Кіріспе

Француздық жылдам соғыс кемелері класы "Ришелье" класы – 1930-1950 жылдары француз әскери-теңіз флоты үшін салынған жылдам соғыс кемелері. Алғашқы екі кеме 1935 жылы Италияның өткен жылғы тапсырысына жауап ретінде тапсырылды. "Ришелье" кемелері бұрынғы конструкцияға негізделген, бірақ бірдей калибрлі қарулардан қорғау үшін күшті қарулар мен броняны орналастыру үшін үлкейтілді. Кемелерді Вашингтон теңіз келісімі шектеулеріне сәйкес ауырлығын ұстап тұру үшін, олар "Дюнкерк" сияқты негізгі батареяның шоғырланған орналасуын ұсынды: екі төрт қарулы мұнара алдыңғы бөлігіне орналастырылды. Сондай-ақ, олар жаңа, ықшам қазандықтарды енгізді, бұл қажетті ең жоғары жылдамдық үшін қысқа корпус (аз ауыр броняны қажет ететін) жасауға мүмкіндік берді. Германия екі "Ришелье" кемесін тапсырыс бергеннен кейін, Франция өзгертілген жобалар бойынша тағы екі "Ришелье" кемесін жасады. Біріншісі, "Клемансо", өзгертілген екінші және зениттік батареяларды алса, "Гасконь" кемесінің бас мұнарасы артқа жылдырылып, басқа өзгерістер енгізілді. "Клемансо" ешқашан аяқталмады, ал "Гасконь" құрылысы басталған жоқ. "Ришелье" кемелері француз флоты үшін салынған соңғы линкорлар болды. Сыныптың екі аяқталған кемесі де Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін аяқталмады. Француздық "Ришелье" соғыс кемесі Франция шайқасындағы француз жеңілісіне аз уақыт қалғанда аяқталды, ал француздық "Жан Барт" соғыс кемесі науқан кезінде теңізге шығуға дайын болу үшін асығыс дайындалды. Екі кеме де Африкадағы француз колонияларына қашып кетті: "Ришелье" Дакарға, ал "Жан Барт" Касабланкаға барды. Германия Францияны басып алғаннан кейін "Клемансо" мен "Гасконь" кемелеріндегі жұмыстар тоқтатылды. 1940 жылдың ортасында "Ришелье" экипажын еркін Францияға көшуге мәжбүрлеуге тырысқан британдық күштердің шабуылына ұшырады және зақымдалды, ал "Жан Барт" 1942 жылдың қарашасында "Факел" операциясы кезінде американдық күштердің шабуылынан қатты зақым көрді. Француздық Африка колониялары еркін француз басқаруына өткеннен кейін, "Ришелье" жөндеуге және жаңғыртуға Америка Құрама Штаттарына жіберілді, ал "Жан Барт" аяқталмады. "Ришелье" 1944 жылдың басында британдық үй флотында активті қызметте болды, содан кейін сол жылдың соңында Шығыс флотына ауыстырылды. Онда ол Үнді мұхитында жапондық күштерге қарсы көптеген операцияларға қатысты. Ол соғыс аяқталғанда Сингапурдың жапондықтарға тапсырылуына куә болды. Соғыстан кейін "Ришелье" Францияға қайтқанға дейін француз Индокитайын қайта бақылауға алу науқанына қатысты. Осы кезеңде француз әскери-теңіз флоты "Жан Барт" кемесін аяқтау немесе оны әуе кемесіне айналдыру туралы ұсыныстарды талқылады, соңында біріншісін таңдады. "Жан Барт" 1955 жылы әскери қызметке қабылданды, содан кейін 1956 жылдың қарашасында Суэц дағдарысына француз араласуына қатысты. Оның мансабы қысқа болды және 1957 жылы резервке жіберілді. Екі кеме де 1960 жылдарға дейін оқу және казармалық кемелер ретінде пайдаланылды; "Ришелье" 1968 жылы кемелерді бөлшектеушілерге сатылды, ал "Жан Барт" 1970 жылы одан еріп кетті.

