Кіріспе
Құсқұстың жойылған түрі
Поу-ули (Melamprosops phaeosoma) немесе Гавай қара бетті балқұс – Гавайидегі Мауи аралына ендемик болған құсқұстың жойылған түрі. Ол Гавай балқұстар тобының мүшесі саналады және Melamprosops туысының жалғыз өкілі болып табылады. Басы қара, үстіңгі жағы қоңыр, ал астыңғы жағы ақшыл сұр түсті болған. Бұл құс Мауидің ылғалды, шығыс бөлігінде ғана мекендеген, онда оның саны жылдам азайды. Жойылу қаупі туғандықтан, оларды тұтқында көбейту үшін ұстауға әрекеттер жасалды. Алайда, бұл әрекеттер сәтсіз аяқталды; 2004 жылы тек екі құс қалды, содан бері ешқандай құс көрінбеді. 2018 жылғы зерттеу құс популяциясының төмендеу үлгілерін және 2004 жылдан бері расталған ешқандай байқаудың болмауын негізге алды, соның салдарынан түрді жойылған деп жариялау ұсынылды. 2019 жылы түр жойылған деп ресми түрде жарияланды.
Сипаттама
Пулидің жотасы жоғарыдан қоңыр, ал төменгі жағы сұрғылт ақ түсті болды, көзінің артына қарай кең қара маска созылды. Ересектердің маскасынан жоғары күміс сұр түсті, басында қоңырға дейін өтеді, масканың артында айқын, ақшыл дақ бар. Жасөспірімдерге ұқсас, бірақ төменгі жағы кішкентай маскамен және үсті сұр түсті емес. Пулидің көптеген жарияланған суреттері жасөспірімдердің қауырсындарынан жасалған.
Ашылу
Поу-ули 1973 жылы Гавайи университетінің студенттері Мауи аралындағы Халеакала тауының солтүстік-шығыс беткейінде құсты тапқанда ашылды. Ол теңіз деңгейінен жоғары биіктікте Хана тропикалық ормандары жобасы аясында табылды. Поу-ули 1923 жылдан бері ашылған Гавайи аралдарының алғашқы баллықұс түрі болды.
Таксономия
Ол басқа гавайлық құстардан ерекшеленетін; ДНК-ға негізделген дәлелдер оны қазірге дейін сақталған гавайлық бал құстарының ең көне түрі екенін көрсетеді. Оның әулеті Гавайдағы бал құстарынан шамамен 5,7-5,8 миллион жыл бұрын Миоценнің соңында бөлініп шыққан. Гавайлық балбаға әулетінің өзі Carpodacus-пен ортақ атасынан 7,2 миллион жыл бұрын ғана айырылған; осылайша, poouli-дің айырылуы хронологиялық тұрғыдан Carpodacus-пен ортақ атадан бастапқы айырылуға қарағанда, көптеген басқа гавайлық балбағалардың (Oreomystis және Paroreomyza сияқты, олар Melamprosops әулетінен шамамен бір миллион жыл өткен соң айырылған) айырылуына қарағанда жақын. Олардың көпшілігі Плиоценнің ортасынан кейін, 3,77 миллион жылдан соң айырылған. Poouli әулеті пайда болған кезде, Ниихау мен Кауаи – Гавай аралдарындағы жалғыз екі үлкен арал болған (сондағы үлкен Солтүстік-Батыс Гавай аралдарынан басқа), бұл poouli әулетінің сол жерде дамып, кейіннен Плейстоценнің басында пайда болғаннан соң Мауи Нуиге тарағанын көрсетеді. Соңғы poouli Мауиде дамыған және/немесе сонда ғана таралған.
Диета
Оның тамақтануы негізінен ұлулар, жәндіктер және бүркіттерден тұрды және ол жергілікті ōhia lehua (Metrosideros polymorpha) ормандарында ұя салды. По’ули ұлулардың тамақтануы көбірек азық іздеуді қажет еткендіктен, жәндіктермен қоректенуге көбірек бейімделген.
