Кіріспе

Бұрынғы Молдавия мен Валахияның патшалық әулеті қолданған келісімшарттық атақ – Io (Шіркеу славяндық: Ιω, Їѡ және Иѡ, сондай-ақ Iωан және Iωнь; Румын кириллицасы: Iѡ; Ίω) – негізінен Молдавия мен Валахиядағы патшалардың (господарлар немесе воеводалар) қолданған атағының қысқартылған түрі, олардың есімдерінен және толық атаулар тізімінен бұрын келген. Бұл бөлшекті алғаш рет Екінші Болгар империясының Асенид билеушілері қолданды. Бұл Ioan (Жохан) есімінің, құдайға қатысты (теофориялық) қысқартылған түрі, ол ежелгі еврей тілінен келген Yohanan сөзінен шыққан, мағынасы – «Құдай жақсы көріп, иелік берген». Бұл атау елдердің алғашқы тарихынан бері, олардың кеңселері шығарған жазба немесе қашалған құжаттардың көпшілігінде кездеседі, бірақ князьдік белгілер арасындағы жиілігі мен маңыздылығы уақыт өте келе өзгеріп отырды. Оның қолданылуы Валахияның құрылуымен бірге басталды, бірақ Молдавияға тек 15 ғасырда тарады. Румындар кейде бұл атақты екі елден тыс жерлерден келген меценаттарға немесе қараушыларға, соның ішінде Джон Хуняди мен Георг II Ракоциге де қолданды. Бастапқыда славян және латын тілдеріндегі құжаттарда қолданылған бұл сөз 1600 жылдан кейін румын тіліндегі құжаттарда жиі пайда бола бастады. Уақыт өте келе, Валахиялық Io князьдық үйдің кейбір әйелдері, оның ішінде Елена Настурел және Домна Марика да қолданды. Екі елде де билеушілер ретінде Фанариоттардың келуі ханзадалар үшін «Жохан» есімін қолданбау дәстүрін тоқтатты және «Io Жохан» түрінде бастапқы стильдің қайталануына әкелді. Ол кеңінен қолданылып, мағынасы бұрмаланған сайын, бұл атау біртіндеп «Eu» бірінші жақ есімдігімен шатастырылып, «Noi» патшалық көптік есімдігімен алмастырылды, соңында 19 ғасырда толығымен оның орнына қойылды. Қазіргі заманғы тарихнаманың дамуымен Io мағынасы мен шығу тегі туралы ұзаққа созылған ғылыми пікірталас туды. 1866 жылы Александру Папиу Илариан Біріккен Князьдіктердің доминиторы ретінде оны қайта жаңғыртуға соңғы әрекет жасады.

Ерте кездегі қолданысы

Ионың түпкі тегі – Киелі Жазудағы Иоханан, құдайлық құқыққа сілтеме, ал «Иоанн» шомылу рәсіміндегі есім баланың дүниеге келгеніне алғыс білдіру ретінде берілген; аббревиатура басқа сакралды есімдер сияқты жасалады, бірақ Православ шіркеуінің ектениясында Иоан деп көрсетіледі. Славян тіліндегі Ιω әрпінің үстінде көбінесе тильда белгісі болады, бұл «n» әрпінің дыбысталмағанын көрсетеді. Сондықтан ғалым Эмиль Вартасу Ионы «аты да, лақабы да» деп сипаттайды. Оның «Жан» есімімен байланысы және Иоан деп айтылуы 1650 жылдары Валахияға келген Алепполық Пауылдың айтуынша нақты айтылған. Бірақ ол осы есімнің неге таңдалғанын түсіндірмейді. Тарихшы Раду Г. Пун оны «теофорлық есім» деп сипаттайды, ол «княздық биліктің тікелей Құдайдан екенін, ешқандай делдал арқылы емес екенін көрсету үшін берілген» дейді. Теолог Ион Кроитру Ионың Валахия және Молдавия князьдерін Иоанн Евангелисттің қамқорлығына алғанын, сондай-ақ олардың православие дінін қорғаушы мәртебесін көрсететінін айтады. Ионың аралық шығу тегі – Екінші Болгар империясы (1185–1396), ол Валахия мен Молдавияның ерте ортағасырлық территорияларының оңтүстігінде орналасқан. Тарихшы А.