Кіріспе

1934 жылы неміс вице-канцлері Франц фон Папеннің сөйлеген сөзі – Марбург сөзі (Marburger Rede) – 1934 жылғы 17 маусымда Марбург университетінде неміс вице-канцлері Франц фон Папеннің сөйлеген сөзі. Бұл Германияда ұлттық социализмге қарсы жоғары деңгейдегі соңғы ашық айтылған сөз болып саналады. Ол Германияны кайзер кезінде басқарған, Гитлердің билікке келуіне көмектескен, бірақ жаңа тәртіптің өздерін ысырып тастаған ескі ұлтшыл милитарист топтың мүддесі үшін жасалды. Президент Пол фон Гинденбургтың ынталандыруымен Папен нацистік режимнің артық қимылдары туралы ашық айтты, оның билікке келуіне 17 ай бұрын, Адольф Гитлер Германияның канцлері болғанда, ол зор көмек көрсеткен еді. Сөз сөйлеген кезінде Папен террорлық билікті тоқтатуға, Штурмбаттюльгеннің (SA – НСДАП штурмовиктері) «екінші революция» деп талап етуіне, сондай-ақ азаматтық бостандықтарды қалпына келтіруге шақырды. Ол сондай-ақ: «Үкімет "әлсіз ғана адамдар сынға ұшырамайды" деген ежелгі қағиданы естен шығармауы керек», – деді. Сөзді Папеннің жақын кеңесшісі Эдгар Юлиус Юнг, Папеннің хатшысы Герберт фон Бозе және Эрих Клаузенердің көмегімен дайындады. Ол университеттің негізгі ғимараттарының бірі – «Alte Universität» аудиториясында оқылды, бірақ Германияның ұлттық социализмге қарсы соңғы ашық сөзі деп тарихта белгіленгенімен, нацистер қарапайым деп есептеген «нацистік» термині қолданылмады.

Реакция

Бұл сөз Гитлерді қатты ашуландырды, және Гитлердің бұйрығымен Пропаганда министрі Иосиф Геббельс оны жасыруға тырысты. Дегенмен, оның бір бөлігі Frankfurter Zeitung газетінде жарияланды, үкімет тарапынан күшейе берген цензурадан мүжілмейтіндей болды. Сондай-ақ, сөздің көшірмелері Германия ішінде де, шетелдік баспасөзге де еркін таратылды. Папен Гитлерге Марбург сөзіне қойылған тыйым алынбаса және Гитлер Папеннің сөзінде ұсынған бағытты қабылдауға дайын екенін мәлімдемесе, ол отставкаға кететінін және Хинденбургке отставка себебін түсіндіретінін айтты. Кейін Хинденбург Гитлерге ультиматум қойды – егер Гитлер Германиядағы тәртіпсіздікті тоқтату үшін дереу шара қабылдамаса, ол әскери жағдай жариялап, үкіметті әскерге береді. Екі аптадан кейін, Ұзын пышақтар түнінде, СС және Гестапо Гитлердің НСДАП ішіндегі жауларын, сондай-ақ бұрынғы достарын, тікелей өлтіруге болмайтын адамдардың байланыстастарын және нацистік режимнің бірнеше консервативті қарсыластарын өлтірді. Осы қанды тазалау кезінде Юнг, фон Бозе және Клаусенер де қаза тапты. Папеннің кеңсесі қарақталды, ал ол өзі үй қамауында ұсталды, бірақ өмірі сақталды. Тазалаудан кейін Гитлер Папеннің вице-канцлер лауазымынан кеткенін ресми түрде қабылдады. Кейіннен Папен Австрияда елші болып, соғыс жылдары Түркияда елшілік қызметін атқарды. Нюрнберг процесінде, басты айыпталушылардың бірі болған Папен, сол кездегі нацистік үкіметтің шектен тыс әрекеттерінен алшақтығын дәлелдеу үшін Марбург сөзін мысалға келтірді. Ақырында Папен ақталды.