Қалыптануы мен сақталуы
Бұрын, кем дегенде қазба деректерге сәйкес, поуули Мауи аралының құрғақ жартысында, Халеакаланың оңтүстік-батыс беткейінде мекендеген. Қазбалар поуулидің бір кездері Мауи аралының төменгі биіктіктерінде, құрғақ ортада өмір сүргенін көрсетеді, олар, болжам бойынша, жергілікті ағаш құрттарымен, жәндіктермен және олардың дернәсілдерімен қоректенген. Гавайиге масалар арқылы тараған құс безгегінің салыстырмалы түрде жақында таралуы төменгі биіктіктегі құстарды жылдам құртты, оларды бірден жоғары биіктіктерге және жаңбырлы тау ормандарына көшуге мәжбүр етті; бұл көшу құстардың масалардан аулақ болуға тырысқанын көрсетті. Жоғары биіктіктерге көшу олардың тамақтануын өзгертуді де білдірді, ұшатын жәндіктерден бас тартып, моллюскалар мен басқа да омыртқасыздарға көшті. Жалпы алғанда, санының күрт төмендеуі (және кейін тірі қалғандардың көшірілуі) поуулидің бұрынғы гүлденген өміріне, олардың генетикалық әртүрлілігіне, популяциясының өсуіне, көбеюіне және жалпы таралуына теріс әсер етті. Түр алғаш рет табылған кезде 100–200 поуули бар деп есептелді. Шамамен 76 құс әр шаршы километрге тиеді. 1981 жылы әр шаршы километрге 15 құс, ал 1985 жылы 8 құс ғана тиді: 1975 жылдан (алғаш рет табылған кезде) 1985 жылға дейін, он жыл ішінде популяция 90 пайыздан астамға төмендеді. 1980 жылдары поуули өмір сүру ареалының шығыс бөлігінен жоғалып, тек Ханави ағысының батыс тармағында ғана кездесті. Поуулиді және басқа да құрып кету қаупі төнген жануарлар мен өсімдіктерді сақтау үшін Гавайи штаты Ханави табиғи қорығын құрды. Бұл бірнеше қорғалған аумақтарды біріктіріп, үлкен қорғау аймағын құрады. Бұл қорғау жұмысы үкімет, Мауи округі, Ұлттық саябақтар қызметі, Табиғатты қорғау қоры және бірнеше жеке компаниялар сияқты бірнеше ұйымдардың жұмысының арқасында ғана мүмкін болды. Жер қоршаумен қоршалды және 1996 жылдың маусымында жабық аумақтардан шошқаларды шығару жұмыстары басталды. Төрт жылдан кейін, 202 шошқа шығарылғаннан кейін, поуули қорасы толығымен шошқалардан тазартылды. Басқа екі қорадан шошқаларды шығару нәтижесінде онда тұратын жергілікті түрлердің саны, мысалы, Мауи макусы және акохекохе, олардың өсімі күрт артты. Тышқандар, мысықтар және ешкілер поуули қорасынан әлі де шығарылып жатыр. 1997 жылы олардың тек үш жеке данасы ғана белгілі болды. Олардың мекендеу орындары Ханави табиғи қорығы мен оған жақын орналасқан Халеакала ұлттық саябағында болды. 2002 жылы олардың бірі, аналығы, еркек бауырының мекендеу орынына жеткізіліп, оларды көбейтуге тырысты. Алайда аналық құс келесі күні екі шақырым қашықтықтағы өз аумағына қайта ұшып кетті. 2004 жылы он күндік экспедиция да ұйымдастырылды. Мақсаты үш құсты тұтқындап, оларды аралдағы консервациялық орталыққа жеткізу болды, олардың тұқымдық көбеюіне үміттенді. 2004 жылдың 9 қыркүйегінде қалған құстардың бірі, аталық, тұтқындалып, Олиндадағы Мауи құстарын сақтау орталығына жеткізілді. Алайда, аталық құсқа жұбай таба алмағандықтан, ол шамамен екі айдан кейін, 2004 жылдың 26 қарашасында қайтыс болды. Сол кезде қалған екі құстың аталық және аналық немесе бір жынысты екі құс болғаны белгісіз болды. 2004 жылдан бері жүргізілген кең ауқымды іздеулер оларды немесе басқа да поуули жеке даналарын таба алмады, бұл олардың жойылып кетуі мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, BirdLife International (және осылайша IUCN) оларды жойылып кету қаупі бар деп санай берді, олардың жойылып кетуі сенімді түрде расталғанша. 2004 жылы тұтқындалған аталықтың тіндік үлгілері болашақта клондау үшін алынды. Калифорниядағы Сан-Диего зообағында олардың зерттеу орталығында, тоңазытылған зообақта, потенциалды өмір сүруге болатын поуули генетикалық материалы сақталады. Поуулидің санының күрт төмендеуіне бірнеше факторлар себеп болды: адамның қызметінен туындаған мекендеу ортасының жойылуы, масалар арқылы тараған аурулар, индиялық бұғының әкелуінен туындаған жергілікті мекендеу ортасының бұзылуы, жабайы шошқалардың, тышқандардың, мысықтардың және әсіресе шағын азиялық мангусттардың жыртқыштығы. Поуулидің тамақтануға пайдаланған жергілікті ағаш құрттарының санының төмендеуі (көптеген себептерге байланысты) олардың жойылуына да ықпал етті. 2019 жылы мекендеу ортасының нашарлауы, аурулардың және инвазивті түрлердің болуы және ұзақ уақыт бойы байқалмауынан кейін IUCN поуулиді жойылған деп жіктеді. 2021 жылдың 29 қыркүйегінде АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі Poʻouli-ді жойылған деп жариялады және түр 2023 жылдың 16 қазанында құрып кету қаупі бар түрлер туралы заңнан шығарылды.
