Кіріспе

Ричард Брэдфордтың 1968 жылғы романы «Таңғы қызыл аспан». 1971 жылы осы атпен фильм түсірілді. Роман Джош Арнольдтың басынан өткен оқиғаны баяндайды, оның отбасы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Алабама штатының Мобиль қаласынан Нью-Мексико штатының Корасон Саградо қаласына көшіп келеді. Бұл роман «шын мәнінде керемет» (Washington Post Book World) және «маңызды роман» (New York Times Book Review) деп бағаланды. Бүгінге дейін ол классикалық өмірге келу тарихы ретінде есептеледі. Романның атауы ежелгі теңізшілердің «Таңертең қызыл аспан – теңізші, сақ бол!» деген өлеңінен алынған.

Кейіпкерлер/сюжеттің егжей-тегжейі

Джошуа Арнольд – көп жағынан қалыпты жасөспірім, Джоштің ішкі күші бар, ол оған түрлі қысымдар мен қиындықтарға төтеп беруге мүмкіндік береді. Әкесі АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қатысу үшін кеткенде, Джош үйдің басшысы рөлін өз мойнына алады. Бұл қосымша жауапкершіліктер Джошты романның басындағы ойсыз баладан қабілетті ересек адамға айналдырады. Фрэнк Арнольд – мырза Арнольд – Джоштің әкесі. Расизм сол кезде жиі кездесетін мәселе болғанымен, мырза Арнольд көбінесе жұмысқа орналастырған аз ұлт өкілдеріне көмектесу үшін жолдан шығады. Мырза Арнольдтың кеме жасау шеберханасы бар, бірақ ол Әскери-теңіз күштеріне қатысуға ниетті. Оның қатысу болмауы Джоштің өсуіне үлкен әсер етеді. Энн Арнольд – Арнольд ханым – Джоштің анасы және ол әкесінен мүлдем өзгеше. Арнольд ханым – Оңтүстік аймағының күшті әйелі, ол аз ұлт өкілдеріне сол сияқты мейірімділік көрсетпейді. Алайда, күйеуінің жоқтығы оның психикалық денсаулығының күйреуіне әкеледі, бұл Джош үшін кітаптың ортасында тағы бір сынаққа ұшыратады. Амали – Амали – мырза Арнольдтың мектептегі досы. Ол мектепте оған қалай қарағанын жылы лебізбен еске алады. Олар орта мектепте де кездескен, бірақ мырза Арнольд Амалиге емес, Энн Арнольдқа үйленді. Ол әлі де мырза Арнольдты жақсы көреді және Джошқа осы туралы айтудан тартынбайды. Джимбоб Бьюэл – Джимбоб – үйге қонақ ретінде ұзақ уақыттан бері әртүрлі үйлерде қонақтап жүрген адам. Ол бірнеше айды Арнольдтармен өткізеді. Кортни Энн Конвей – Кортни Энн, немесе Корки – Джоштің Мобил қаласынан келген сүйіктісі. Пол мен Лейси – Пол мен Лейси – Мобилдегі Арнольдтардың үй шаруашылығына көмектесетін қызметкерлері. Отбасы көшіп бара жатқандықтан, жұмыстан босатылғаннан кейін олар мырза Арнольдтан 500 доллар алады, ал «Арнольд ханым» оларға тек 10 доллар ғана береді. Амедео мен Экцильда Монтойя – Арнольдтардың Саградодағы үй шаруашылығына көмектесетін қызметкерлері. Ашуға берілген Арнольд ханым оларды жұмыстан шығарады. Кейін Джош оларды қайтадан жұмысқа алады. Виктория – Монтойялардың қызы. Джош кішкентай кезінде оны жақсы көретінін айтады, алайда жылдар өткен соң оның есімі жиі айтылмайды, себебі Джоштің оған деген сезімі нәсілдік тұрғыдан қабылданбауы мүмкін. Чанго Лопес – Чанго – Саградодағы бұзақы. Ол Джошті және басқа балаларды өз тобымен бірге үнемі мазалайды. Алайда, өлімге жақын болған пышақтан кейін ол шын ниетпен католик дініне келіп, Джоштің досы болады. Виола Лопес – Виола – Чангоның әпкесі. Ол өте діндар, отбасы мен қаланың мақтанышы болды. Алайда, кейіннен Тарзан Велард оны бұзады. Тарзан Веларде – Тарзан – Чангоның тобының мүшесі. Ол ақыры Чангоны пышақтап, қашып, таулы жерлерде және тасталған ғимараттарда жасырынады. Виола оған аянып, көмектесуге тырысады, бірақ ол арақ ұрлап, мас болғаннан кейін Виоланы зорлайды. Тарзанды ақырында Шамако сотқа береді. Марсия – Саградода тұратын, ашық мінезді қыз. Оның еркін мінезі мен тартынбауы Джоштің мінезінен мүлдем өзгеше. Ол тез арада Джоштің жақын достарының біріне айналады және оған қызығушылық танытады. Стини – Джош Саградода танысқан алғашқы досы. Стини – тез тіл білетін, денелі бала. Оның әкесі Саградодағы жалғыз акушер, ол жиі бала шағатындарға көмектеседі. Стини анатомияны жақсы біледі және өзінің білімімен адамдарды өзіне бірдеңе жасауға немесе әзілдеуге көндіреді. «Шамако» – Шамако – Саградо қаласының полиция шерифі. Оқиғадағы оның ең үлкен рөлі – Тарзанды қуу, ол оны үлкен құлшыныспен атқарады, себебі бұл Саградодағы полиция жұмысының бірі. Венери Энн мен Велва Мэй Клойд – Клойд апалы-сіңлілері – Саградодағы екі әдемі, терең емес апалы-сіңлілер. Олар жүкті болғанда, әкесі мектепке мылтықпен кіріп, кінәлі баланы іздейді. Мырза Клойд – Клойд отбасының ашулы және тым қорғаншы әкесі. Ол – кәсіби алаяқ (немесе «сүлдіргіш»), оның екі буыны үлкен компанияның машинасымен соққыға ұшырағандай етіп, сақтандыру ақшасын талап етуге мүмкіндік береді. Ромео Бонино – Ромео – Саградоның мүсіншісіне айналған дана ағаш ұстасы. Бір кезде Джоштің әкесімен дос болған Джош бір күні Тарзаннан қашып, Ромеоның ағаш үйірінде жасырынғаннан кейін онымен кездеседі және ішіндегі жалаңаш модельді көреді. Ромео кітап бойы Джош үшін ақылды кеңесші болады. Ол бірнеше рет, бірақ маңызды емес модельдермен бірге өмір сүреді. Ол өзінің сүйіктілерінің мүсіндерін жасайды. Романның соңында мырза Арнольдтың басы басқа тас мүсіндерінің қасында пайда болады. Доктор Темпл – психиатр. Оның әйелі олардың Роллс-Ройсін айдап, оны ресми сапарларға шығарады. Олар доктор Темплдің тыныс алу ауруын емдеу үшін құрғақ ауаға Саградоға келді (бұл ауру оның ойынан туған). Джош бірнеше рет доктор Темплді анасына ем жасау үшін шақырады.

