Кіріспе

Шотландиядағы жергілікті басқару тарихы – 20 ғасырдың ортасынан кейін жиі өзгеріп отыратын түрлі жергілікті басқару жүйелерімен ауыстырылған, көне дәуірден келе жатқан және ұзақ жылдар бойы қалыптасқан шотландтық саяси бірліктердің күрделі тарихы.

Облыстар

Орта ғасырдың соңғы кезеңінде үкімет дәстүрлі туыстық негізделген иеліктерді салыстырмалы түрде кішігірім патшалық кеңселер жүйесімен біріктірді. 15 ғасырға дейін ірі иеліктердің ежелгі үлгісі негізінен сақталды, тәуелсіздік соғыстарынан кейін патшаның қамқорлығына байланысты Дуглас пен Кроуфордтың екі жаңа "таралған графтықтары" қосылды, негізінен шекараларда және оңтүстік-батыста. Басым туысқандар – Стюарттар, олар көптеген графтықтарды басқарды. Олардың таққа ие болулары және бірқатар ішкі қақтығыстар мен тәркілеулер 1460 жылдары монархияның өз орнын өзгертіп, көптеген "облыстық" графтықтар мен лордтарды бақылауға мүмкіндік берді. Жарым тәуелсіз иеліктерді басқарудың орнына, ірі магнаттарда шашыраңқы иеліктер және кейде үлкен ықпал ететін аймақтар болды. Төмендіктерде патшалық енді жартылай тәуелсіз иеліктердің орнына шерифтіктер мен басқа тағайындалған лауазымдар жүйесі арқылы үкіметті басқара алды. Биіктіктерде Джеймс II өзінің сүйіктілері үшін екі жаңа провинциялық графтық құрды: Кемпбеллдер үшін Аргилл және Гордондар үшін Хантли, олар Макдональдтар құрған Аралдардың кең иелігіне қарсы қорғаныс ретінде әрекет етті. Джеймс IV Макдональд мәселесін негізінен 1493 жылы Джон Макдональд II-нің иеліктері мен атақтарын ағылшындармен одақтасу жоспарларын анықтағаннан кейін тәжге қосу арқылы шешті. Шотландия графтықтарының бастауы шерифтіктерде немесе графтықтарда, олардың үстінен шериф (графтық басшысының қысқартылған түрі) билік жүргізді. "Шире" термині шатастыруға орын береді, өйткені оны ағылшын графтығымен шатастыруға болмайды. Орта ғасырлық латын тілінде соңғысы comitatus деп аталды, Шотландияда бұл аймақ провинция немесе иелік ретінде (мысалы, лаирдтікке қарама-қарсы) бақыланатын аймақ болды, мысалы, мормаердство немесе ерте графтық, және әдетте патшалық ретінде сақталды (бұл кең ауқымды термин, сонымен қатар кішігірім билікті де қамтиды). "Шире" Шотландияда белгілі бір шериф жұмыс істейтін аймақты білдіру үшін қолданыла бастады; Шотландияның орта ғасырлық латын тілінде бұл кейде vice comitatus деп аталды. Малкольм III жергілікті "кельт" үкімет нысандарын англосаксондық және нормандық феодалдық құрылымдармен алмастыру саясатының бір бөлігі ретінде шерифтерді енгізген көрінеді. Бұл үрдісті оның ұлдары Эдгар, Александр I және әсіресе Давид I жалғастырды. Давид елді шерифтіктерге бөлуді қолданыстағы таендомдарды қайта құру арқылы аяқтады. Көптеген графтықтар қазіргі провинцияларға тікелей ұқсас болды (мысалы, Тевиотдейл провинциясы және Роксбург графтығы), ал басқалары провинциялардың бірігуінен құрылды (мысалы, Каннингхем, Каррик және Кайлден тұратын Айр графтығы).

Бургтардың құрылуы

Алғашқы бургтар 12 ғасырдан бастап пайда болды, Дәуіт I патша (1124–1153 жж.) Эдинбург, Стирлинг, Данфермлайн, Перт, Дамфрис, Джедбург, Монтроз және Ланарк қалаларын Корольдік бургтар ретінде бекіткеннен кейін. Оның билігінде берілген көптеген жарғылар, бұрыннан бар елді мекендерге берілгендігі мүмкін. Жарғылар Англияда қолданылған үлгілерден дерлік сөзбе-сөз көшірілген, ал алғашқы бургерлер көбінесе шақырылған ағылшын және фламанд қоныс салушылары болды. Олар өздерінің елді мекендерінен тыс аймақтағы саудагерлерден жол ақысы мен айыппұл алуға құқылы болды. 1296 жылға қарай 55 бург болғандығы туралы мәліметтер сақталған. Ірі корольдік бургтармен қатар, орта ғасырдың соңында барондық және шіркеулік бургтардың саны артып, 1450 мен 1516 жылдар аралығында 51 жаңа бург құрылды. Олардың көпшілігі корольдік бургтардан әлдеқайда кішідірек болды. Сыртқы саудаға қатысудан тыс қалғандықтан, олар негізінен жергілікті нарықтар мен қолөнер орталықтары ретінде жұмыс істеді. Бургтарда қарапайым қолөнерлер дамыды, оның ішінде аяқ киім, киім, ыдыс-аяқ, қазан-құмыра, ағаш өңдеу, нан және сыра жасау сияқты өнімдер өндірілді, олар әдетте базар күндері "жергілікті тұрғындарға" және "сырттан келгендерге" сатылатын.

