Кіріспе

1946 жылғы П. Г. Водхаус романы – ағылшын юморисі П. Г. Водхаустың 22 тамыз 1946 жылы Нью-Йорктегі Doubleday & Co. баспасынан және 2 маусым 1947 жылы Лондонның Herbert Jenkins баспасынан алғаш жарық көрген романы. Кейбір кейінгі американдық қағаздан шығарылған басылымдары «Дживс таңертең» деген атаумен жарық көрді. Бұл оқиға Берти Вустер мен оның епті жеке қызметшісі Дживстің тағы бір шытырман оқиғасы. Берти өзінің қатал әпкесі Агата мен оның күйеуі Лорд Ворплздонның үйіне баруға көндіріледі, сонда оның бұрынғы сүйіктісі, әдемі әрі өте зиялы леди Флоренс Крей де болады екенін біледі. Романның атауы Забур 30:5-тің ағылшын тіліндегі аудармасынан алынған: «Жылау түнде қалады, ал таңертең қуаныш келеді». Водхаус бұл романды Франциядағы Ле Туке қаласында жазған кезде, неміс оккупациялық билігі оны тұтқынға алды. Ол кітапты Германияда аяқтады, әйелі Этель күйеуіне Берлинде қосылғанда аяқталмаған қолжазбаны өзімен бірге алып келді. Қолжазба Гарц тауларындағы шағын Дегенерхаузен ауылында аяқталды.

Сюжет

Роман Берти мен Дживстің үйге қарай жүретін қысқаша флешфордымен ашылады, Берти қуаныш туралы бірдеңе бар екенін, ол тек қана неден өткенін сипаттайтынын айтады. Jeeves пайдалы "Шаттық таңертең келеді" деген сөз тіркесін береді. Берти болған оқиғаларды баяндап береді. Джівс Бампли ауылының Балық аулауға барғысы келеді, бірақ Берти бас тартады, өйткені оның қорқынышты Агата әпкесі және оның екінші күйеуі, ашулы Лорд Ворплздон, Бампли Холлда тұрады. Берти оған сыйлық сатып алу арқылы Дживске өтеуге тырысады, Спинозаның жаңа басылымы. Кітап дүкенінде Берти Флоренс Крейге, Ворплздонның қызы және Берти бір кездері қалысқан, ақылды әйелге тап болады. Түсініспеушілікке байланысты ол Бертидің Спиноза мен өзінің "Спиндрифт" кітабын оқып, оның ақыл-ойын жақсартуға тырысатынын қуана сендіреді, бұл оның қызымның олардың келісімін жаңартады деп қорқады. Кейін Берти өзінің колледждегі досы Д'Арси "Стилтон" Чизрайтты көреді, ол Флоренске үйленгенін айтады, бұл Бертидің көңілін көтереді. Осы арада Джівс Ворплздонмен кеңес алып, америкалық бизнесмен Чичестер Клеммен баспасөзге хабарламай құпия кездесуді қалай ұйымдастыруға болатыны туралы кеңес алады. Джівс Бертиге Стилл-Бамплидегі (Wee Nooke деп аталатын) коттеджді жалға беруді ұсынды, онда екі кәсіпкер жасырын кездесе алады. Берти ашуланады, бірақ сәнді киімдер балы бар екенін және оның әпкесі Агатаның Бэмпли Холлдан алыста екенін білгенде тынығады. Алайда ол Бертиге Флоренске туған күнінде сыйлық ретінде брошканы алып келуге нұсқау береді. Берти досы Зенобия "Нобби" Хопвудпен бірге Стилл-Бамплиге барады. Ол Бертидің ауылда тұратын досы Джордж "Боко" Фиттлвортпен қалысады. Ноббидің қамқоршысы Ворплздон Боконы мақұлдамайды, сондықтан некеге келісім бермеді. Келген кезде Берти Стилтонға тап болады, ол ауыл полицейі екені анықталады. Берти Флоренске жақындауға тырысып жатыр деген ойда Стилтон оны кетуге шақырады. Флоренс Бертиге Стилтонның парламенттік мүшесі болғанын қалайтынын айтады, бірақ ол олардың қалыңдығына шиеленісті тудырудан бас тартты. Уи Нук қаласында Берти Флоренстің қиындық тудыратын інісі Эдвинді кездестіреді. Күнделікті мейірімділік іс-әрекетінің бірі ретінде Эдвин шатырды тазалауға тырысады, бірақ оқ-дәрі, содан кейін парафин қолданғаннан кейін үйді өртеп жібереді. Ворплздон Бертиді өртке және оның Кламмен кездесу орнын қиратуға кінәлайды. Ол Джівсті Холлда тұруға шақырады, Бертиді Бокомен бірге қалдырады. Берти Флоренстің туған күнін тойлау үшін алған брошенің жоғалғанын біледі, сондықтан ол Джівсті Лондонға ауыстыру үшін жібереді. Бертиді өзінің коттеджінде қарсы алғаннан кейін, Боко оған Ворплздонның мақұлдауын алу жоспарын айтады: ол Бертидің ұрлықшы рөлін ойнаған Холлдағы ұрыны тоқтатқандай әрекет етеді. Берти күмәнмен қараса да, келіседі. Берти үйге кірмей жатып, Эдвиннің қасында болғанынан қорқады. Содан кейін ол Джівске кезігіп, Уи Нук өртелгеннен кейін, Ворплздон мен Клам сол түні құмыра сарайда кездесуді жоспарлап отырғанын айтады. Боко Клэмды кіргізуші деп қате түсіндіріп, оны сарайға кіргізеді, бұл Ворплздонның ашуын туғызады. Уорплздон тұтқындалған Клам ұры емес деп тұрғанын айтқанда, Боко (асылынан бейхабар) оны қатты сөгіп, қарым-қатынастарын одан да шиеленістіреді. Джівс жаңа жоспар жасайды, онда Боко Ворплсонды қорғауға келеді, ал Берти оны қорлайды, бірақ Берти бас тартады. Эдвин Бертиге Флоренс пен Стилтонның ұрысқанын және түпнұсқа брошканы тауып, Флоренске бергенін айтады. Флоренс Стильтонның "Заманауи ағартушы ой" атты шығармасын сынға алғаннан кейін, оның келісімін тоқтатқандығын растады. Берти онымен ақылдасуға тырысады, бірақ оның орнына ол өзін өзімшіл емес деп санайды және брошка оның сыйлығы болды деп сеніп, оны сүйеді және өзінің қорқынышына орай, олардың келісімін жаңартады. Боко, бір кездері Флоренспен бірге болған, егер Берти Ворплздонды қорласа, оның қалай құтылғанын ашуға келіседі. Алайда, Джівс Боконың Эдвинді тепкені үшін онымен алыстағанын біледі. Берти де солай істейді, бірақ Флоренс Эдвиннің оның қоқыс альбомын бұзғаны үшін мақұлдады. Нобби Бертиге Флоренске хат көрсетемін деп уәде береді, онда Берти Ворплздонды қорласа, оны сынға алады. Берти ағасының кабинетіне барады, бірақ жоспар жүзеге асырылмас бұрын, Боконы баубақшадан бағбан шығарып салады. Уорплздон Бертиді жылы қабылдады, ол Эдвинді тепкенін естігеннен кейін, ол көп жылдар бойы жасағысы келген нәрсе, және Бертиді өзінің се...