Д. Ксенополдың айтуынша, ол Иван I Асенді құрметтеу үшін берілген, сондай-ақ Цезарь және Август сияқты лақаптармен қатар қолданылған. Ол сондай-ақ кейінірек Асенидтер, мысалы, Иван Александр патшаның (1355–1356) Ізгі хабарларында оның қолданылғанын атап өтеді. Славист Иоанн Богдан да Ионы «дипломатиялық және палеографиялық жолмен [ ], бірінші кезекте құжаттарда, болгар құжаттарының үлгісі ретінде, содан кейін басқа жазба ескерткіштерде» Асенидтерден алынған деп сипаттайды. Сол Богдан бұл лақаптың Молдавия-Валахия контекстінде алғашқы Асен билеушілеріне құрмет ретінде алынғанын болжайды, ал Николае Иорга оны екі елде де болған влах лақабы деп санайды; архивист Дамиан П. Богдан үшінші нұсқаны ұсынады, атап айтқанда, Ио бастапқыда Византия империясында қолданылған ортағасырлық грек лақабы болған – Ἱωάννης-дің қысқартылған түрі, мысалы, Иоанн II Комнен және Иоанн V Палеолог қолданғандай. Бұл пікірді тарихшы Ион Нистор да қолдайды, ол Иван Асен өзінің қолтаңбасын растайтын ешқандай құжат қалдырмады деп санайды. Басқа ғалымдар, 1977 жылы Марин Тадин бастап, Ионың «Жан» деп кеңінен түсініліп, айтылғанына қарамастан, ол бастапқыда болгар және валахиялық жазушылар тарапынан қайталанған қате түсінік болғанын айтады. Олар оның шығу тегін славян тіліндегі фразаға байланыстырады: въ I[мѧ] Ѡ[тъца] – «Әкенің атымен». Молдавия мен Валахияның ерте тарихында сот тілі шіркеу славян тілі болған, ал оның негізінде ерте кириллица қолданылған. Ионың алғашқы бейімделулері Валахияның тәуелсіз мемлекет ретінде құрылған кезіне дейін сонуы мүмкін: Нистордың атап өткеніндей, Басараб I көрші Сербияда Иванко деп белгілі болған, сондықтан «Жан» деп аталған. Сол сияқты, тарихшы А. Станла Басарабтың өзі Асенидтерге құрмет ретінде бұл лақапты қабылдағанын, оның ішінде оның күйеу баласы Иван Александр да болғанын айтады. Ол сондай-ақ IO-ны Ренессанс дәуіріндегі латын тіліндегі Iohannes Onores («Жан құрметіне») деген сөздің аббревиатурасы ретінде қарастыруға болады деп ұсынады. Иванконың Басарабпен бір есімді болғаны туралы пікір басқа ғалымдар тарапынан даулы болып келеді, олар бұл «Басараб әулетінен» шыққан оның ұрпақтарының біріне – нашар куәландырылған «Жан Басарабқа» (мүмкін Токомерийге) немесе Басарабтың құжаттама бойынша ұлы және мұрагері Николай Александрға қатысты болуы мүмкін деп санайды. Ионың нақты қолданылуы 1364 жылға дейін расталмаған, ол Николай Александрдың эпитафиясында пайда болған, ол (Нистордың жазбалары бойынша) тікелей Иоанн Палеологтың монограммасынан шабыттанған болуы мүмкін. Владиславтың ағасы және мұрагері Раду I кезінде латын тіліндегі монеталарда Ιω-ның аудармасы ретінде IONS пайда бола бастады, ол Иоаннның аббревиатурасы болды. Үлкен Мирчаның (1386–1394, 1397–1418) билігі кезіндегі монеталардың бірінде IONS үшін IWAN қолданылған. Бица бұл монеталар тек IWAN деп жазылған монеталармен бірге табылғанын атап өтеді және олар Добруджа деспотатының соңғы билеушісі Иванко Добротцицаға қатысты болуы мүмкін деп болжайды. Жалпы алғанда, деспотат 1411 жылы Мирчаның басып кіруі нәтижесінде құлаған деп есептеледі, ал Иванко шайқаста қаза тапқан; Бица бұл басып кіру Мирча мен Добруджалықтар арасындағы келісіммен аяқталғанын болжайды және Иванко Мирчаның аймақтағы серігі ретінде аман қалған болуы мүмкін. Мирча алғашқы Валахия князі болды, ол Io-ны өзінің кіріспе сөзінде де, қолтаңбасында да қолданды, бұл практиканы оның ұлы Михаил I де қабылдады. Латын тілінің әлі де кең таралғандығына байланысты, 1451 жылы Владислав II Ұлы мөрге славян тіліндегі Io-ны қосты.

