Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кавказдықтар – 8-10 ғасырлардағы араб мәтіндерінде еске алынған халық. Олар бастапқыда Тбилисидің солтүстігіндегі Дариал шатқалы маңында тұрған, бірақ Кахетияға қарай кеңейген. 9-10 ғасырларда санарлар Кахетияны Дағыстанмен байланыстыратын өткелдер маңындағы Шаки аймақтарына көшіп келді.
Caucasian people
Tsanars were a Caucasian people who are mentioned in Arabic texts of the eight to tenth centuries AD. They originally lived near Darial Gorge north of Tbilisi but expanded to Kakheti. In the ninth and tenth centuries, Tsanars migrated to regions near Shakki around passes connecting Kakheti with Dagestan.
Номенклатура
І ғасырдағы Плиний Үлкені Цанарды Санарой (Σαναροι) деп атаған. Армянша атауы Цанар(к') (Ծանար(ք)) VII ғасырдағы «Ашхархатсуйц» еңбегінде кездеседі, онда аландар Цанарды Целькан деп атаған. Осы атау X ғасырдағы грузин жылнамасы «Картлидің дінге өтуі» еңбегінде де кездеседі, онда Целькан, Пховелиан, Мтиулиан және Тхарталиан (Арагви өзенінің саласы – Шарталис Кеви өзенінің бойындағы тұрғындар) туралы айтылады. X ғасырдағы араб еңбегі «Худуд әл-Алам» да Цанарлар Ṣanār (صنار) деп аталады. Бұл атау Орталық Кавказ этнонимиясы мен топонимиясында кездесуі мүмкін. Неміс ғалымы Юлиус Клапроттың сөзіне сәйкес, осетиндер мохевилерді Цона деп, ал Дариал шатқалынан Кобіге дейінгі аймақты Сона-Сена деп атаған. 1970 жылы орыс тарихшысы және кавказотанушы Волкова Наталия Георгиевна Кобі ауылында Казбек тауының осетинше атауын Сæна (Сæна) деп жазған. Кабардиндер Сванды sonē (сонэ) деп атайды, ал кейде Крестовый перевалдан оңтүстікке қарайғы барлық халықты да осылай атайды. Бұл атаулар Цанар этнонимімен салыстырылуы мүмкін.
Pliny the Elder in first century AD named Tsanars Sanaroi (Σαναροι). The Armenian name Tsanar(k') (Ծանար(ք)) is found in the seventh century work Ashkharhatsuyts, according to which, the Alans called Tsanars Tselkan. The same name is found in the tenth century Georgian chronicle Conversion of Kartli which mentions the Tselkans, Pkhovelians, Mtiulians and Tchartalians (inhabitants of Chartalis Khevi River, a tributary of the Aragvi). In the tenth century Arabic work Hudud al 'Alam, Tsanars are named Ṣanār (صنار). The name may be present in the ethnonymy and toponymy of the Central Caucasus. According to German scientist Julius Klaproth, the Ossetians called the Mokhevians Tsona, and the region spanning Darial Gorge to Kobi Sona Sena. in 1970, Russian historian and caucasologist Волкова, Наталия Георгиевна recorded the Ossetian name for Kazbek as Sæna (Сæна) in the village of Kobi. The Kabardian name for Svans, and sometimes the entire population south of the Крестовый перевал, is sonē (сонэ). It is possible these names are comparable to the ethnonym Tsanars.
Алғашқы атаулары
Птолемей санарларды білген. Бірінші ғасырда Плиний Зыңғыр санарларды (Σαναροι) Дариал шатқалын және оның оңтүстігіндегі аумақты мекендеген халық ретінде айтқан. VII ғасырлық «Ашхархатсуйц» еңбегінде Цанарлар Цанар(к') (Ծանար(ք)) деп аталады, олар Туш және Двалдың көршілері болған, ал олардың жерінде Алан және Цельканның тау жолдары орналасқан.