Стиль

Водхаус комедиялық эффект үшін қолданған стильдік тәсілдердің бірі – 5-тараудағыдай, сөйлемнің етістігін емес, есімді өзгерту үшін сын есімді пайдалану. Вудхаус теңеулер мен метафораларда асыра суреттеуді қолданады, кейде зорлық-зомбылыққа байланысты суреттер де кездеседі, бірақ олардың зияны нақты өмірдегіден әлдеқайда аз болады немесе зорлық-зомбылық орын алмайды. Мұның мысалы 15-тарауда кездеседі, онда Берти Вустер кенеттен таңырқаған адамды «Корниш экспресі арқасынан соққан» адаммен салыстырады. Берти көбінесе малапропизмдерді қолданбаса да, 18-тарауда Флоренс Стилтонды «әдепсіз казак» деп атағаннан кейін бір рет қолданады. Берти оны дұрыс түсінбейді: «Казактар – дін қызметкерлері киетін киімдердің бірі екенін білдім, сондықтан ол Стилтонды осылай деп ойлағанға неге себеп болды деп ойладым. Бұл туралы зерттеу қызығушылық тудырар еді, бірақ ол мен бастамас бұрын сөзін жалғастырды». (Берти казак пен кастюмды шатастырып алады.) Оқиғалар барысында Дживс Бертиге сөздер мен тіркестерді үйретеді, мысалы, латын тіліндегі nolle prosequi және rem acu tetigisti сияқты фразалар, олар Бертидің сөйлеу тілінде жиі қайталанады. Бұл Дживстің Бертиге қаншалықты әсер ететінін көрсетеді. Берти Right Ho, Jeeves кітабында Дживстен nolle prosequi фразасын алды, және бастапқыда оны бас тартуды білдіру үшін қолданса, кейін оны комедиялық түрде өзгертеді. Мысалы, ол «Таңғы қуаныш» кітабының 12-тарауында Флоренске қарсы тұра алмайтынын Ноббиге түсіндіргенде осы фразаны күнделікті тілмен аударады: «Егер сенде менің мінезім бар деп ойласаң, мен nolle prosequi-мен жауап беремін» — «Не?» — «Дживстің әзілі. Бұл шамамен «Сен үшін жаман!» дегенді білдіреді. Егер сен менің өзімді көрсетуге және оған құс көрсетуге қабілетім бар деп ойласаң, Вустердің қайраттылығын асыра бағалайсың». Дживс «Таңғы қуаныш» кітабының 4-тарауында rem acu tetigisti фразасын енгізеді, оны «Ішекке инемен тидің» деп аударады, ал Берти оны «Нұсқаға саусағымды тигіздім» деп қайталайды. Бұл фразаны кейінгі романдарда қолданумен қатар, Берти 27-тарауда Нобби Хопвудпен сөйлескенде оны қайталауға тырысады: «Дәл солай», — дедім. «Ішекке инемен тидің». — Не істедің? — «Дживстің әзілі», — деп түсіндірдім. «Бірдеңеге тоқта. Латынша». Вудхаустың әңгімелерінде әдебиеттік сілтемелер жиі кездеседі, цитаталарға көбінесе комедиялық өзгерістер енгізіледі. Бұл бірнеше жолмен жүзеге асырылады, мысалы, Берти цитаталарды ерекше жағдайларда қолданғанда немесе оларды күнделікті тілмен аударғанда. Дживс стандартты цитаталарды өзгертудің де жолдарын ұсынады. Мысалы, ол кейде өлеңнің танымал ырғағын бұзады, қажетсіз «мырза» немесе «ханым» сөздерін қосады, мысалы, Шекспирдің «Венеция саудагері» романының 14-тарауында: «Сен көрген ең кішкентай шар да жоқ, мырза, бірақ оның қозғалысында періште сияқты ән салады, әлі де жас керубимдерге ән шырқайды». Right Ho, Jeeves кітабынан