Дизайн

1930 жылдардың басында француз әскери-теңіз күштері неміс әскери-теңіз күштеріне жауап ретінде екі шағын кеме құрылысын бастады. 1935 жылдың 11 маусымында Италияның Regia Marina (Корольдік теңіз күштері) — Францияның тағы бір ірі теңіз бәсекелесі — «Дюнкеркке» жауап ретінде екі кеме салады деп мәлімдеді. Италиялық кемелер француз кемелерінен әлдеқайда күшті тоғыз қарумен қаруланбақ болды. Теңдікті сақтау үшін француздар жаңа итальяндық кемелерге қарсы тұру үшін ұқсас кемелердің қажеттігін түсінді. Сол кезде линкорлар құрылысы Вашингтон теңіз келісімімен реттелді, ол ауырлығын 35 000 тоннаға дейін және қару-жарақтарды шектеді. Француз теңіз командасы 24 шілдеде, итальяндық кемелер жарияланғанынан екі аптадан кем уақыт өткен соң, Littorio-ға жауап ретінде жаңа линкор дизайнына арналған талаптарды жариялады. Жаңа кемелер Вашингтонның ең жоғары шектеріне сәйкес жасалатын болады: 35 000 тонна ауырлық және 380 мм немесе 406 мм сегіз қарудан тұратын батарея. Кемелерде екі мақсатты қарулардан тұратын қосалқы батарея, 500 м/с жылдамдық және 330 мм қалыңдықтағы белдеулік броня болады. Француз теңіз күштері штабының бастығы вице-адмирал Жорж Дюран Виель кеме құрылысын жасау үшін қажетті уақытты қысқарту үшін негізгі Дюнкерк дизайнын, ауырлығын, қарулануын және бронясын ескере отырып, кеңейтуді ұсынды. «Дюнкерктер» негізгі батареяның ерекше орналасуын қабылдады, ол сегіз қаруды суперструктураның алдына орналасқан төрт қарудан тұратын екі мұнараға біріктірді. Дизайн тобының алғашқы зерттеулері 406 мм қарулардан тұратын батареяның басқа сипаттамалар орындалса мүмкін емес екенін көрсетті. 27 қарашада алты ұсыныс берілді. Бірінші жоба — 1-жоба — Дюнкерктің кеңейтілген нұсқасы болды, ал 2, 3 және 4-жобалар британдық үлгідегі негізгі батареялармен осы дизайнның нұсқалары болды, үш мұнара суперструктураның алдына орналастырылды. 2-жобада бір қос және екі үш қарудан тұратын мұнаралар, 3-жобада бір төрт және екі қос мұнара, ал 4-жобада үш үш қарудан тұратын мұнаралар пайдаланылды. Екі туысқан нұсқа, 5 және 5 bis жобалары, итальяндық адмирал Винченцо Де Феоның идеяларынан шабыттанған алдыңғы және артқы суперструктуралар арасында орналасқан екі төрт қарудан тұратын мұнараларды қамтитын тіпті ерекше орналасуды қабылдады. Дизайндардың қосалқы қарулануы Дюнкерк сияқты төрт қарудан тұратын он екі қарудан тұрды. Барлық алты дизайнның ауырлығы артық болды, ал соңғы екеуі тез арада қабылданбады, өйткені олардың орналасуы негізгі батареяның ату доғасын шектеді. Теңіз командасы жылдамдық пен жауынгерлік күштің теңгерімді комбинациясына ие болғандықтан 1-жобаны таңдады, бұл Вашингтон келісімінің (және француз кеме жасау орындарының) жүктемелік шектерінде іске асырылуы мүмкін. Бірақ екінші батареяның шетелдік капиталдық кемелерге қарағанда жеңілдігіне байланысты алаңдаушылық команданы жаңа екінші батареяны зерттеуді сұрауға мәжбүр етті, бұл екі мақсатты қаруды пайдалану мүмкіндігін болдырмайтындығына қарамастан. Дизайнерлер екі нұсқа ұсынды: үш немесе төрт үш қарудан тұратын, ауыр әуе шабуылына қарсы қару батареясымен; бес қарудан тұратын нұсқада алты 75 мм қару, ал төрт қарудан тұратын нұсқада екі 75 мм қару қосылады. Бұл ұсыныстар бірнеше проблемаларды тудырды: біріншіден, әуе шабуылына қарсы қарулар негізгі және қосалқы батареялардың жарылыс әсеріне сезімтал болды, бұл қол жетімді емес қосымша орынды қажет етеді, ал екіншісі, 1-жобаның дизайны қазірдің өзінде артық салмақты болды, ал қосылған қарулар ауырлығын одан әрі арттырады. Ақырында, 14 сәуірде теңіз командасы 152 мм қарулар үшін жаңа екі мақсатты орнатуларды әзірлеу керек деп шешті. Салмақ мәселесі «Sural» деп аталатын қазандықтың жаңа түрін қабылдау арқылы шешілді (қысыммен атылатын [suralimenté] дегеннің қысқартылған түрі); бұл қазандықтар «Дюнкерк» класында қолданылатын типке қарағанда әлдеқайда жинақты болды және «Ришельеде» кеңірек сәуле болды (екі емес, үш қазандықты қатар қоюға мүмкіндік берді), сондықтан қазандық бөлмелері үштен екіге дейін қысқартылуы мүмкін, жалпы машиналар кеңістігі айтарлықтай қысқарды. Машиналар бөлмелері ауыр броньмен қорғалуы керек болғандықтан, бұл қаптаманың қалыңдығын шамамен қысқартты. Қаптаманың қалыңдығы 360 мм-ден 330 мм-ге дейін қысқартылды (бірақ бұрыштың бұрышы қысқартуды өтеу үшін ұлғайтылды); кеменің басқа жерлеріндегі броняны азайту арқылы бұл өзгерістер 152 мм батареясының салмағын өтеді және ауырлықты Вашингтон шектеріне жеткізеді. Дизайн жұмысы жылдам жүргізілді және 14 тамызда теңіз күштері алғашқы екі кемеге тапсырыс берді: француз линкоры «Ришелье» және француз линкоры «Жан Барт». Екі кеме де ауырлық шектерінде болғанына қарамастан, «Ришелье» құрылысы қазан айында басталғанда Франция Вашингтон келісімін бұзды. Келісімде Италия мен Францияға өздерінің флоттары басқа қол қойған елдерге қарағанда ескі болғандықтан жаңа линкорлардың 50 000 тоннасына дейін салуға рұқсат беретін шарттар болған. Екі «Дюнкеркпен» бірге «Ришелье» француз құрылыс бағдарламасын 70 000 тоннаға жеткізді, ал «Жан Барт» 1936 жылдың желтоқсанында салынғанда жалпы көлем 90 000 тоннаға жетті. Ұлыбритания құрылыс бағдарламасына қарсылық білдірді, бірақ Франция 1935 жылдың басында Ұлыбританияның Германиямен жасаған келісімді бір жақты түрде қол қойғанын, Версаль келісімінің қарусыздану шарттарын тиімсіз ететінін көрсету арқылы оларды жоққа шығарды, бұл Германия флотының мөлшері мен тиімділігін шектеді. Француздардың пікірінше, Ұлыбритания өз жауының күшін артырса, Франция өзінің қорғанысы үшін өз келісімдерін де елемеуі керек.

