Кіріспе
Яо Чан (331–394), әдепті аты Цзинмао (景茂), сондай-ақ қайтыс болғаннан кейінгі есімі Кейінгі Циньнің (後秦武昭帝) императоры Вуджао, Цян тайпасы басқарған Қытайдың Кейінгі Цинь династиясын құрған император болды. Оның әкесі Яо Ижун, бұрынғы Чжао императоры Ши Худың қол астындағы күшті генерал және Цян басшысы болған. Бірақ Ши Ху қайтыс болғаннан кейін Чжао империясы құлағаннан соң, Яо Чжанның ағасы Яо Сян тәуелсіз мемлекет құруға тырысты, бірақ бұрынғы Цинь әскерлерінен жеңіліп, қаза тапты. Яо Чан бұрынғы Цинь генералы болды, алайда 384 жылы Фу Цзянь Фэй өзені шайқасында жеңілгеннен кейін, Фу Цзянь оны өлтіруі мүмкін деп қорқып, көтеріліс жасады. Ол кейіннен Яо Сян жеңілгенде өмірін сақтап қалған Фу Цзяньді тұтқындап өлтірді, осыдан көптеген тарихшылар оны сатқын және кісі өлтіруші деп санады.
Ерте өмір
Яо Чанг 331 жылы дүниеге келді, ал оның әкесі Яо Ижун (姚弋仲), ірі Цян басшысы, кейін Чжао императоры Ши Ледің қол астында генерал болған. Яо Ижунның 42 ұлының 24-і болды. Ол зиялы, салмақты, бірақ ұсақ-түйек мәселелерге қызығушылық танытпаған адам деп сипатталды. Кейінгі Чжао құлағаннан кейін Яо Ижун Цзинь әулетіне (266–420) қарасты вассал ретінде бағынды, ал 351 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Яо Сян әскерін басқарып, Цзиньге бағыну үшін оңтүстіске бет алды. Алайда, Цзинь генералы Инь Хаоның өзіне күдікпен қарағанын сезгеннен кейін, Яо Сян 352 жылы көтеріліс жасап, Иньге шабуыл ұйымдастырды, содан кейін Луоян аймағындағы қалаларды (бірақ Луоянның өзін емес) басып алып, өзін аймақтың билеушісі етіп орнатуды көздеді. Осы кезде Яо Чанг оның стратегиялық кеңесшілерінің бірі болды. 352 жылы болған шайқаста Яо Сянның аты өлтірілді, Яо Чанг атын Яо Сянға ұсынды, ол тірі болғанша жау Яо Чангқа қол тигізуге батылы жетпейтінін айтты. Бірақ олар әлі де әңгімелесіп тұрғанда, әскерлері құтқарып алды. Алайда, Яо Сян аймақтағы билігін бекіте алмас бұрын, Цзинь генералы Хуан Вэнь 356 жылы оған шабуыл жасап, жеңіске жетіп, басып алған қалаларын қайтарып алып, аймақта өзін орнату жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. Оның орнына, ол солтүстік-батысқа, содан кейін батысқа қарай, Ди императоры Фу Шенг билеген Бұрынғы Цинь мемлекетіне қарсы жорыққа шығуға мәжбүр болды. 357 жылы Яо Сян Бұрынғы Цинь аумағына еніп, көптеген Цян, Сюнну және Хан тайпалары оған бағынды. Фу Шенг Фу Хуанмей (苻黃眉), Фу Дао (苻道), Фу Цзянь және Денг Цян басқаруымен оған қарсы күш жіберді. Бастапқыда Яо Сян олармен шайқасудан бас тартты, бірақ Денг оны ашық түрде қорлағаннан кейін, Яо шабуыл жасап, тұзаққа түсіп, тұтқынға алынып, өлтірілді. Яо Чанг әскерін басқарып алды, бірақ қарсы тұра алмайтынын біліп, бағынды. Бастапқыда Фу Хуанмей Яо Чангты өлімге кесуді қалаған, бірақ Фу Цзяньнің араласуымен Яо Чангтың өмірі сақталды.