Tsanars were known to Ptolemy. Pliny the Elder mentioned Tsanars (Σαναροι) in the first century as a people who occupied Darial Gorge and the territory to the south. The seventh century work Ashkharhatsuyts mentions Tsanars as Tsanar(k') (Ծանար(ք)), the neighbours of Tushs and Dvals, and on whose land were the mountain passes of Alans and Tselkans.
Арабтардың басып кіруі
Мұсылман тарихнамасында санарлар арасындағы наразылық туралы әңгімелер сақталған. Әл-Яқуби сияқты араб авторларының мәліметінше, жауынгерлік тау халқы – санарлар VIII ғасырдың екінші жартысы мен IX ғасырдың басында ерекше белсенділік танытқан. Олардың жиі көтерілістері Арминияның араб әкімшілігін алаңдатқан. Сегізінші ғасырдың тарихшысы Әл-Баладуридің айтуынша, Язид ибн Асид Баб әл-Ланға (Алан қақпаларына) жорық жасап, көтерілісші санарларды жеңіп, содан кейін оларға харадж ('жер салығы') салды. Тарихшылар Михаил Артамонов пен Арам Тер-Гевондян осы шайқасты және басқа да оқиғаларды Язид ибн Асидтің Арминиядағы билігінің алғашқы кезеңімен (752 – 754 жылдар) байланыстырады. Шагинян, Арсен Карапети бұл мерзімді жоққа шығарып, Әл-Баладуридің баяндамасында шайқас "әл-Мансур халифа болған кезде" болғанын көрсетеді. Әл-Яқубидің мәліметінше, Амр ибн Исмаил Арминия билеушісінің өтініші бойынша келіп, санарларға қарсы 20 мыңдық әскерді бастап, бір күнінде 16 мың санарды өлтіріп, Тбилисиге қарай жылжыған. Сондай-ақ, Харун әл-Рашид тағайындаған әл-Аббас ибн Зуфар әл-Хилали билік еткен кезде санарлар қайтадан көтерілгенін айтады. Ибн Атам әл-Куфидің "Китабұл Футух" еңбегінде әл-Хасан ибн Қахтаб санарларға қарсы 30 мыңдық әскерді басқарып, олардың 10 мыңын өлтіргені жазылған. Одан кейін ол Жавахит (Жавахети) қаласының көтерілісші тұрғындарына шабуыл жасап, оларды бағындырған. Исхақ ибн Исмаил қайтыс болғаннан кейін, Аббасид қолбасшысы Буға әл-Кабир Исхақтың одақтастары – санарларға қарсы әскери науқан ұйымдастырған. Грузин жылнамаларында Буға әскерінің құрамында 120 мың сарбаз болғаны айтылады. Санарлар оның әскерлеріне қарсы тиімді қарсылық көрсетіп, оны бірнеше рет қысқа мерзімде жеңген. Буға тоғыз күн ішінде санарлармен он алты немесе он тоғыз рет шайқасқан, ал оның қайта-қайта жеңілуі ұятты жағдайға алып келген. Товма Арцрунидің мәліметінше, жеңіліске ұшырағаннан кейін Буға Кавказ Албаниясына басып кірген. Товма Арцруни сыртқы көмек туралы ештеңе айтпаса, Яқуби санарлардың Буғаға қарсы византиялықтардан, хазарлардан және сакалибалардан (славяндардан) көмек сұрағанын хабарлайды. Осы әскермен бетпе-бет келген Буға әл-Мутаваккилге хат жазып, солтүстікке Мұхаммед ибн Халид әл-Шейбаниді губернатор етіп жіберуін сұрады. Бұл санарларды бейбіттендіріп, олардың тынышқа қанағат етуіне себеп болды. Жозеф Лоран мен Мариус Канард олардың басты мақсаты Күр өзенін аумақтық шекара ретінде сақтап қалу болғанын атап көрсетеді. Санарлардың кейінгі одақтастары олардың солтүстіктегі араб топтары арасындағы билік күресіне қатысқанын көрсетеді. Әл-Яқуби олардың Грузиядан басқа, христиан және мұсылман емес Кавказ және одан тыс аймақтардың этностық топтарымен жақсы қарым-қатынаста болғанын растайды.