Жалпы сипаттамалары

Бірінші кеме аяқталған кезде Ришелье класының кемелері стандартты және толық жүктелген күйдегі суыру мөлшеріне ие болды. Олардың перпендикулярлар арасындағы ұзындығы ал эми жалпы ұзындығы болды. Кемелердің ені және максималды су астындағы тереңдігі болды. Ықшам Сураль қазандықтары машина бөлімдерін қысқартуға мүмкіндік бергендіктен, кемелердің өте тығыз суперструктурасы болды. Бұл өз кезегінде кеме жүзу қасиеттерін айтарлықтай жақсартатын және ауыр теңізде кеменің алдыңғы бөлігін құрғақ ұстауға көмектесетін ұзын қақпаны құруға мүмкіндік берді. Кемелердің суперструктурасы салыстырмалы түрде қарапайым болды; ол брондалған бақылау мұнарасының тікелей артында орналасқан бір мұнарадан және түтін құбырының тікелей артындағы шағын палуба үйінен тұрды. Олардың экипажында 1569 офицер мен матрос болды, бірақ бұл олардың қызмет ету кезеңінде, әсіресе олардың әуе шабуылына қарсы артиллериясы жаңартылғанда айтарлықтай өзгерді. Олар сегіз моторлы қайық, екі моторлы су айдау кемесі, үш моторлы катер, екі кит аулау қайығы, екі шлюпка және екі кішкентай жапсарлы қайық сияқты бірнеше шағын қайықтарды алып жүрді. Ықшам суперструктура кемелердің авиациялық жабдықтарын Dunkerques кемелерімен салыстырғанда кеңейтуге мүмкіндік берді. Ұзын төрттен бір бөлігін құрайтын палубада екі катапульт және ұзын ангар орналасқан, онда қанаттары бүктелген екі Loire 130 су ұшағына және ангардың үстінде тасымалданатын үшінші ұшаққа орналасуға болатын. Тағы екі ұшақ катапульттерде ұшыруға дайын күйде болды. Катапульттер эшелонмен орналастырылған, оң жаққа орнатылған катапульт сол жаққа орнатылғаннан алға қарай жылжытылған. Ұшақтар теңізге қонғаннан кейін оларды қайтару үшін үлкен кран қолданылды, ал пайдаланылмаған кезде оны жазық қылып бүктеуге болады.