Орнату

Роман "Кабезон округі" деп аталатын ойдан шығарылған округте өрбиді. 13-тараудың бастауында былай делінген: "Жыртық көк автобус күн сайын Кабезон округінің кішкентай таулы қалаларын аралап шығады, Саградодан Юнке аңғарына дейін, содан кейін Сан-Эстебан, Сан-Мария, Вилла-Галисия, Охо-Амарго, Рио-Венадо, Рио-Конехо, Аморсита және маршруттың соңында, теңіз деңгейінен шамамен 11 000 фут биіктікте Ла-Симаға жетеді". Осы қалалардың аттары да ойдан шығарылған.

Сыни қабылдау

"Қызыл аспан таңертең" 1968 жылы "Нью-Йорк Таймс" газетінде мақала жарияланды. Олар: "Бұл роман авторы қалағандай – өте қызықты, оқуға жеңіл, әрі күлкілі болып шыққан. Көңілді бетінің астында, қатысушылардың терең сезімдері көрінбейді, бірақ кенеттен, қысқа ғана сәтте, олар шығады. Содан кейін олардың нағыз адамдар екенін, шын мәнінде, маңызды тұлғалар екенін түсінесіз. Яғни, біз оқып отырғанымыз тек шеберлікпен жазылған ойын-сауық емес, маңызы бар роман екенін білесіз" деп жазды. Харпер Ли: "Қызыл аспан таңертең" – керемет туынды. Бұл парадокс, жекелік, өмірге зор қуанышпен айтылған "Иә" романы. Бізді адамдық жағдай деп атауға көндіретін нәрсені таңғажайыппен қабылдайды. Қысқасы, бұл – өнер туындысы."