Қазіргі Шотландия

XVI ғасырдан бастап орталық үкімет жергілікті істерге көбірек араласа бастады. Дұшпандықтар шектеліп, реттелді, жергілікті салық салу одан да күшейді және 1607 жылдан бастап ағылшын үлгісіндегі бейбіт сот судьяларының жергілікті комиссиялары ұсақ қылмыстар мен құқық бұзушылықтарды қарау үшін құрылды. 1587 жылы ағылшыздармен бірлесіп құрылған комиссия арқылы құқықсыз Шекара аймақтарына бақылау күшейтілді. 1685 жылы Джордж Маккензи Тарбат виконты атағын алды, кейін Кромарти графы болып көтерілді. Ол Шотландия Парламентінің екі заңы арқылы Росс графлығындағы жерлерін Росс-Ширден Кромарти-Ширге ауыстырып, Кромарти-Ширді құрылған соңғы графтыққа айналдырды. XVII ғасырдан бастап графтықтардың функциясы сот істерінен кең ауқымды жергілікті басқаруға дейін кеңейді, ал 1667 жылы әр шерифтік немесе графтықта жер салығын жинау үшін Жабдықтау комиссарлары тағайындалды. Мінез-құлықты жергілікті шіркеу ескілерінен құралған кирк сессиялары арқылы реттеуге болады, олар Орта ғасырлардағы шіркеу соттарының орнын басты және моральдық және діни мінез-құлық мәселелерімен айналысты. XVIII ғасырдан бастап графтықтар (әкімшілік үшін қолданылатын) шерифтіктерден (сот функциялары үшін қолданылатын) ерекшелене бастады (Шотландия шерифтіктерінің тарихи дамуына қараңыз).

Қазіргі заман

Жергілікті биліктің екіұдай жүйесінің нәтижесінде бургтар (олардың түрлі-түрлі нұсқалары болды) көбінесе жоғары дәрежеде автономияға ие болды. 1858 жылы Полиция (Шотландия) заңының 1857 жылғы нұсқасына сәйкес, әрбір округте полиция күштері құрылды. 1890 жылы Жергілікті басқару (Шотландия) заңының 1889 жылғы нұсқасы күшіне енді. Ол Шотландияда округтік кеңестердің бірыңғай жүйесін орнатты. Округтік кеңестер жабдықтау комиссарлары және округтік жолдар басқарушылары сияқты қолданыстағы ұйымдардың көптеген өкілеттіктерін, сондай-ақ бейбіт соттар мен приходтық кеңестердің көптеген әкімшілік өкілеттіктері мен міндеттерін қабылдады. 1890 мен 1929 жылдар аралығында приходтық және қалалық кеңестер жұмыс істеді, бірақ 1929 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңы қабылданғаннан кейін приходтық кеңестердің функциялары ірі аудандық кеңестерге берілді және ірі бургтар (яғни, 20 000 немесе одан көп халқы бар) мен кіші бургтар арасында ерекшелік жасалды. Заң Пертшир және Кинросс, сондай-ақ Морейшир және Найрншир графтықтарын қамтитын екі бірлескен графтық кеңес құрды, бірақ Найрншир және Кинросс графтықтарының қалдық графтық кеңестерін сақтап қалды. Бұл жүйе 1947 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңымен одан әрі жетілдірілді, ол "округтар", "қалалық округтар", "ірі бургтар" және "кіші бургтар" деп аталатын әкімшілік аумақтардың жаңа жиынтығын құрды. Бұл жүйе 1975 жылға дейін сақталды. Сонымен қатар, соғыстан кейінгі Ұлыбританиядағы жергілікті биліктің рөлі Еңбек партиясының әлеуметтік және экономикалық реформаларына байланысты төмендеді, олар денсаулық сақтау және электр энергиясы сияқты дәстүрлі түрде олар атқарған көптеген функцияларды мемлекеттік меншікке алды. 1969 жылғы Шотландиядағы жергілікті басқару жөніндегі Корольдік комиссиясы (Уитли есебі) жергілікті басқару мүдделеріне шағын округтерге негізделген кеңестер емес, үлкен аймақтық кеңестердің көбірек пайда әкелетінін ұсынды. Есептің көп бөлігі 1973 жылғы Жергілікті басқару (Шотландия) заңы арқылы іске асырылды, нәтижесінде 1975 жылы аймақтар мен округтер жүйесі құрылды. Бұл жүйе 21 жылға ғана созылды, өйткені 1994 жылғы Жергілікті басқару және басқа да (Шотландия) заңы қабылданғаннан кейін аймақтар мен округтер барлық мақсаттағы бірыңғай кеңес аумақтарына қайта ұйымдастырылды.