Машиналар

Ришелье класының кемелері төрт Парсонс тісті бу турбиналарымен және алты мұнаймен жұмыс істейтін Сураль күшпен айналымды қазандықтарымен қозғалды. Сураль қазандықтары тәжірибелік болды, сондықтан француз флотының ең қуатты капиталдық кемелері болатын кемелерге үлкен тәуекел келді; алайда, олар қызметте сенімді болып шықты. Дюнкерктер сияқты, Ришелье кемелері де қозғалтқыш жүйелерін екі жеке жүйеге бөліп, машиналардың біртұтас жүйесін қолданды. Бір қазандық бөліміне үш қазандық орналастырылды, одан кейін сыртқы екі винтті қозғалтқан екі турбинасы бар алдыңғы машина бөлімі келді. Артқа қарай екінші қазандық бөлімі, одан кейін ішкі винттерді қозғалтқан екінші машина бөлімі орналастырылды. Бұл жүйе зақымдануға төзімділікті арттырды, себебі бір жүйе шайқас зардабынан тоқтатылуы мүмкін, ал екіншісі жұмыс істей беруге болатын. Барлық төрт винттің диаметрі төрт қанаты бар болды. Қазандықтар бір түтікке біріктірілді. Қозғалтқыш жүйесінің жалпы қуаты 100 м/с жылдамдыққа ие болды және ең жоғары жылдамдық 30 км/сағ (200 м/с) құрады, бірақ күшпен тарту арқасында сынақтарда 32 км/сағ (220 м/с) жылдамдыққа жететін болды – Ришелье қысқа мерзімге осы көрсеткіштерге қол жеткізді. Кемелер әдетте 700 тонна жанар май тасыды, бірақ соғыс кезінде белдік бронясының көп бөлігін су астында ұстау үшін тек 500 тонна тасыды. Толық жанар маймен және 20 км/сағ (11 м/с) жылдамдықпен жүзгенде, кемелер 4800 теңіз шақырымына дейін жүзе алатын. 30 км/сағ (16 м/с) жылдамдықпен жүзгенде, қашықтық 2400 теңіз шақырымына дейін төмендеді. Басқару бір тепе-теңдікпен басқарылатын руль арқылы жүзеге асырылды; рульді бақылау мұнарасынан, бас қару батареясының мұнарасындағы қосалқы бақылау орнынан немесе тікелей руль бөлімінен басқаруға болады. Егер рульдік механизмге қуат толығымен жеткізілмесе, 24 адамды қажет ететін қосалқы қолмен басқару механизмін пайдалануға болады. Электр қуатын төрт турбогенератор және үш дизель генераторы, сондай-ақ авариялық резервтік қуат үшін екі дизель генераторы қамтамасыз етті. Турбогенераторлар кеме жүріп жатқанда қуатты қамтамасыз етті, екеуі №1 машина бөліміне, ал екінші жұп қозғалтқыш машиналарының артқы бөлігіне орналастырылды. Негізгі дизель генераторлары негізгі қару мұнараларының оқ-дәрі қоймалары арасындағы өз бөлімшелерінде орналастырылды және олар тек портода болғанда ғана пайдаланылды. Оларды 5 минутқа дейін артық жүктемеге салуға болады.

Қару-жарақ

Кемелер екі төрт қарулы мұнараға орналастырылған сегіз 380 мм/45 Моделі (Mle) 1935 зеңбірегімен қаруланды. Зеңбіректер жалпы саны 832 бронебойғыш снарядтармен жабдықталды, олардың салмағы және оралым жылдамдығы болды. Saint Chamond компаниясы Dunkerque мұнарасын пайдалана отырып, мұнараларды жобалады, бұл компания бұрын әзірлеген еді. Мұнаралар бір соққыдан мұнараның толығымен істен шығуының қаупін азайту үшін екі жеке қарулы бөлікке бөлінді. Мұнаралар 35 градусқа дейін көтерілуге мүмкіндік берді, бұл ең жоғары ұшу қашықтығын қамтамасыз етті; зеңбіректер 5 градусқа дейін төмендеуге болатын. Оқтарды кез келген бұрышта зарядтауға болады, ал үлкен ұрыс зарядының арқасында ату жылдамдығы минутына 1,3 оқпен салыстырмалы түрде баяу болды. Олардың қосалқы қарулары бес Mle 1936 үш қарулы мұнарасында орналасқан он бес /55 Mle 1930 зеңбірегінен тұруға тиіс болды, олардың үшеуі корма суперқұрылысында, ал қалған екеуі ортаңғы бөлігінде орналастырылды (бірақ Richelieu және Jean Bart ешқашан ортаңғы мұнаралармен жабдықталған жоқ). Мұнаралар жеңіл крейсерлерде қолданылған төмен бұрышты Mle 1930 мұнараларының өзгертілген нұсқасы болды, олар әуе нысаналарын жою үшін 90 градусқа дейін көтерілуге мүмкіндік берді. Мұнаралар тиімділігін шектеген, соның ішінде баяу көтерілу және бұрылу жылдамдықтары, сондай-ақ 45 градустан жоғары бұрыштарда көтерілгенде істен тоқтауға бейімділік сияқты мәселелерге тап болды. Осының салдарынан олар төмен ұшатын торпедалық бомбалаушыларға қарсы алыс қашықтықтағы оқтарды атқылау үшін ғана қолданылатын. Жер үстіндегі нысаналарға қарсы қолданылғанда, зеңбіректердің ұшу қашықтығы болды. Олар жалпы саны 3600 жартылай бронебойғыш және жоғары жарылғыш снарядтармен жабдықталды, ал біріншісі жер үстіндегі нысаналарға, екіншісі ұшақтарға қарсы қолданылды. Жоспар бойынша, жеңіл әуе қорғаныс батареясы екі Mle 1935 екі қарулы ұядағы автоматты зеңбіректерден тұруға тиіс болды, бірақ олар 1939 жылға дейін дайын болған жоқ, сондықтан екі ортаңғы 152 мм мұнаралар екі топқа ауыстырылды. Бұл екі мақсатты қарулар болды, бірақ олар негізінен уақыттық қысқыштармен жабдықталған, әуе қорғанысы үшін, өйткені 152 мм зеңбіректер жақын қашықтықтағы кемеге қарсы рөлді орындауға тиіс болды. Автоматты 37 мм зеңбіректер қолжетімді болмағандықтан, төрт екі қарулы ұядағы сегіз 37 мм Mle 1925 жартылай автоматты зеңбірек қосылды. Бұл жеңіл қарулар алты төрт қарулы ұядағы жиырма төрт пулеметпен толықтырылды.

