Кіріспе

Кавказдықтар – 8-10 ғасырлардағы араб мәтіндерінде еске алынған халық. Олар бастапқыда Тбилисидің солтүстігіндегі Дариал шатқалы маңында тұрған, бірақ Кахетияға қарай кеңейген. 9-10 ғасырларда санарлар Кахетияны Дағыстанмен байланыстыратын өткелдер маңындағы Шаки аймақтарына көшіп келді.

Номенклатура

І ғасырдағы Плиний Үлкені Цанарды Санарой (Σαναροι) деп атаған. Армянша атауы Цанар(к') (Ծանար(ք)) VII ғасырдағы «Ашхархатсуйц» еңбегінде кездеседі, онда аландар Цанарды Целькан деп атаған. Осы атау X ғасырдағы грузин жылнамасы «Картлидің дінге өтуі» еңбегінде де кездеседі, онда Целькан, Пховелиан, Мтиулиан және Тхарталиан (Арагви өзенінің саласы – Шарталис Кеви өзенінің бойындағы тұрғындар) туралы айтылады. X ғасырдағы араб еңбегі «Худуд әл-Алам» да Цанарлар Ṣanār (صنار) деп аталады. Бұл атау Орталық Кавказ этнонимиясы мен топонимиясында кездесуі мүмкін. Неміс ғалымы Юлиус Клапроттың сөзіне сәйкес, осетиндер мохевилерді Цона деп, ал Дариал шатқалынан Кобіге дейінгі аймақты Сона-Сена деп атаған. 1970 жылы орыс тарихшысы және кавказотанушы Волкова Наталия Георгиевна Кобі ауылында Казбек тауының осетинше атауын Сæна (Сæна) деп жазған. Кабардиндер Сванды sonē (сонэ) деп атайды, ал кейде Крестовый перевалдан оңтүстікке қарайғы барлық халықты да осылай атайды. Бұл атаулар Цанар этнонимімен салыстырылуы мүмкін.

Алғашқы атаулары

Птолемей санарларды білген. Бірінші ғасырда Плиний Зыңғыр санарларды (Σαναροι) Дариал шатқалын және оның оңтүстігіндегі аумақты мекендеген халық ретінде айтқан. VII ғасырлық «Ашхархатсуйц» еңбегінде Цанарлар Цанар(к') (Ծանար(ք)) деп аталады, олар Туш және Двалдың көршілері болған, ал олардың жерінде Алан және Цельканның тау жолдары орналасқан.

Арабтардың басып кіруі

Мұсылман тарихнамасында санарлар арасындағы наразылық туралы әңгімелер сақталған. Әл-Яқуби сияқты араб авторларының мәліметінше, жауынгерлік тау халқы – санарлар VIII ғасырдың екінші жартысы мен IX ғасырдың басында ерекше белсенділік танытқан. Олардың жиі көтерілістері Арминияның араб әкімшілігін алаңдатқан. Сегізінші ғасырдың тарихшысы Әл-Баладуридің айтуынша, Язид ибн Асид Баб әл-Ланға (Алан қақпаларына) жорық жасап, көтерілісші санарларды жеңіп, содан кейін оларға харадж ('жер салығы') салды. Тарихшылар Михаил Артамонов пен Арам Тер-Гевондян осы шайқасты және басқа да оқиғаларды Язид ибн Асидтің Арминиядағы билігінің алғашқы кезеңімен (752 – 754 жылдар) байланыстырады. Шагинян, Арсен Карапети бұл мерзімді жоққа шығарып, Әл-Баладуридің баяндамасында шайқас "әл-Мансур халифа болған кезде" болғанын көрсетеді. Әл-Яқубидің мәліметінше, Амр ибн Исмаил Арминия билеушісінің өтініші бойынша келіп, санарларға қарсы 20 мыңдық әскерді бастап, бір күнінде 16 мың санарды өлтіріп, Тбилисиге қарай жылжыған. Сондай-ақ, Харун әл-Рашид тағайындаған әл-Аббас ибн Зуфар әл-Хилали билік еткен кезде санарлар қайтадан көтерілгенін айтады. Ибн Атам әл-Куфидің "Китабұл Футух" еңбегінде әл-Хасан ибн Қахтаб санарларға қарсы 30 мыңдық әскерді басқарып, олардың 10 мыңын өлтіргені жазылған. Одан кейін ол Жавахит (Жавахети) қаласының көтерілісші тұрғындарына шабуыл жасап, оларды бағындырған. Исхақ ибн Исмаил қайтыс болғаннан кейін, Аббасид қолбасшысы Буға әл-Кабир Исхақтың одақтастары – санарларға қарсы әскери науқан ұйымдастырған. Грузин жылнамаларында Буға әскерінің құрамында 120 мың сарбаз болғаны айтылады. Санарлар оның әскерлеріне қарсы тиімді қарсылық көрсетіп, оны бірнеше рет қысқа мерзімде жеңген. Буға тоғыз күн ішінде санарлармен он алты немесе он тоғыз рет шайқасқан, ал оның қайта-қайта жеңілуі ұятты жағдайға алып келген. Товма Арцрунидің мәліметінше, жеңіліске ұшырағаннан кейін Буға Кавказ Албаниясына басып кірген. Товма Арцруни сыртқы көмек туралы ештеңе айтпаса, Яқуби санарлардың Буғаға қарсы византиялықтардан, хазарлардан және сакалибалардан (славяндардан) көмек сұрағанын хабарлайды. Осы әскермен бетпе-бет келген Буға әл-Мутаваккилге хат жазып, солтүстікке Мұхаммед ибн Халид әл-Шейбаниді губернатор етіп жіберуін сұрады. Бұл санарларды бейбіттендіріп, олардың тынышқа қанағат етуіне себеп болды. Жозеф Лоран мен Мариус Канард олардың басты мақсаты Күр өзенін аумақтық шекара ретінде сақтап қалу болғанын атап көрсетеді. Санарлардың кейінгі одақтастары олардың солтүстіктегі араб топтары арасындағы билік күресіне қатысқанын көрсетеді. Әл-Яқуби олардың Грузиядан басқа, христиан және мұсылман емес Кавказ және одан тыс аймақтардың этностық топтарымен жақсы қарым-қатынаста болғанын растайды.

