Кіріспе

Нигериялық әнші (хауса) Шата Алхажи (Др) Мамман Шата МОН (1923 жылы Нигерияның Кацина штатының Мусава қаласында туған, 1999 жылғы 18 маусымда қайтыс болған) – Нигериялық саясаткер және әнші. Ол Батыс Африканың хауса халқы арасында белгілі жырау/музыкант болды. Оның әнін әдетте калангу деп аталатын сөйлейтін барабандар сүйемелдеген. Ол жарты ғасырдан астам уақыт бойы негізінен хауса тілінде Солтүстік Нигерия халқы үшін өнер көрсетті.

Ерте өмір

Маман Шата фулани тайпасының отбасында дүниеге келген. Оның анасы Лария 1804 жылғы Фулани джихадынан кейін Борно империясынан көшіп келіп, Хауса жерінің кейбір аймақтарына қоныстанған Фулата Борно халқынан еді. Ол Кано әмірлігіндегі Тофа қаласында туған. Шатаның әкесі Ибрагим Яромен ол Мусавадағы туысына бара жатқанда танысқан. Кейін олар үйленді. Ларияның бұрынғы некеден Әли деген ұлы болды, ал Яродан Маман Шата мен оның әпкесі Яльвадан екі баласы болды. Ибрагим Яро да фулани ұлтынан еді. Оның ата-бабалары Сокото штатындағы Санинадан шыққан. Олар Кацина штатына көшіп, қазіргі Мусава аймағының орманды жерлеріне қоныстанған. Олар Мусаваның негізін қалаған, олардың басшысы Мұса атымен аталатын шағын елді мекен құрған. Шата туған кезде Мусава ауылы Кацина жергілікті билігіне (Н. А.) қарасты болған. Жергілікті басқару құрылғанда ол Канкия аудандық басқаруына қарады. Бүгінде Мусава – Кацина штатының дербес аудандық басқару аймағы. Ибрагим Яро ұлының музыкант болуын қаламады, себебі музыка немесе мақтау әндері «роко» немесе тілеушілік деп есептелген. Фулани адамы болғандықтан, ол жас Шатаның фермер немесе саудагер болуын тіледі, олардың екеуі де беделді мамандықтар саналды. Сондықтан Шатаның музыкант болуға талпынуы – қалыпты жағдайға қарсы шығу ретінде қарастырылды. Шата Хауса жерінің барлық мәселесі туралы ән салған: ауыл шаруашылығы, мәдениет, дін, экономика, саясат, әскери іс, мораль мен әдеп, жануарлар, сауда және т.б. Ол Нигериядағы Азамат соғысынан кейін бірлік пен жаңару қажеттілігі туралы да ән айтқан. Ол музыка арқылы 1970 жылдардағы Нигериядағы көптеген өзгерістер туралы, мысалы, ондық валюта жүйесіне және сол жақтан жүруге көшу туралы халықты хабардар еткен. Музыка арқылы білім беру мақсатында ол әлемде болып жатқан оқиғалар туралы ән шырқаған, мысалы, 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы туралы. Оның әндеріндегі басты тақырып – бірлік маңыздылығы, ол Нигериядағы азамат соғысынан кейін өте маңызды мәселе болды. Шата әндерін немесе өлеңдерін дайындалмай, сол сәтте импровизациялап, мәтіндерін құрастырумен де белгілі болған. Шатаның тобындағы хор мүшелері оның шәкірттері және олармен ұзақ жылдар жұмыс істеген. Осы себепті, топтың арасындағы қарым-қатынас өте жақсы. Шата мүшелеріне нұсқау беру үшін дене қимылдары мен ым-ишараларын қолданған. Ғалым Данбатти Абдулкадирмен сұхбатта, топ мүшелерінің бірі ымдардың бірін «ауыз техникасы» деп сипаттаған. Онда Шата ән бастамас бұрын хорға бұрылып, аузына сүйкейіп, «бакина» (менің ауызым) дейтін. Содан кейін хор қашан қосылу керектігін және не айту керектігін біледі. Сұхбат беруші әндердің орындалу алдында ешқашан жаттығудан өтпейтінін де растаған.