Таралу

Ио Молдавияда тек Валахияда қалыптасқаннан кейін ғана қолданыла бастады. Бұл туралы басқа да дереккөздер растаған, соның ішінде Рим I-нің толық атақтары да бар. Бұл тарихи жазбада Шығыс Карпат және Қара теңіз туралы мәліметтер де бар, оны әртүрлі тарихшылар 1390 жылға қарай Молдавияның кеңеюі тоқтағанын көрсетеді деп санайды. Ио сол дәуірдің басқа мәтіндерінде де кездеседі, мысалы, 1429 жылғы «Құрметті және Мәсіхті жақсы көретін князь Ио Александр Воеводаның кезінен» Евангелиелерде. Сол Александр замандастарына қарағанда сирек қолданған, бірақ Старая Ладога монастырына сыйға тартқан. Оның кестеленген мәтінінде Ионың грекше нұсқасы көрсетілген, сонымен қатар Александрды «Молдоваллахияның автократы» деп атаған. Басқа да түрлі құжаттарда Ио патшалық «біздің» славянша түрімен ауысып тұрды: Мꙑ. Тарихшы Штефан С. Горовейдің айтуынша, Молдавияның Ұлы Стефан (1457–1504 жылдары билік еткен) өзін Ιω (немесе Iωан) және Мꙑ деп таныстырған. Біріншісі әрқашан Стефанның тасқа ойылған бағыштамаларында және оның Үлкен Молдавия мөрінің нұсқасында кездеседі, бірақ Кіші мөрде ондай емес. Ол сондай-ақ Стефанның Мольдоваллахияның патшасы (царъ) ретінде ерекше аталуында, оның Юмор монастырындағы жарық евангелиесінде (1473) кездеседі. Ио өздігінен Бистрица монастырындағы Стефанның шіркеу қоңырауында болған; кейбір мәліметтер бойынша, осындай Ио жазуы бар қоңырау бір кезде Неамцеде болған. Тек үш жағдайда екі сөз Мꙑ Ιω немесе Мꙑ Iωан деп біріктірілген; олардың бірі 1499 жылғы келісім, ол сондай-ақ латын тіліндегі аударманы, Nos Johannes Stephanus wayvoda. Горовейдің айтуынша, Степанның румын атын оның боярлары Иоан Штефан воевод деп ауызға алған болуы мүмкін, өйткені сәйкес славяндық формула Степанның жеке кеңсесі шығармаған бір құжатта кездеседі. Ιω-ны өз алдына Стефанның ұлы және бір кездегі басқарушы Александр «Сандрин» қолданған және ол Бакаудағы әміршілік вилласында осындай болып көрінеді. Ол алғаш рет Степанның екінші ұлы және оның тікелей мұрагері болған Богдан соқырдың қолында монеталарда пайда болады. Ιω титулы шіркеу жазулары мен түрлі құжаттардағыдай үшінші тұлғада да кездеседі. Румыния тарихындағы алғашқы баспа басылым ретінде қарастырылатын иеромонах Макариждің 1507 жылғы Миссалында үш валах князьіне арналған арнаулар бар, олардың барлығы Ио деп таныстырылды: Влад Импалер, Ұлы Раду және Зұлым Михнея. Тағы бір ерте үлгі, сонымен қатар Валахияда, Неаго Басарабтың өзі мен оның ата-бабасы Басараб Тэпелуш туралы Io Basarab cel Tânăr деп атаған. Бұл пайдалану оның ұлы және тең билеушісі Теодосияға тарады, әйтпесе оған толық патшалық атақты пайдалануға рұқсат етілмеді. Неагое өзінің ұрпағы Матей Басарабтың 1633 жылғы құжатында Ио Басараб деп аталады, бұл Неагое Цеплуштің ұлы емес екенін түсіндіруге мүмкіндік береді. 1530 жылдары Ио, сондай-ақ, ирониялық қолданыста пайда болды, бұл өз азаматтарына Ио Брага воевод деп танылған Влад Винтиля де ла Слатинаға сілтеме жасау болып табылады. Влад Винтиляның билігі Ионың қазіргі грек тіліндегі куәлігімен де танымал. Бұл Антониос Карамаликистің, Экуменикалық Патриархаттың елшісі κύρ βινδύλα Ίως («Виндила Иос» құрметіне) саяхат есебінде кездеседі; соңғы сөз Иоаннидің ықтимал қысқартылуы болып табылады, және осындай қосымша дәлел ретінде Ио Византиялық-болгар тектес екендігі. Ио тұрақты қолданысқа енген және Валахия мен Молдавияның барлық монархтары қолданған есім болса да, Иоаннның туындылары нақты есім ретінде сирек кездеседі. Бұл «Io John» комбинациясы Румынияның ерте тарихында болмаған дегенді білдіреді. Бір ерекшелігі - 1450 жылдары көршілес Венгрия Корольдігінің регент губернаторы Иоанн Хунядиге бейресми сілтеме жасалды. Румыниялық қол астындағылардың бірі, хатшы Симеон Хальмагиу оны Ио Янку воевод деп