кейін Берти ақылдырақ болады және Дживске серіктес ретінде жұмыс істейді, онымен бірлесіп мәселелерді шешеді. Мысалы, «Таңғы қуаныш» романында Берти Дживстің сәнді киіммен билеу туралы жоспарының бір бөлігіне қарсы шығып, оған Боко да қатысу керек екенін ұсынады; Дживс «шынайы келісім» білдіреді және жоспарын сәйкес өзгертеді. Берти сонымен қатар, Боконың атынан Ворплздонға әсер етеді, оған Боко бұрынғысынан Едвинді тепкенін еске салады. Вудхаус зерттеушісі Ричард Усборн Wodehouse-тың ағылшын тілінен басқа тілге аударудың қиындығын көрсету үшін «Таңғы қуаныш» романын пайдаланды, себебі Вудхаус жаргон мен аллюзияларды жиі қолданады. Ол Вудхаустың түпнұсқа мәтінін Дениз бен Бенуа де Фансколомбтың «Jeeves, au secours!» атты Amiot Dumont баспасында жарияланған «Таңғы қуаныш» романының француз тіліне аудармасымен салыстырады. Осылайша Вудхаустың «кішкентай снергке ең жақсы алты соққыны тоқпақпен беру» деген фразасы француз тілінде «flanquer au maudit galopin une volée de martinet» болады.

Өмірбаян

Водхаус романның көп бөлігін Франциядағы жалған соғыс кезінде және Германияның Францияны басып алуы тұсында, ол британдық азамат болғандықтан тұтқындалғанға дейін жазды. «Таңғы қуаныш» романының жазылған жағдайларын ескере отырып, Роберт МакКрам Вудхаустың өмірбаянында: «Вудхаустың әдеби қашқаруының одан да керемет мысалын табу қиын» деді. 2013 жылғы «Wodehouse in Exile» телефильмі П.Г. Вудхаустың өмірінің осы кезеңін көрсетеді, онда Вудхаус кейбір сахналарда романды жазатын көрінеді. Вудхаус Стилтон Чизрайт кейіпкері үшін пайдаланған идеяларды досы Уильям «Билл» Таунендке жазған хатында талқылады. 1940 жылғы 6 сәуірде жазылған хатында Вудхаус Таунендтен жас пэрдің кейіннен Шотландия Ярдына жұмысқа орналасу мүмкіндігімен ауылдық полицияға өтуі мүмкін бе деп сұрады. Вудхаус кейіпкердің «полицей болғаны жөн, себебі Берти сәнді кештікке киім іздеп, оның формасын ұрлап алады, себебі оның басқа киімі жоқ, сондықтан оның қатысуы маңызды» деді. «Таңғы қуаныш» 1946 жылы жарық көргеніне қарамастан, басқа Джівс әңгімелері сияқты, ХХ ғасырдың басындағы Англия элементтерімен жазылды. 1946 жылғы 7 наурызда Таунендке жазған хатында Вудхаус романның бұл аспектісі қалай қабылданады деп ойлады, бірақ «менің туындыларым 1914 жылдан бері ескірген, бірақ ешкімге көрінбегендей» деп оптимистікпен айтты. Вудхаус осы тақырыпты 1946 жылғы 10 сәуірде жазушы Комптон Маккензиге жазған хатында талқылады. Сол хатта Вудхаус өзінің ең жаңа романдары, соның ішінде «Таңғы қуаныш» романдарының «қазіргі уақытта тарихи романдар екенін, себебі олардың барлығы ауылдық үйлердің гүлденген және үй қызметшілерінің шапшаңдықпен қызмет еткен өмірімен айналысады. Америкадағы адамдар олардың ескіргенін ескермей, оларды ойын-сауық ретінде қабылдаса екен деп үміттенемін. Менің ойымша, олардың бәрі өте күлкілі, бірақ, құдай-ау, қаншалықты ескірген!» деп жазды.