Этностық тегі және орналасуы

Тарихшылар санарлардың этностық тегін пікір таластырады. Тарихшылар Владимир Минорский, Анатолий Новосельцев және басқалар оларды вайнахтармен (шешендер мен ингуштар) байланыстырады. Грузин тарихшылары Саргис Какабадзе, Мариам Лорткапинидзе және басқалар оларды свандармен немесе жалпы грузиндермен байланыстырады. Тарихшы Цулая, Гиви Васильевич, санарлардың этностық тегін пікір таластырумен келіспейді, бұл көзқарас "шартсыз қабылдануға тым қатаң" дейді. Цулаяның сөзіне қарағанда, санарлар Шығыс Грузияның этникалық тобы болған. Әл-Масудидің мәліметінше, санарлар "өздерін арабтардың ұрпақтары деп есептейді, атап айтқанда, Низар б. Маадд б. Мудардан және ʿУқайл тайпасының бір тармағы (фахд), ол ежелгі заманнан бері осы жерде қоныстанған". Владимир Минорский бұл талапты жоққа шығарып, санарлардың "араб тайпаларымен ешқандай қатысы болмаған" деседі. Василий Бартольд "Худуд әл-Аламға" берген түсіндірмесінде санарлардың солтүстік дагестандықтармен генетикалық байланысы болу мүмкіндігін айтты. Ресейлік тарихшы және кавказолог Волкова Наталия Георгиевна санарларды вайнахтарға, дагестандықтарға немесе грузиндерге нақты жатқызуға қатысты пікірлерді тілдік жақындықтың тікелей дәлелдерінің болмауына байланысты жоққа шығарады. Аймақтағы ежелгі және ерте ортағасырлық кезеңдегі этникалық жағдайды ескере отырып, санарлар иберо-кавказ тілінде сөйлейтін топ болған деп болжауға болады. Санарлар кейіннен біртіндеп грузиндерге сіңіп кетті. Тарихшылар санарлардың территориясын да талқылайды, олар негізінен Кахетияда (Грузия) және Шакиде (Кавказ Албаниясы) шоғырланған. Әл-Масуди оларды Тбилиси мен Баб-әл-Лан (қазіргі Дариал шатқалы) арасында орналастырады. "Дарбанд намеге" сәйкес, олар Джурзанда тұрған, бұл термин көбінесе Картлиге (Грузия) қатысты. Тарихшы Сирил Туманов Ṣanāriya сөзінің "арабтар Кахетияны жалпы атау үшін қолданған" екенін атап өтеді. Владимир Минорский санарлар бастапқыда Дариал шатқалында қоныстанған, бірақ кейіннен шығысқа қарай Кахетияға дейін кеңейгенін айтады. IX-X ғасырларда санарлардың орталықтары Шаки маңына және Кахетияны Дагестанмен байланыстыратын өткелдерге қарай жылжыды.