Өртке қарсы басқару жүйелері

Кемелердің қару-жарағын бақылау бес басты директорға тәуелді болды. Олардың үшеуі алдыңғы мачтаға бірін-бірің үстіне орнатылған, ал қалған екеуі кормаға орнатылған, біреуі «мак» типтес орналасудағы түтік үстіндегі қосалқы қарулар үшін, екіншісі палуба үйінің үстіндегі бас қарулар үшін. Бас қарулардың директорлары алдыңғы орналасуда стереоскопиялық қашықтық өлшегішпен, ал кормадағы орналасуда қашықтық өлшегішпен жабдықталған, сондай-ақ екі мұнарада жергілікті басқаруда жұмыс істеу үшін 14 метрлік қашықтық өлшегіш орнатылған. Алдыңғы мачтадағы қосалқы қарулардың екі жоғарғы директорларында 8 және 6 метрлік қашықтық өлшегіштер болса, «мак» директорында 6 метрлік қашықтық өлшегіш болған. Әрбір қосалқы мұнарада өздерінің 8 метрлік қашықтық өлшегіштері болған. Адмирал штабы қолдануына арналған қашықтық өлшегіштер жұбы басқару мұнарасындағы спонсондарға орнатылған. Директорлар нысананың қашықтығы және бағыты туралы деректерді жинап, оларды орталық өңдеу станциясына жіберіп, одан қару экипаждарына нұсқаулар берілді.

Қорғау

Кеменің белдеулік бронясы машиналық бөлімдер мен оқ-дәрі қоймаларын қамтитын ортаңғы бөлігінде ең қалың болды; екі басында алдыңғы және артқы бөліктерінде қалыңдығы болатын көлденең бөлімдермен жабылған. Белдеу тік сызықтан 15°24' бұрышпен еңкейтілген, алыс қашықтықтан атысқа қарсы тиімділігін арттыру үшін, және қалыңдығындағы ағаш тақталармен нығайтылған. Ол су сызығының жоғары жағында орналасқан бір қатар бронь пластинасынан тұрды. Төменгі жиегінде белдеудің қалыңдығы негізгі бронь палубасының машиналық бөлімдерінің үстінде және қабатты темір пластинамен нығайтылған оқ-дәрі қоймаларының үстінде артты. Төменгі бронь палубасы жазық бөлігінде қалыңдығында болды және бронь белдеуінің төменгі жиегіне жалғасқан көлбеу жақтарында артты. Кеме палубасының қалыңдығы винт біліктерінің үстінде 100 мм-ге, ал рульдік механизмнің үстінде 150 мм-ге дейін арттырылды. Басты артиллерия мұнаралары алдыңғы мұнараның және үстінен атуға арналған мұнараның бетінде , бүйірінде , төбесінде , және артқы жағында бронь пластиналарымен қорғалған. Мұнараларды қолдаған барбеттер негізгі палубаның үстінде қалыңдығындағы броньмен жабдықталған, ал төменгі жағында азайтылған. Екінші артиллерия мұнараларының беті 130 мм, бүйірі мен төбесі , ал артқы жағы болды; олардың барбеттерінің қалыңдығы 100 мм болды. Бақылау мұнарасының қабырғалары қалыңдығында, артқы жағы , ал төбесі 170 мм болды. Мұнара мачтасы қалыңдығындағы жеңіл пластиналармен жабылған, оны тікұшақтардан қорғау үшін, ал атыс басқару құрылғылары қалыңдығындағы пластиналармен жабдықталған. Кеменің су асты қорғаныс жүйесі Дюнкерк класында қолданылған жүйеге негізделген. Бронь белдеуі мен сыртқы қабырға арасындағы бос кеңістік эбонит муссы деп аталатын резеңке негізді қоспамен толтырылды; материал жарылыстың күшін жұту және судың бақылаусыз ағынын болдырмау үшін қолданылды. Бұл бөлімнен кейін қалыңдығындағы бөлім орналасқан; бұл бөлім мен эбонит муссы арасындағы кеңістік бейбіт уақытта жанар-жағармай сақтау үшін пайдаланылды, бірақ соғыс жағдайында бос қалды. Ішкі жағындағы торпедалық бөлім торпеданың немесе минаның жарылуынан туындаған жарылыс әсерін тоқтатуға арналған. Бұл бөлім екінші реттік оқ-дәрі қоймаларының және алдыңғы басты артиллерия мұнарасының тұсында артты, өйткені тартылған корпус су асты қорғаныс жүйесінің жалпы енін азайтты. Қосымша эбонит муссы торпедалық бөлім мен жанар-жағармай бактерілері арасында қосымша су басуды бақылау үшін орналастырылды. Бұл қоспа сонымен қатар орталық цитадельдің су өткізбейтіндігін қамтамасыз ету үшін көлденең бөлімдердің екі шетіндегі бөлімдерде де қолданылды.