атады. XVII ғасырға дейін тек үш кенәз, барлығы молдаван, Иоаннның туындыларын негізгі есімдері ретінде қабылдады немесе сақтады. Алғашқы екеуі - Якоб «Джон» Гераклид, шетелдік тұтқыншы; және, мүмкін, заңсыз бала, немесе алдамшы болған Иоанн Грозный. Екеуі де өздерінің аты-жөнінің алдындағы «Io» белгісін тастады. Үшіншісі, Янку Сасул (кейбір дереккөздерде «Принц Иован» немесе «Иоаннис Янкула» деп аталады), 1579-1582 жылдары өзінің алдыңғыларына ешқандай қанды байланыссыз билік құрды. Ол Io Iancul нұсқасын қолданған, өйткені Янку «Джон» туындысы ретінде толық анықталмаған. Горовей «Иоан» атағын атақ ретінде емес, шомылдыру рәсімінің аты ретінде табу деп санайды: «Мен княздер ұлдарына, егер олар «күлгін» туылған болса, Ион (Иоан) есімін беруден сақтануға келдім». Ионың қолданысы Ұлы Стефанның басқа мұрагерлерінің кезінде, Питер Тоқталғанға (1574–1574 жылдары билік еткен) дейін азайды. Бұл заңды Стефанидтер оны тек өздерінің мөрлерінде ғана қолданды. Алайда, Нистордың айтуынша, бояр Иеремия Мовилă Молдавия тағына отырған кезде (1595–1600, 1600–1606), Ио «дипломатиялық формулаға» айналды, енді «заңдылық пен егемендіктің атрибуты» ретінде оқылмайды. Ол номиналдық бағынышты император Рудольфқа жолдаған хаттарында Ио және Воевода атақтарын сақтап (неміс тіліндегі нұсқаларында да), басқа талаптарын жойып, өзін «Сіздің Шаңырағыңыздың қарапайым қызметшісі» деп атады. Оның қару-жарақтары жергілікті түрде Мусчел округінде, Валахияның Трансильваниямен шекарасында тойланды, түрлі жергілікті тұлғалар Михаилдың қызметін көрсететін жол бойындағы кресттерді орнатты. Мәтін румын тілінде емес, славян тілінде жазылған, ал оның аты Ионың славян иотасымен жазылған, Їѡ Михаил және ұқсас нұсқалар. Михаилдан кейін, Молдавияның Василий Лупу Ио билігімен бірнеше елдерді байланыстыруға тағы бір әрекет жасады. 1639 жылы ол Валахия және Молдавияның елтаңбаларын біріктірген мөрді пайдаланды, өзін «Ио Василий Воевода, Құдайдың күшімен Молдавия және Валахия жерлерінің князі» деп атады. Лупудың Валахияға басып кіру әрекеттері соңғы елдегі мазасыздық кезеңін басталды, Сеимени жалдамалы әскерлері бастаған көтерілістерге әкелді. 1655 жылы осы топтар Бухаресттегі тәжге Хризеяны отырғызды, бұл алаңдаған боярларды Трансильваниядан қолдау сұрауға мәжбүр етті. Олардың жалбау хаты Трансильвания князі Георг II Ракоциге Воеводалық Иомен ерекше түрде жүгінді, сонымен қатар оның атын Раколцеаға бейімдеді. 1658 жылы князь болып шыққан Михаи III, осы қақтығыстың соңғы кезеңінде, өз шиллингтерінде нео-латын тілінде, өзін IO MICHAEL RAD D CVL TR PR деп таныстырды. Нео-латын нұсқалары монеталарда жалғасты, мысалы, 1660 жылдардағы Молдавия шиллингтері Эустратий Дабижа шығарған, немесе IOHAN ISTRATDORVV; кейбіреулерінде Ιω-ның толық латын нұсқасы IO болды. Сонымен қатар, Валахияның Антоние Вода өз славянша атағында Їѡ және көп тілді, қол қойылған қолтаңбасында Iѡ қолданды. Ио Константин Кантемирдің (1685–1693) билігі кезінде де кездеседі, ол Молдавия князьдары арасында сауатсыздығымен ерекшеленді. Осы нұсқада қолтаңба ағаштан жасалған мөр болды. Славян нұсқалары кейде қайта жаңартылып, кеңейтілді, славян Иосы князь отбасының әйел мүшелерімен бірге көбейді. Мүмкін, ең ерте мысалдар, 1697–1600 жылдарға дейін датырланған, Михаил Батырдың әйелі және Николае Пэтраскудың анасы Доамна Станкамен байланысты. Кейінгі мысалдар Елена Нэстурелдің 1645–1652 жылдардағы қайырымдылықтарын қамтиды. Ол өзінің атын Ιω гспджа Елина зємли Влашкоє («Валахияның ханшайымы Елина Ио») деп қояды. Хорезу монастырының фрескаларында, Валахияның Константин Бранковеанудың басшылығымен аяқталған, Ио ғана емес, оның әйелі Доамна Марича, анасы Станка және қайтыс болған әкесі Папа Бранковеануды сипаттау үшін де қолданылады.