Фу Цзяньның қызметінде
357 жылы Фу Цзянь қатыгез және ербет Фу Шенгті (өзінің үлкен жеңісінен кейін де көптеген басқалармен бірге Фу Хуанмейді өлтірген) құлатты және таққа өтті. Фу Цзянь өзінің билігінің басында Яо Чанды генерал етіп тағайындады. 366 жылы Ван Мэнге Цзинь провинциясына (荊州, қазіргі Хунань және орталық және оңтүстік Хубэй) шабуылда көмектескен кезде оның есімі алғаш рет айтылды. 367 жылы ол Ван Мэнге қазіргі шығыс Ганьсудағы көтерілісшілерге шабуыл жасауға көмектесті, оларды Цян генералы Лянь Ци (斂岐) басқарды, оның бағыныстылары бастапқыда Яо Ичжунның барлық бағыныстылары болғандықтан, оған оңай берілді. Фу Цзянь оны Лонгдун әкімшілігінің (隴東, шамамен қазіргі Баоцзи, Шэньси) губернаторы етіп тағайындады. 371 жылы ол Чжоучи билеушісі Ян Цюаньға (楊篡) қарсы науқанға қатысты, ал 373 жылы бұрынғы Цинь қазіргі Сычуань, Чунцин және оңтүстік Шаньсиді Цзиньнен басып алғаннан кейін Яо Чан Нин провинциясының (寧州, қазіргі оңтүстік Сычуань) губернаторы болды. 376 жылы Яо Чан Гу Чанға (苟萇) бұрынғы Циньнің бұрынғы Лянды жаулап алуына көмектесті, ал 378 жылы Цзинь қаласы Сянъянды (襄陽, қазіргі Сянфань, Хубэй) қоршауға қатысты. Фу Цзянь билік құрған кезде ол Яо Чанды Иду графы етіп тағайындады. 383 жылы Фу Цзянь Цзиньге үлкен шабуылға дайындалды, оны жойып, Қытайды біріктіруді көздеді. Яо Чан жоспарды қолдаған аздаған генералдардың бірі болды, өйткені Фу Цзяньнің қарамағындағылардың көп бөлігі қарсы болды, оның ішінде оның інісі және премьер-министрі Фу Ронг – ол Яо Чан мен Муронг Чуйге (бұрынғы Янь императорлық әулетінен шыққан генерал) күдікпен қарады, олардың екеуі де Ди әулетінен емес еді және екеуі де Цзиньге шабуыл жасауды жақтады. Фу Цзянь Фу Ронның қарсылығына қарамастан, жоспарды іске асырды, Фу Ронгты бас шабуыл күштерінің қолбасшысы етіп тағайындады. Яо Чанға оңтүстік-батыс әскерлерін басқару тапсырылды (негізгі майданнан бөлек майданға), ал Фу Цзянь командалық тағайындамаларды тапсырып жатқанда, Яо Чанға генерал Лунсян (龍驤將軍) атағын берді – бұл атақты ол бұрын Фу Шенгті құлатқанда өзі алып жүрген. «Бұл атақты басқаларға оңай бермеймін. Осы атақты сақтаңыз», деді ол. Басқа генерал Доу Чун дереу қарсылық білдірді, императордың әзілдеуі жаман белгі екенін айтты, ал Фу Цзянь қысқа уақытқа үнсіз қалды. Сол жылы әлсіз Цзинь әскерлеріне қарсы Фу Ронның әскерлері Фэй өзені шайқасында жеңілді – бұл шайқасқа Яо Чан қатыспады, ал Фу Рон қаза тапты. 384 жылдың басында Муронг Чуй шығыс империяда Яньді қайта құруды үміттене отырып, көтеріліс жасады. Муронг Чуйдің көтерілісін естігеннен кейін Муронг Чуйдің сіңілісі Муронг Хун да бұрынғы Цинь астанасы Чанъань маңында көтеріліс жасады. Фу Цзянь өзінің інісі Фу Жуйді (苻叡) Муронг Хунға қарсы жіберді, оған Яо Чан көмектесті. Яо Чан Гуанчжун аймағынан кетуге және өз еліне қайтуға ниеттенген Муронг Хунға жол беруді ұсынды, бірақ Фу Жуй Муронг Хунды тоқтатуға батыл болды, оны Муронг Хун жеңіп, өлтірді. Яо Чан Фу Цзяньға жағымсыз жаңалықты жеткізу үшін Чжао Ду (趙都) мен Цзян Сяньді (姜協) жіберді, бірақ Фу Цзянь ашуға бой алдырып, Чжао мен Цзянды өлім жазасына кесті. Яо Чан қорқып, әскерлерін тастап, аймақтың Цян тайпаларын жинады және өзі көтеріліс жасап, «10 000 жылдық Цинь патшасы» (萬年秦王) атағын алды, осылайша Кейінгі Циньді құрды.