Жариялану тарихы

Joy in the Morning-тің алғашқы американдық басылымы Пол Галдон салған суреттермен жабдықталған, ол кітаптың қоршауының да суретшісі болды.

Қабылдау

The New York Times Book Review (25 тамыз 1946): "Көптеген сюжеттік өрілімі бар, себептері әлсіз, кейіпкерлері керемет сомдалған, жағымды әрі ескіше стильде (егер тіпті евфуизмдік болмаса) жазылған. Соңында осы кітап туралы одан артық айта алмайсыз, және мұндайды кез келген Вудхаус кітабына қатысты айтуға болады. Шын мәнінде, Вудхаус бір сюжетті қайта-қайта қолдануы мүмкін. Ол не істесе де, ол керемет, сұр әлемде ағылшын күнінің сәулесі сияқты". Мақалада Вудхаустың соғыс кезіндегі хабарларына байланысты дау-дамай туралы да айтылады: "Әрине, мырза Вудхаустың "соғыс кінәсі" мәселесі бар. Соғыстан кейінгі ойлармен толғаннан кейін, ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ынталы патриоттардың таспен лақтырған даксхундтарының кінәсімен шамалас екені анықталды". Ричард Усборн өзінің "Wodehouse at Work" (1961) кітабында "Таңғы қуаныш" авторының ең жақсы кітабы болуы мүмкін екенін айтады: "Егер мен оның ең бақытты, ең жақсы құрылған және ең қымбат тастармен әшекейленген кітабын таңдауым керек болса, мен "Таңғы қуаныш" деп айтар едім". Франсис Дональдсон 1982 жылы жарық көрген Вудхаустың өмірбаянында Усборнмен келіспейді, оның пікірінше, Вудхаустың басқа романдары, соның ішінде Джівс пен Вустер туралы "Жарайды, Джівс" және "Жұптасу маусымы" кітаптары артықшылыққа ие. Роберт МакКрам 2004 жылы жазған Вудхаустың өмірбаянында "Таңғы қуаныш" романы "көптеген жанкүйерлердің пікірінше, оның шедеврі" екенін жазады. Реймонд Соколов, The Wall Street Journal (17 мамыр 2013): "Өзінің бейкүнде Берти Вустерімен және оның барлығын білетін адамы Джівспен бірге керемет әзіл-қалжыңның ортасында, Вудхаус романнан кейін роман жазып, бізге артықшылық пен үлкен үйлердің әлемінде күлімсіреуге мүмкіндік берді, жоғарғы және төменгі қабаттар аздап шатасты. "Қуаныш" - бұл Стипли Бамплидегі елдегі тозаққа ұқсас демалыс күндерінің оқиғасы. Келісімдер бұзылады, әшекейлер жоғалады, ыза, ішімдіктер шашырап жатады. Джівс күнді құтқарады, шын мәнінде ол әлемді құтқарады және енді Спинозаның соңғы ғылыми басылымын оқуға уақыт табады".

Теледидар

Бұл оқиға "Дживс және Вустер" телесериалының "Леди Флоренс Крей Нью-Йоркке келеді" атты эпизодына бейімделді, ол алғаш рет 1993 жылдың 23 мамырында көрсетілді.

Радио

Joy in the Morning 1978 жылы BBC-нің "What Ho! Jeeves" сериясы аясында радиоға бейімделді, онда Джівс рөлін Майкл Хордерн, ал Берти Вустер рөлін Ричард Брайерс сомдады.