Кіріспе

Ерте ортағасырлық Кавказдың тарихи ауданы Цанарети (; басқаша жазылуы: Цанария, Канарья, Санария, Санария) ерте ортағасырлық Кавказдың тарихи аймағы (Хеви) болған, қазіргі Грузияның Мцхета-Мтианети аймағының солтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан.

Тарих

Тар мағынада, "Цанарети" (кейіннен "Хеви" деп қысқартылды) термині ортағасырлық грузин жылнамаларында Дариал асуы маңындағы аймаққа қолданылған, онда цанарлар қоныстанған. Бұл соғысқа бейім тайпа Птолемейге санарлар деп белгілі. VIII ғасырғы араб тарихшысы Масудидің сөзіне қарағанда, христиан болғанымен, цанарлар өз тегін Низар ибн Маад ибн Мурадтан, содан кейін Укаил әулетінің бір тармағынан шыққан деп мәлімдеген. Қазіргі ғалымдар бұл талапты толығымен жоққа шығарса да, цанарлардың шығу тегі бүгінгі күнге дейін белгісіз. Кейде бұл тайпа сарматтардың ұрпағы деп есептеледі. Владимир Минорский болса, олардың нах тілдерінде сөйлейтін халық болғанын айтады. Тегі қандай болса да, цанарлар ғасырлар бойы грузин мәдениетінің көптеген ерекшеліктерін, тіл мен дінді қоса алғанда, қабылдап, кейіннен грузин халқымен толығымен араласып, оның этнографиялық топтарының бірі – мохевтерді құрады. Көрші осетиндер оларды жақында ғана цандар (немесе цондар) деп білген. Арабтардың билеуіне қарсы күресте цанарлар 770 жылдары қуатты көтеріліс ұйымдастырып, Якубидің мәліметінше, византиялықтардан, хазарлардан және сакалибалардан көмек сұрады. Көтерілісші тайпа көп ұзамай тарихи Кахетия аймағында үстемдікке ие болып, 787 жылы хорепископ атағы бар ханзада басқарған Кахетия княздығының құрылуында маңызды рөл атқарды. Іс жүзінде, қазіргі араб деректері княздықты атау үшін Санария сөзін қолданды. Алайда, цанарлар 9 ғасырдың басында едәуір әлсірегендіктен, олардың қарсыласы гардабаниандар 830 жылдары Кахетияның хорепископы ретінде өздерінің басшысы Вахені тағайындауға қол жеткізді. 10 ғасырдың соңында Цанарети Херети патшалығының құрамына кірді, оның патшасы Джон Сенкерим "Цанарлардың патшасы" атағын қабылдады.