Clemenceau және Gascogne нұсқалары

1937 жылға қарай Еуропадағы жағдай күрт шиеленісіп, Германия мен Италияның агрессивті ұстанымы соғыс қаупін арттырды. Германияның теңіз құрылысы сол кезде Францияға қарсы бағытталды; екі кеме «Дюнкерктерге» қарсы, ал екі кеме «Ришельелерге» қарсы салынды. Екі француздық линкор Италия флотының кеңеюіне жауап ретінде тапсырыс берілгендіктен, француз теңіз командасы «Бисмарктерді» теңестіру үшін тағы екі линкор қажет екенін анықтады. 1938 жылдың 2 мамырында «Клемансо» және «Гасконь» аттарымен екі кемеге рұқсат берілді. Бірақ, осындай үлкен корпус құрылысына қабілетті кеме жасау орындарының жетіспеуі салдарынан құрылыс бағдарламасы кешікті, бұл теңіз командасының сұрауымен қосымша жобалау жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік берді. Команда жаңа кемелерін соңғы шетелдік аналогтарымен салыстыруды қалады; барлық басқа линкорлардың негізгі қару-жарағы алдыңғы және артқы бөліктерде орналасқандығын, ал кейбіреулерінде қосымша батареялар үшін арнайы жоғары және төмен бұрышты қарулар қолданылғандығын атап өтті. «Дюнкерктерде» қолданылған 130 мм қос мақсатты зеңбіректер қызметте қиындықтар тудырды, сондықтан команда осы конфигурацияның болашақ құрылысқа сәйкес келе ме екенін анықтағысы келді. Штаб бастығы лауазымына Дюран Виельдің орнына тағайындалған вице-адмирал Франсуа Дарлан 1937 жылдың 2 желтоқсанында зерттеулер жүргізу туралы өтініш берді. Ұсыныстар «Ришелье» жобасына негізделген, сегіз немесе тоғыз 380 мм зеңбіректер төрт немесе үш мұнарада орналасқан, 152 мм немесе 130 мм қос мақсатты зеңбіректерден немесе 152 мм және 100 мм зеңбіректердің аралас батареясынан қаруланған, ал бронясы «Ришельеге» ұқсас болуы керек еді. «Ришелье» жобасының шағын өзгертулерінен (А жобасының сериясы) бастап, суперструктураның артқы жағына басқа батарея мұнарасын жылжытқан жоспарларға дейін (В жобасының сериясы), алдыңғы жақта екі үштік мұнара және артқы жақта үшінші мұнара сақталған тоғыз зеңбірек нұсқаларына дейін (С жобасының сериясы) бірқатар ұсыныстар келіп түсті. Үш негізгі форматтың барлығы да қосалқы және зениттік батареялардың құрамы мен орналасуына қатысты өзгерістерді қамтыды. С жобасының нұсқаларының барлығы ығысу шегіне жақын болды және сондықтан олар айтарлықтай шектен шығып кеткендіктен, олар мұқият қарастырылмады. Дизайнерлер 1938 жылдың 19 наурызында Дарланға А және В нұсқаларын ұсынды, ол сәйкесінше «Клемансо» және «Гасконь» үшін олардың әрқайсысының бір нұсқасын таңдады. Нәтижесінде, біріншісі негізгі «Ришелье» орналасуын сақтайтын болса, екіншісі бір басқа батарея мұнарасы артқа жылжытылған орналасуды қабылдады. Екі нұсқа да жеңіл зениттік батареялар мен авиациялық жабдықтарды қоса алғанда, басқа жабдықтардың орналасуында маңызды өзгерістерді қажет етті, бірақ «Гасконьге» әлдеқайда радикалды жұмыс қажет болды. Теңіз командасының қалған бөлігі «Гасконь» үшін қабылданған В нұсқасын артық көрді және Дарланның «Клемансо» үшін А нұсқасын неге мақұлдағанын сұрады; ол үшінші «Ришелье» класындағы кемені 1938 жылдың соңында салуға үміттенедінін және В нұсқасы талап ететін корпус ішкі бөлігін қайта құру жұмыстары құрылысты кемінде он екі айға кешіктіретінін мәлімдеді. Команда келісіп, келесі кемеге рұқсат 24 тамызда берілді.

