Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Нигериялық әнші (хауса) Шата Алхажи (Др) Мамман Шата МОН (1923 жылы Нигерияның Кацина штатының Мусава қаласында туған, 1999 жылғы 18 маусымда қайтыс болған) – Нигериялық саясаткер және әнші. Ол Батыс Африканың хауса халқы арасында белгілі жырау/музыкант болды. Оның әнін әдетте калангу деп аталатын сөйлейтін барабандар сүйемелдеген. Ол жарты ғасырдан астам уақыт бойы негізінен хауса тілінде Солтүстік Нигерия халқы үшін өнер көрсетті.
Nigerian singer (Hausa)
the politician named Shata
Alhaji (Dr) Mamman Shata MON (born in 1923 in Musawa, Katsina State, Nigeria, died on 18 June 1999) was a Nigerian singer. He was a well known griot/musician among the Hausa people of West Africa. His vocals were often accompanied by talking drums, known as kalangu. He mostly performed for the people of Northern Nigeria, primarily in the Hausa language, for more than half a century.
Ерте өмір
Маман Шата фулани тайпасының отбасында дүниеге келген. Оның анасы Лария 1804 жылғы Фулани джихадынан кейін Борно империясынан көшіп келіп, Хауса жерінің кейбір аймақтарына қоныстанған Фулата Борно халқынан еді. Ол Кано әмірлігіндегі Тофа қаласында туған. Шатаның әкесі Ибрагим Яромен ол Мусавадағы туысына бара жатқанда танысқан. Кейін олар үйленді. Ларияның бұрынғы некеден Әли деген ұлы болды, ал Яродан Маман Шата мен оның әпкесі Яльвадан екі баласы болды. Ибрагим Яро да фулани ұлтынан еді. Оның ата-бабалары Сокото штатындағы Санинадан шыққан. Олар Кацина штатына көшіп, қазіргі Мусава аймағының орманды жерлеріне қоныстанған. Олар Мусаваның негізін қалаған, олардың басшысы Мұса атымен аталатын шағын елді мекен құрған. Шата туған кезде Мусава ауылы Кацина жергілікті билігіне (Н. А.) қарасты болған. Жергілікті басқару құрылғанда ол Канкия аудандық басқаруына қарады. Бүгінде Мусава – Кацина штатының дербес аудандық басқару аймағы. Ибрагим Яро ұлының музыкант болуын қаламады, себебі музыка немесе мақтау әндері «роко» немесе тілеушілік деп есептелген. Фулани адамы болғандықтан, ол жас Шатаның фермер немесе саудагер болуын тіледі, олардың екеуі де беделді мамандықтар саналды. Сондықтан Шатаның музыкант болуға талпынуы – қалыпты жағдайға қарсы шығу ретінде қарастырылды. Шата Хауса жерінің барлық мәселесі туралы ән салған: ауыл шаруашылығы, мәдениет, дін, экономика, саясат, әскери іс, мораль мен әдеп, жануарлар, сауда және т.б. Ол Нигериядағы Азамат соғысынан кейін бірлік пен жаңару қажеттілігі туралы да ән айтқан. Ол музыка арқылы 1970 жылдардағы Нигериядағы көптеген өзгерістер туралы, мысалы, ондық валюта жүйесіне және сол жақтан жүруге көшу туралы халықты хабардар еткен. Музыка арқылы білім беру мақсатында ол әлемде болып жатқан оқиғалар туралы ән шырқаған, мысалы, 1991 жылғы Перс шығанағы соғысы туралы. Оның әндеріндегі басты тақырып – бірлік маңыздылығы, ол Нигериядағы азамат соғысынан кейін өте маңызды мәселе болды. Шата әндерін немесе өлеңдерін дайындалмай, сол сәтте импровизациялап, мәтіндерін құрастырумен де белгілі болған. Шатаның тобындағы хор мүшелері оның шәкірттері және олармен ұзақ жылдар жұмыс істеген. Осы себепті, топтың арасындағы қарым-қатынас өте жақсы. Шата мүшелеріне нұсқау беру үшін дене қимылдары мен ым-ишараларын қолданған. Ғалым Данбатти Абдулкадирмен сұхбатта, топ мүшелерінің бірі ымдардың бірін «ауыз техникасы» деп сипаттаған. Онда Шата ән бастамас бұрын хорға бұрылып, аузына сүйкейіп, «бакина» (менің ауызым) дейтін. Содан кейін хор қашан қосылу керектігін және не айту керектігін біледі. Сұхбат беруші әндердің орындалу алдында ешқашан жаттығудан өтпейтінін де растаған.
