia Muslim girl who immigrated with her family from Turkey. In Germany in March 2009, a Kurdish immigrant from Turkey, Gülsüm S., was killed for a relationship not in keeping with her family's plan for an arranged marriage. Two well known cases from Sweden are the case of Fadime and of Pela. 26 year old Kurdish woman Fadime Şahindal was killed by her father, a Kurd of the Catholic faith, in 2002. Kurdish organizations were criticized by prime minister Göran Persson for not doing enough to prevent honour killings. Turkish Kurdish Hatun Sürücü was murdered at the age of 23 in Berlin, by her own youngest brother, in an honor killing, an incident which led to major public debates in Germany.