Белсенділік

Мамман Шата қанаушы үкіметтерді және жемқор саясаткерлерді ашық сынаған. 1997 жылы Абуджада Абача бейбітшілік және бірлік қорының іске қосылуына арналған шарада ол ұйымдастырушыларды ашуландырды, себебі ол белгіленген уақыттан артық сахнада болды, сонымен қатар генерал Сани Абаша мен биліктегілерге жаман басшылықтың қауіпті салдары еске салды. 1998 жылы Абуджада «Абаша қалу керек» науқаны (Даниал Кану Нигерияда демократияны қайта орнатуға қарсылық білдіру үшін генерал Сани Абашаны әскери басшылықтан кетіру мақсатымен ұйымдастырған науқан) өтіп жатқанда, ұйымдастырушылар оны наразылық білдірушілерге өнер көрсетуге шақырды. Шата шақыруды қабылдады. Шеру күні Шата Абашаға барлық шеруге қатысушыларды өзіне қажет болғанда жанында болмайтын «жалтақтар» деп есептеуге кеңес бергеннен кейін сахнадан күшпен шығарылды. Мамман Шата генерал Сани Абашаның авторитарлық үкіметін ашық сынауға Нигерия халқының, әсіресе Абашаның туған жері – солтүстіктің оның беделіне деген зор құрметінің арқасында қол жеткізді. Шатаның жанкүйерлеріне әмірлер, саясаткерлер және армия генералдары сияқты ықпалды тұлғалармен қатар миллиондаған Нигерияның талакава (төменгі топ) кірді.

Саяси мансап

Шата өмір бойы партиялық саясатқа белсенді қатысты. Оның саясаты көбінесе солшыл бағытта болды, бірақ оның демеушілері (патшалық және бизнес топтары) көбінесе оңшыл жақта болды. Ол мұны өзінің қарапайым отбасынан шыққандығымен түсіндірді. 1950 жылдардағы Бірінші Республикада ол Сэр Ахмаду Белло мен әмірлердің оңшыл NPC партиясына қарсы NEPU партиясына қосылды. Ол осы үрдісті кейінгі жылдары да қайталады. 1970 жылдары ол сайлауда жеңіске жетіп, Кадуна штатының Канкия аудандық басқару аймағының кеңесшісі болды. Екінші Республикада (80-ші жылдары) ол бастапқыда оңшыл GNPP партиясының орталық мүшесі болды, содан кейін консервативті биліктегі NPN партиясына өтті. Үшінші Республикада ол Фунтуа аудандық басқару аймағындағы СДП партиясының төрағасы болып сайланды, бірақ солшыл көзқарастары мен Кацина штатындағы партияның негізгі демеушісі, зейнеткер генерал-майор Шеху Муса Яр'Адуамен болған қарым-қатынасы салдарынан қызметтен алынды. Шата 1999 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты Олусегун Обасанжо басқаратын азаматтық үкіметтің құрылуына қатыспады.

Марапаттар

Ол көптеген марапаттар алды, оның ішінде Федералдық үкіметтен (ол оған Нигер орденінің мүшесі атағын берді), Нигерияның орындаушы музыканттар қауымдастығынан (PMAN) 1998 жылы дәстүрлі музыкадағы ең үздік жетістіктері үшін, Кано штатының үкіметінен, Нигериядағы АҚШ елшілігінен, Калифорния университетінен, сондай-ақ ұлттық даму мен мәдениетке қосқан үлесі үшін Ахмаду Белло университетінің құрметті докторлық дәрежесін және Гудлак Джонатан үкіметінен қайтыс болғаннан кейін берілген Мыңжылдық сыйлығын алды.

Өлім

Шатаның соңғы концерті Кацина Поло алаңында, Кацина штатының бұрынғы губернаторы Алхажи Муса Яр'Адуаның қызметке орналасу салтанатында болды. Ол бұл кезде әлсіз болған және денесі сарысып кеткен еді. Алхажи Шата денсаулығы нашарлап, ауыр науқасқа шалдыққандықтан Кано және Сауд Арабиясының Джидда қалаларындағы ауруханаларда жатты. Джиддада несеп жолдарына жасалған операциядан кейін жағдайы біраз жақсарғаннан соң, ол Канодағы Амину Кано оқу-ғылыми ауруханасына түсті. Содан кейін 1999 жылдың 18 маусымында осы ауруханада қайтыс болды. Оның үш әйелі (Фурера, Хадиза және Бинта), 19 баласы және 28 немересі қалды. Ол сол күні оның игілігін көрген әмір Мухаммаду Башардың қатысуымен Даура қаласына жерленді. Өмірі барысында Шата көптеген әйелдерге үйленіп, олармен ажырасып кеткен, олардың кейбіреулерінен балалары болған. Оның қайтыс болған кездегі үшінші әйелі Әмина, онымен он жылдан астам бірге тұрса да, бала тумаған.