Before, I established my rule as the General Longxiang. I do not easily confer this title on others. You should take good care of the title. Another general, Dou Chong, immediately objected, stating that it is a bad omen for the emperor to joke, and Fu Jiān grew briefly silent. Later that year, against the much weaker Jin troops, Fu Rong's forces were nevertheless defeated at the Battle of Fei River—a battle that Yao Chang was not involved in—and Fu Rong was killed. In early 384, Murong Chui rebelled in the eastern empire, hoping to reestablish Yan, and upon hearing Murong Chui's rebellion, Murong Chui's nephew Murong Hong rebelled as well, near the Former Qin capital Chang'an. Fu Jiān sent his brother Fu Rui (苻叡) against Murong Hong, assisted by Yao Chang. Yao Chang advocated letting Murong Hong, who was intent on leaving the Guanzhong region to return to his homeland, leave, but the brash Fu Rui insisted on intercepting Murong Hong, and was defeated and killed by Murong Hong. Yao Chang sent messengers Zhao Du (趙都) and Jiang Xie (姜協) to report the bad news to Fu Jiān—and Fu Jiān, inexplicably, executed Zhao and Jiang in anger. Yao Chang became fearful and abandoned his troops, gathered the Qiang of the region, and rebelled himself, claiming the title of "King of Qin of 10,000 Years" (萬年秦王), thus establishing Later Qin.
Патша ретінде
Яо Чанг бастапқыда әскерлерін жылдам әрекет ететін күшке айналдыруды жоспарлады, себебі ол Муронг Хонның Батыс Ян әскерлері Чанъанды қоршап, Ескі Цинь мемлекетін жойып, содан соң өз отанына қайтатынын күтті, осылайша ол Чанъанды ірі шайқастарсыз басып алуға үміттенеді. Осы арқылы ол қарсыластарымен соғысқанда күшін сақтап, арттыруды көздеді. Сондықтан ол уақытша астанасын Бейдіге (北地, қазіргі Тунчуань, Шэньси) орналастырып, қазіргі Солтүстік Шэньси облысындағы қалаларды жаулап алды. Дегенмен, ол Ескі Цинь және Батыс Ян әскерлерімен үнемі шайқасты, себебі Ескі Цинь мен Батыс Ян да бір-бірімен соғысып жатты. 385 жылы Синьпин (新平, қазіргі Сянян, Шэньси) қаласының бір оқиғасы Яо Чанның ақылды және опасыздығын бекітуге көмектесті. 384 жылы Яо Чанг алғаш рет қаланы қоршағанда, Синьпин халқы Ескі Цинь үшін қаласын сақтау үшін батыл күресті. Ақырында, Синьпин азық-түлік пен қару-жарақтан қалғанда, Яо Чанг Синьпин округінің әкімі Гу Фуға (苟輔) қаланы тапсырса, Синьпин халқын Чанъанға қауіпсіз жеткізуге рұқсат беретініне сендірді. Гу оған сеніп, қаладан қалған 5000 адаммен бірге шыққанда, Яо Чанг оларды әскерлерімен қоршап алып, барлығын өлтірді, тек бір адам ғана қашып құтылды. 385 жылдың күзінде Фу Цзянь, Батыс Янның ұзақ қоршауында болған Чанъанды тастап, азық-түлік іздеуге шықты. Уцзян тауына (五將山, қазіргі Баоджи, Шэньси) келгенде, Яо Чанг өзінің генералы У Чжунға (吳忠) Фу Цзяньды қоршауға бұйрық берді, оны тұтқынға алып, Синпинге түрмеге жапты. Яо Чанг оны тақты салтанатты түрде өзіне беруге көндіруге тырысты, бірақ Яоның сатқындығына ашуланған Фу Цзянь бас тартты. Содан кейін 385 жылы Яо Фу Цзяньды өлімге жіберді. Дегенмен, Кейінгі Цинь әскерлері де Фу Цзяньды жоқтады, ал Яо, Фу Цзяньды өзі өлтірмегендей көріну үшін, оны аспан патшасы Чжуанли (壯烈天王) деп құрметтеді. Батыс Ян әскерлері, енді император Муронг Чонгтың басшылығымен, Чанъанды басып алды, және Батыс Ян мен Кейінгі Цинь арасында үнемі шайқастар болып тұрды. Алайда, Батыс Ян халқы Муронг Чонгтың оларды шығысқа, өздерінің туған жеріне қайтармағанына наразы болды. 386 жылы Муронг Чонг төңкеріс кезінде өлтіріліп, оның орнына Дуан Суй тағайындалды, бірақ ол да көп ұзамай өлтіріліп, оның орнына Муронг Иі келді. Муронг Иінің басшылығымен Батыс Ян халқы Чанъанды тастап, шығысқа бет бұрды. Ұзақ уақытқа Чанъанды Сюньну басшысы Хао Ну (郝奴) басып алды, бірақ Яо Чанг Чанъанға шабуыл жасап, Хао оған бағынды. Яо Чанг Чанъанды астанасы етіп, император атағын алды. Ол әйелін Ше ханшайымын императорлық мәртебеге көтеріп, ұлын Яо Сингті мұрагер хан етіп тағайындады.