Fossils show that the po'ouli once lived at Maui’s lower elevations in more arid environments, thriving on a presumed diet of native tree snails, invertebrates, insects and their larvae. The relatively recent arrival of lethal, mosquito transmitted avian malaria in Hawaii quickly wiped out the low elevation birds, forcing a rapid relocation, en masse, to higher elevations and mountain rainforests; this move showed a likely avoidance of mosquitoes by the birds. Moving to higher elevations also meant adjusting their diets, coming to avoid flying insects and focus on mollusks and other invertebrates. Overall, the sharp decrease in numbers (and subsequent relocation of survivors) negatively affected the po’ouli’s once thriving existence, their genetic diversity and population growth, reproduction and overall distribution. When the species was first discovered, 100–200 poo uli were estimated to exist. There were only 76 birds per km2. By 1981, there were only 15 birds per km2. By 1985, there were only 8 per km2: from 1975 (when it was first discovered) to 1985, only ten years later, the population had dropped by over 90 percent. In the 1980s, the poo uli disappeared from the easternmost part of its range and was only found in the western branch of the Hanawi Stream. To preserve the poo uli and other endangered fauna and flora, the State of Hawaii established the Hanawi Natural Area Reserve. This connected several protected areas to make one larger protective area. This protection effort was only possible due to the work of several groups: the government, Maui County, the National Park Service, The Nature Conservancy, and several private companies. The land was fenced off and by June 1996 they began to clear out the pigs from the closed areas. Four years and 202 pigs later, the poo uli pen was completely cleared of pigs. As more pigs were removed from the other two pens, the population of native species that lived there, e. g. the Maui parrotbill and ʻākohekohe, rose slightly faster than they otherwise would have. Rats, cats, and goats were still being removed from the poo uli pen. By 1997, only three individuals were known to exist. These had home ranges within the Hanawi Natural Area Reserve and the adjacent Haleakala National Park. In 2002, one of these, a female, was captured and taken to a male's home range in an attempt to get them to breed. The female, however, had flown back to her own territory, which was 1.5 mile (2 km) away, by the next day. There was also a ten day expedition in 2004. The goal was to capture the three birds and bring them to a conservation center on the island, with the hopes that they would produce captive bred offspring. On September 9, 2004, one of the remaining birds, a male, was captured and taken to the Maui Bird Conservation Center in Olinda, in an attempt to breed the bird in captivity. However, biologists could not find a mate for the male before it died, around two months later, on November 26, 2004. It is uncertain whether the other two birds that remained at the time were a male and female, or two of the same sex. Since 2004, extensive surveys failed to locate these or any other individual po’ouli, indicating a possible extinction. However, they remained listed as critically endangered by BirdLife International (and thereby the IUCN) until additional surveys had confirmed extinction beyond a reasonable doubt. Tissue samples were taken from the male captured in 2004 for possible future cloning. The San Diego Zoo in California retains potentially viable poouli genetic material at their research center, the Frozen Zoo. The po’ouli’s dramatic population decline has been attributed to a number of factors; habitat loss from human activities, mosquito transmitted disease, native habitat degradation caused by introduced Indian axis deer, predation by feral pigs, rats, cats, and especially the small Asian mongoose have all contributed. An overall decline in the native tree snails (due to many of the same factors) that the poouli relied on for food has also been a leading cause in their disappearance. In 2019, after continued habitat degradation, presence of disease and invasive species, and a long period with no sightings, the IUCN classified the po’ouli as extinct. On September 29, 2021, the U. S. Fish and Wildlife Service declared the Poʻouli extinct and the species was delisted from the Endangered Species Act on October 16, 2023.