In Muslim historiography, stories about unrest among the Tsanars have been preserved. According to Arab authors like al Ya'qubi, the warlike mountaineers Tsanars became especially active in the second half of the eighth and early ninth centuries. Their frequent rebellions worried the Arab administration of Arminiya. According to the story of eighth century historian Al Baladhuri, Yazid ibn Asid marched to the Bāb al Lān (Gates of Alans) and defeated rebelling Tsanars, afterwards imposing kharaj ('land tax') on them. Historians Mikhail Artamonov and Aram Ter Ghevondyan relate this battle and other events to the first period of the reign of Yazid ibn Asid in Arminiya ( 752 – 754). This dating is dismissed by Шагинян, Арсен Карапети who notes in the story of Al Baladhuri, the battle happened "when al Mansur became the caliph". According to the story of al Ya'qubi, Amr ibn Ismail arrived at the request of the ruler of Arminiya and led a 20,000 strong army against Tsanars, killing 16,000 of them in one day and moving to Tbilisi. He also mentions under the rule of al 'Abbas ibn Zufar al Hilali, who was appointed by Harun al Rashid, Tsanars again rebelled. According to the story Kitabul Futuh by Ibn A'tham al Kufi, al Hasan ibn Qahtab led a 30,000 strong army against Tsanars, killing 10,000 of them. He then marched on and conquered the rebellious inhabitants of Javakhit (Javakheti Javakhk). After the death of Ishaq ibn Isma'il, Abbasid commander Bugha al Kabir conducted a military campaign against Ishaq's allies the Tsanars. The Georgian Chronicles says Bugha's army was 120,000 strong. Tsanars were effective against his troops, defeating him multiple times in short succession. Bugha fought Tsanars either sixteen or nineteen times in nine days, and his repeated losses were humiliating. According to Tovma Artsruni, after the losses, Bugha invaded Caucasian Albania. Tovma Artsruni does not mention any outside help but according to Ya'qubi, Tsanars requested help against Bugha from Byzantines, Khazars and the Saqāliba (Slavs). Faced with this army, Bugha wrote to al Mutawakkil, who sent Muhammad ibn Khalid al Shaybani as governor over the north. This calmed Tsanars enough to seek peace. Joseph Laurent and Marius Canard note their main goal was to maintain the Kura River as a territorial divide. Later allies of Tsanars indicate they were involved in power struggles between groups of Arabs in the north. Al Yaqubi confirms their good connections to other non Georgian, both Christian and non Christian, ethnic groups of the Caucasus and beyond.
Этностық тегі және орналасуы
Тарихшылар санарлардың этностық тегін пікір таластырады. Тарихшылар Владимир Минорский, Анатолий Новосельцев және басқалар оларды вайнахтармен (шешендер мен ингуштар) байланыстырады. Грузин тарихшылары Саргис Какабадзе, Мариам Лорткапинидзе және басқалар оларды свандармен немесе жалпы грузиндермен байланыстырады. Тарихшы Цулая, Гиви Васильевич, санарлардың этностық тегін пікір таластырумен келіспейді, бұл көзқарас "шартсыз қабылдануға тым қатаң" дейді. Цулаяның сөзіне қарағанда, санарлар Шығыс Грузияның этникалық тобы болған. Әл-Масудидің мәліметінше, санарлар "өздерін арабтардың ұрпақтары деп есептейді, атап айтқанда, Низар б. Маадд б. Мудардан және ʿУқайл тайпасының бір тармағы (фахд), ол ежелгі заманнан бері осы жерде қоныстанған". Владимир Минорский бұл талапты жоққа шығарып, санарлардың "араб тайпаларымен ешқандай қатысы болмаған" деседі. Василий Бартольд "Худуд әл-Аламға" берген