Mamman Shata was born to a family of Fulani tribe. His mother, Lariya, was a Fulata Borno, the Fulani people who migrated from the Borno Empire after the Fulani Jihad of 1804 and settled in parts of Hausaland. She was born in Tofa town in the Kano Emirate and met Shata's father, Ibrahim Yaro, when she went to visit a relative in Musawa. Subsequently, they got married. Lariya had a son, Ali, from a previous marriage and had two children with Yaro, Mamman Shata and his sister Yalwa. Ibrahim Yaro was also of the Fulani ethnic group. His own ancestors came from Sanyinna in the Sokoto state. They had migrated to the Katsina state and settled in the forests around the present Musawa area. They were credited with the founding of Musawa itself, with Musa, their head, founding a small settlement that was subsequently named after him. Musawa village was under the Katsina Native Authority (N. A.) when Shata was born. When the Local Governments were created it came under Kankia Local Government. Today, Musawa is a Local Government Area of its own in Katsina State. Ibrahim Yaro did not want his son to become a musician due to widely held belief that music or praise singing was a form of 'roko' or begging. His father, being a Fulani man, wanted the young Shata to become a farmer or a trader, either of which was a more dignified occupation. Shata's insistence on becoming a musician was therefore seen as a rebellion against the norm. Shata was famed to have sung for every topic under the Hausa land's sun: agriculture, culture, religion, economy, politics, military, morality and etiquettes, animals, trade, etc. He also sang of unity and the necessity for rehabilitation at the end of the Nigerian Civil War. He used music to educate and inform people on the many changes in 1970s Nigeria, such decimal currency and the change to left hand driving. On his mission to educate through music, he sang about events happening around the world like the Gulf War of 1991. A common theme in his songs is the importance of unity, a message incredibly important in post civil war Nigeria. Shata is also particularly famous for always improvising his songs or poems and composing lyrics in the moment. The chorus members of Shata's band are his apprentices and have usually worked with him for a considerably long time. Because of this, the chemistry within the band is great. Shata used body movements and gestures as instructions for the members. In an interview with the Scholar Danbatti Abdulkadir, one of the members of the band describes one of the gestures as the 'mouth technique' where Shata turns to the chorus before the start of a song and points to is mouth then says "bakina" meaning "my mouth". The chorus then knows when to join in and what to sing. The interviewee also confirms that the songs are never practiced or rehearsed before a performance.
Белсенділік
Мамман Шата қанаушы үкіметтерді және жемқор саясаткерлерді ашық сынаған. 1997 жылы Абуджада Абача бейбітшілік және бірлік қорының іске қосылуына арналған шарада ол ұйымдастырушыларды ашуландырды, себебі ол белгіленген уақыттан артық сахнада болды, сонымен қатар генерал Сани Абаша мен биліктегілерге жаман басшылықтың қауіпті салдары еске салды. 1998 жылы Абуджада «Абаша қалу керек» науқаны (Даниал Кану Нигерияда демократияны қайта орнатуға қарсылық білдіру үшін генерал Сани Абашаны әскери басшылықтан кетіру мақсатымен ұйымдастырған науқан) өтіп жатқанда, ұйымдастырушылар оны наразылық білдірушілерге өнер көрсетуге шақырды. Шата шақыруды қабылдады. Шеру күні Шата Абашаға барлық шеруге қатысушыларды өзіне қажет болғанда жанында болмайтын «жалтақтар» деп есептеуге кеңес бергеннен кейін сахнадан күшпен шығарылды. Мамман Шата генерал Сани Абашаның авторитарлық үкіметін ашық сынауға Нигерия халқының, әсіресе Абашаның туған жері – солтүстіктің оның беделіне деген зор құрметінің арқасында қол жеткізді. Шатаның жанкүйерлеріне әмірлер, саясаткерлер және армия генералдары сияқты ықпалды тұлғалармен қатар миллиондаған Нигерияның талакава (төменгі топ) кірді.
Mamman Shata was vocal critic of oppressive governments and corrupt politicians. In 1997, at the performance to launch the Abacha Foundation for Peace and Unity in Abuja, he angered the organizers, not only by performing longer than the time he was allotted, but also for reminding General Sani Abacha and others in power of the dangerous consequences of bad leadership. When the 2 million man march for Abacha Must Stay campaign (a campaign organised by Danial Kanu to protest the return to Democracy in Nigeria by removing of General Sani Abacha as the military Head of State) was ongoing in Abuja in 1998, he was invited by the organisers to perform for the protesters. Shata accepted the invitation. On the day of the march, Shata was forcibly removed from the stage after 'advising' Abacha to regard all the marchers present as sycophants, who will not be there for him when he needed them. Mamman Shata was able to openly criticize the Authoritarian government of General Sani Abacha because of the immense respect the people of Nigeria had for Shata, especially in the North where Abacha was from. Shata's fans not only included powerful people such as Emirs, Politicians and Army Generals but also the Talakawa (lower class) of Nigeria who were numbered in millions.