Clemenceau-ның ерекшеліктері

Клемансоның жобасындағы ең маңызды өзгеріс – екінші және әуе шабуылына қарсы артиллериялық батареялардың орналасуы болды. 152 мм үшбұрышты мұнаралардың саны төртке дейін азайтылды: екі орталық қанатты мұнара және екі мұнара суперқұрылымның артқы бөлігінде, орта сызығында орналастырылды. Оқтардың саны азайғанына қарамастан, жаңа орналасу кеме тартқанда үш мұнараны бір жаққа бұруға мүмкіндік берді. Жүктеме тым артып кетпеуі үшін, корпустың бронясы азайтылды. 152 мм оқтардың орталық желісіне сәйкес келу үшін ангар қысқартылуға тиіс болды, бірақ екі ұшақты қатар тізе беріп қоюға болатындай етіп, ангар ені кеңейтілді, осылайша Ришельедегідей толықтығы сақталды. Бір мұнараны алып тастау нәтижесінде салмақ азайтылып, жаңа 100 мм Mle 1937 автокөліктік зениттік пушканы қабылдауға мүмкіндік болды. Осы екі еселі орналымдардың алтауы алдыңғы суперқұрылымның айналасына, төртеуі артқы суперқұрылымға және екеуі бақылау мұнарасы мен бас батареяның арасына орнатылуы керек еді. Бұл қарулар Ришельеде де қолданылған, бірақ бұл жаңа, толық жабық мұнаралар болды. 100 мм пушкаларды толықтыру үшін алты жаңа 37 мм ACAD еселі орналымдары қосылатын болды: төртеуі 100 мм пушкалардан бір палуба жоғары және кеме бортына жақын орналастырылатын болды, ал қалған екеуі бас батарея мұнарасының екі жағына орналастырылатын болды. Бұл пушкалар жасау кезінде мәселелі болып шықты, себебі олардың тез тозуына жоғары бастапқы жылдамдық және снарядтың салмағы себеп болды. Бұл мәселені шешуге жасалған әрекеттер бұл пушканы Richelieus кемелеріне енгізуді кешіктірді және ол француз эсминеці Amiens-ке орнатылған прототиптен басқа қызметке енбеді. Жаңа пушкаларға қосымша отты басқару құрылғылары орнатылды. Жобалаудағы кешігулерді азайту үшін ішкі бөлімдер Ришельеге мүмкіндігінше ұқсас болды; 152 мм пушкаларға арналған қолданыстағы оқ-дәрі қоймалары 100 мм және 37 мм пушкаларға арналған оқ-дәрілерді сақтау үшін қайта жабдықталды. Стандартты жүктеме Вашингтон келісімінің шектеріне сәйкес 35 000 тоннада сақталды, бірақ толық жүктеме әуе шабуылына қарсы қосымша пушкалардың арқасында сәл өсті. Кеме көп жағынан өзінің жартылай әпкелерімен бірдей болды, соның ішінде өлшемдері, қозғалтқыш жүйесі, бас батареясы және бронялық орналасуы. Әуе шабуылына қарсы қару-жарақтың күшеюі кеме экипажының санын 1670 офицер мен сарбазға жеткізді.

Гасконның ерекшеліктері

Гасконь представлял собой гораздо более радикальную переделку; главная орудийная башня с возможностью стрельбы над другими башнями была перемещена на кормовую палубу, а три вспомогательные башни – на центральную ось. Две башни стреляли над передней главной башней, а третья – в корму. Перестановка главных и вспомогательных орудий дала несколько преимуществ, наиболее важным из которых было освобождение бортов корабля для зенитного вооружения, где они были бы дальше от взрывной волны от более крупных орудий. Это также позволило обеспечить круговой огонь как главных, так и вспомогательных орудий, в отличие от других проектов, которые имели довольно широкую мертвую зону в корме для главных орудий. Но это также создало проблемы для конструкторского отдела, поскольку надстройку пришлось переместить вперед, чтобы обеспечить достаточно места в корме для главной орудийной башни и погреба, что, в свою очередь, потребовало масштабной переработки корпуса для перемещения машинных отделений и поддержания надлежащей остойчивости. Это также вынудило полностью перепроектировать авиационные сооружения, поскольку кормовая главная башня заняла место, где ранее располагался ангар. В конечном итоге конструкторы приняли решение, которое использовали американские конструкторы линкоров, – внутренний ангар в корпусе с краном для подъема самолетов на одну катапульту. Однако в этой системе можно было хранить только три самолета: два в ангаре и один на катапульте. Корабль должен был нести гидросамолет SNCAC NC.420, разработанный для замены Loire 130. Другим важным следствием перестановки главной батареи стала необходимость удлинения бронепояса, что потребовало изменений для контроля водоизмещения. Отсек, заполненный эбонитовой пеной, был укорочен и частично переоборудован для хранения топлива. Вспомогательные башни получили более толкую броню в качестве компенсации за уменьшение количества орудий, хотя увеличение было ограничено мощностью двигателей, которые приводили в действие башни. Водоизмещение было незначительно уменьшено.