түсіндірмесінде санарлардың солтүстік дагестандықтармен генетикалық байланысы болу мүмкіндігін айтты. Ресейлік тарихшы және кавказолог Волкова Наталия Георгиевна санарларды вайнахтарға, дагестандықтарға немесе грузиндерге нақты жатқызуға қатысты пікірлерді тілдік жақындықтың тікелей дәлелдерінің болмауына байланысты жоққа шығарады. Аймақтағы ежелгі және ерте ортағасырлық кезеңдегі этникалық жағдайды ескере отырып, санарлар иберо-кавказ тілінде сөйлейтін топ болған деп болжауға болады. Санарлар кейіннен біртіндеп грузиндерге сіңіп кетті. Тарихшылар санарлардың территориясын да талқылайды, олар негізінен Кахетияда (Грузия) және Шакиде (Кавказ Албаниясы) шоғырланған. Әл-Масуди оларды Тбилиси мен Баб-әл-Лан (қазіргі Дариал шатқалы) арасында орналастырады. "Дарбанд намеге" сәйкес, олар Джурзанда тұрған, бұл термин көбінесе Картлиге (Грузия) қатысты. Тарихшы Сирил Туманов Ṣanāriya сөзінің "арабтар Кахетияны жалпы атау үшін қолданған" екенін атап өтеді. Владимир Минорский санарлар бастапқыда Дариал шатқалында қоныстанған, бірақ кейіннен шығысқа қарай Кахетияға дейін кеңейгенін айтады. IX-X ғасырларда санарлардың орталықтары Шаки маңына және Кахетияны Дагестанмен байланыстыратын өткелдерге қарай жылжыды.
Historians debate the ethnicity of Tsanars. Historians Vladimir Minorsky, Anatoly Novoseltsev and others connect them with the Vainakhs (Chechens and Ingush). Georgian historians Sargis Kakabadze, Mariam Lortkipanidze and others connect them with the Svans or with Georgians in general. Historian Цулая, Гиви Васильевич disagrees the ethnicity of Tsanars is debatable, saying this point of view is "too categorical to be accepted unconditionally". According to Tsulaya, the Tsanars were an ethnic group of Eastern Georgia. According to al Masudi, the Tsanars "claim to be descended from the Arabs, namely from Nizār b. Maʿadd b. Muḍar, and a branch (fakhdh) of ʿUqayl, settled there since olden times". Vladimir Minorsky dismisses this claim, stating the Tsanars "certainly had nothing to do with Arab tribes". Commenting to Hudud al 'Alam, Vasily Bartold suggested a genetic connection of Tsanars with North Dagestanis. Russian historian and caucasologist Волкова, Наталия Георгиевна dismisses versions precisely attributing Tsanars to Vainakhs, Dagestanis or Georgians due to the lack of direct evidence of the linguistic affiliation. Based on the ethnic situation in this region in the ancient and early medieval periods, it could be assumed the Tsanars were an Ibero Caucasian speaking group. The Tsanars later gradually merged with the Georgians. Historians also debate the territory of the Tsanars, who were mostly localized in Kakheti (Georgia) and Shakki (Caucasian Albania). Al Masudi places them between Tbilisi and Bāb al Lān (modern day Darial Gorge) Apparently referring to al Masudi, the anonymous author of Hudud al 'Alam places Tsanars between Tbilisi and Shaki; the length of their country is measured as 20 farsakhs. According to the Darband nāmeh, they lived in Jurzān, a term that usually refers to Kartli (Georgia). Historian Cyril Toumanoff notes the word Ṣanāriya "was used by Arabs to designate Kaxetia in general In Georgian sources, on the other hand, the Canars are encountered only in the narrow sense of the term". Vladimir Minorsky said Tsanars originally inhabited Darial Gorge but later expanded eastwards into Kakheti. In the ninth and tenth centuries, the centres of Tsanars moved eastwards to the region near Shakki and the passes connecting Kakheti with Dagestan