Саяси мансап
Шата өмір бойы партиялық саясатқа белсенді қатысты. Оның саясаты көбінесе солшыл бағытта болды, бірақ оның демеушілері (патшалық және бизнес топтары) көбінесе оңшыл жақта болды. Ол мұны өзінің қарапайым отбасынан шыққандығымен түсіндірді. 1950 жылдардағы Бірінші Республикада ол Сэр Ахмаду Белло мен әмірлердің оңшыл NPC партиясына қарсы NEPU партиясына қосылды. Ол осы үрдісті кейінгі жылдары да қайталады. 1970 жылдары ол сайлауда жеңіске жетіп, Кадуна штатының Канкия аудандық басқару аймағының кеңесшісі болды. Екінші Республикада (80-ші жылдары) ол бастапқыда оңшыл GNPP партиясының орталық мүшесі болды, содан кейін консервативті биліктегі NPN партиясына өтті. Үшінші Республикада ол Фунтуа аудандық басқару аймағындағы СДП партиясының төрағасы болып сайланды, бірақ солшыл көзқарастары мен Кацина штатындағы партияның негізгі демеушісі, зейнеткер генерал-майор Шеху Муса Яр'Адуамен болған қарым-қатынасы салдарынан қызметтен алынды. Шата 1999 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты Олусегун Обасанжо басқаратын азаматтық үкіметтің құрылуына қатыспады.
Shata participated actively in partisan politics throughout his life. His politics was largely left wing even though his benefactors (the royal and the business classes) were mostly on the right. He ascribed this to his humble background. In the First Republic in the 1950s he aligned himself to the left wing NEPU as opposed to the right wing NPC of Sir Ahmadu Bello and the emirs. He replicated that in later years. In the 1970s, he won an election, becoming a Councillor under Kankia Local Government Area of the then Kaduna State. In the Second Republic (in the '80s) he was first in the centre of right GNPP and then moved to the conservative ruling party, the NPN. In the Third Republic he was elected as the chairman of SDP in Funtua Local Government Area, a position from which he was impeached due to his left wing character and brush with the party's main benefactor in Katsina State, retired Major General Shehu Musa Yar'Adua. Shata did not participate much in the politics that ushered in the civilian government of Chief Olusegun Obasanjo in 1999 due to ill health.
Марапаттар
Ол көптеген марапаттар алды, оның ішінде Федералдық үкіметтен (ол оған Нигер орденінің мүшесі атағын берді), Нигерияның орындаушы музыканттар қауымдастығынан (PMAN) 1998 жылы дәстүрлі музыкадағы ең үздік жетістіктері үшін, Кано штатының үкіметінен, Нигериядағы АҚШ елшілігінен, Калифорния университетінен, сондай-ақ ұлттық даму мен мәдениетке қосқан үлесі үшін Ахмаду Белло университетінің құрметті докторлық дәрежесін және Гудлак Джонатан үкіметінен қайтыс болғаннан кейін берілген Мыңжылдық сыйлығын алды.
He received many awards, including those from the Federal Government (which gave him the Member of the Order of the Niger), the Performing Musicians Association of Nigeria (PMAN) award for excellence in traditional music in 1998, the Kano State Government, the U. S. Embassy in Nigeria, University of California, an honorary doctorate degree by Ahmadu Bello University in recognition of his contribution to both national development and letters, and a posthumous Millennium Award from the government of Goodluck Jonathan.
Өлім
Шатаның соңғы концерті Кацина Поло алаңында, Кацина штатының бұрынғы губернаторы Алхажи Муса Яр'Адуаның қызметке орналасу салтанатында болды. Ол бұл кезде әлсіз болған және денесі сарысып кеткен еді. Алхажи Шата денсаулығы нашарлап, ауыр науқасқа шалдыққандықтан Кано және Сауд Арабиясының Джидда қалаларындағы ауруханаларда жатты. Джиддада несеп жолдарына жасалған операциядан кейін жағдайы біраз жақсарғаннан соң, ол Канодағы Амину Кано оқу-ғылыми ауруханасына түсті. Содан кейін 1999 жылдың 18 маусымында осы ауруханада қайтыс болды. Оның үш әйелі (Фурера, Хадиза және Бинта), 19 баласы және 28 немересі қалды. Ол сол күні оның игілігін көрген әмір Мухаммаду Башардың қатысуымен Даура қаласына жерленді. Өмірі барысында Шата көптеген әйелдерге үйленіп, олармен ажырасып кеткен, олардың кейбіреулерінен балалары болған. Оның қайтыс болған кездегі үшінші әйелі Әмина, онымен он жылдан астам бірге тұрса да, бала тумаған.
Shata's last concert was at Katsina Polo Ground, during the inauguration of Alhaji Musa Yar'Adua, the former governor of Katsina State. He was already weak and his body had shrunk. Alhaji Shata suffered a debilitating illness that made him to be hospitalised in Kano and Jeddah, Saudi Arabia. After some relief following an operation on his urethra in Jeddah, he was hospitalised in the Aminu Kano Teaching Hospital, Kano, where he died on Friday, 18 June 1999. He was survived by three wives (Furera, Hadiza, and Binta), 19 children, and 28 grandchildren. He was buried that day in Daura, the city of his benefactor, Emir Muhammadu Bashar, who attended the funeral. In his lifetime, Shata had married many other women and divorced them, some with children between them. Amina, the third of his wives when he died, never gave birth even though she lived with him for more than 10 years.