Ришелье

1939 жылы Германиямен соғыс болу мүмкіндігі күшейгенде, «Ришелье» кемесіндегі жұмыстар жеделдетілді және ол 1940 жылғы маусымда немістер Франция шайқасын жеңіп алғаннан бірнеше күн бұрын аяқталды. Кемеде әуеге қарсы қару-жарақтардың көп бөлігі болмағандықтан, оны француз бақылауында қалдыру үшін Дакарға қашып кетті. Онда ол британдықтардың бірнеше шабуылына ұшырады. Біріншісі 1940 жылдың шілдесінде «Катапульта» операциясы кезінде, «Фейри Свордфиш» торпедалық бомбалаушыларының шабуылы болды, олар бір торпедамен соқты, бірақ елеулі зақым келтірмеді. Екінші шабуыл, нәтижесінде Дакар шайқасы болды, қыркүйек айында осы колонияны басып алу үшін еркін француз күштерінің жоспарланған қонуына қатысты. Британдық екі линкор және басқа кемелер кемеге алыс қашықтықтан шабуыл жасады, бірақ «Ришелье» мен жақын маңдағы жағалау батареялары британдықтарды тоқтатты. Француздық «Бевезье» теңіз асты кемесі «Резолюцияны» торпедамен зақымдап, британдықтарды кері шегінуге мәжбүр етті. «Ришелье» шайқаста бір рет зақымданды, және оның жағдайы үшін маңыздысы, оның бас батареясының үш зеңбірі ішкі ақаулар салдарынан жарылып кетті. 1942 жылдың қарашасында Солтүстік Африкаға одақтастардың басып кіруінен кейін, француздық теңіз империясының маңызды бөліктері дезертирлік жасағаннан кейін, «Ришелье» еркін француз бақылауына берілді. Ол тұрақты жөндеу және модернизация үшін АҚШ-қа жіберілді. Кемені соңғы американдық және британдық стандарттарға сәйкес келтіру үшін, оның ішінде елу алты «Бофорс» және қырық сегіз «Оерликон» автокөліктік зениттік қарулары бар қуатты зениттік батареясы болды, бірақ АҚШ Әскери-теңіз күштері ең озық радарларын француздармен бөлісуден бас тартты. Жөндеу және модернизацияны аяқтағаннан кейін, кеме 1944 жылдың басында Британдық үй флотында қызмет етті. Онда ол Кеңес Одағына конвойлерге қатер төндірген неміс линкоры «Тирпицке» қарсы күзету күшінің бір бөлігі болды. Ол осы кезеңде ешқандай шайқасқа қатыспады, өйткені неміс флоты портта қалды, көбінесе отын тапшылығының салдарынан. Сәуір айында ол Үнді мұхитында жапондықтарға қарсы операцияларды жүргізу үшін Шығыс флотын нығайту үшін ауыстырылды. Бұл операцияларға британдық және американдық авианосецтерді жапондық нысандарға шабуыл жасау, сондай-ақ голландтық Ост-Индиядағы жапондық нысандарды бомбалау кірді. Ол осы кезеңде «Кокпит», «Трансом», «Педаль» және «Кримсон» операцияларына қатысты. 1944 жылдың соңында кеме Францияға қайта оралды. 1945 жылдың қаңтарында Үнді мұхитына қайта оралды және сол аймақтағы операцияларды жалғастырды, соның ішінде «Sunfish», «Bishop» және «Dukedom» операциялары. Соңғысы мамыр айында жапондық ауыр крейсер мен эсминецті басып алып, жоюға әрекет жасады, нәтижесінде Малакка бұғазындағы шайқас болды. «Ришелье» жапондық кемелерге басқа кемелер батырғанша, шабуыл жасауға тым алыс болды. Содан кейін «Ришелье» тағы бір жөндеу үшін Оңтүстік Африкаға барды. Тамыздың ортасында жөндеу аяқталған кезде, Жапония соғысты аяқтап, капитуляциялады. «Ришелье» қыркүйек айында Жапонияның ресми капитуляциясынан кейін Сингапурды және Голландтық Шығыс Индияның басқа бөліктерін азат еткен күштің бір бөлігі болды, оның барысында ол магниттік минаға тиді, бірақ көп зақым алмады. Содан кейін ол француз колониялық билігін қалпына келтірудің алғашқы күш-жігерінің бөлігі ретінде Француз Индокитайында жұмыс істеді. Онда ол «Мапор» операциясы кезінде колонияда соғысқан француз күштеріне оттық қолдау көрсетті. 1945 жылдың желтоқсанында Францияға қайтарылған ол 1946 жылы жөндеуден өтіп, сәл жаңартылды. Сынақтар снарядтардың таралуының себебін анықтады және сыртқы зеңбірінің 60 миллисекундқа кешіктірілуі үшін мұнараларға өзгерістер енгізілді, бұл мәселені шешті. Кеме соғыстан кейінгі жылдары бейбіт уақыттағы жаттығуларды аз өткізді және 1952 жылы оқ-дәрілерді оқыту кемесі ретінде пайдалану үшін белсенді қызметтен алынды. 1956 жылы ол резервке қойылды және одан кейін 1967 жылға дейін стационарлық оқу кемесі және казарма кемесі ретінде пайдаланылды, осы кезде француз флоты оны тастауға шешім қабылдады. 1968 жылы ол металл тескіштерге сатылып, 1968-1969 жылдары Италияда бөлшектелді.

Жан Барт

Жан Барт кемесі 1940 жылғы мамырда Франция шайқасы басталғанда жаңа ғана суға түсірілген еді, сондықтан кеме құрылысшылары кемені теңізге дайын етуге барынша күш салды. Жұмысшылар турбиналар мен қазандықтарды орнатуға күш салды. Неміс әскерлері Сен-Назерге жақындағанда, Жан Барт Атлант мұхиты арқылы Касабланкаға қашып құтылу үшін асығыс түрде қазылған канал арқылы жүзіп өтті. Сол кезде кемеде тек бір бас мұнарасы және бірнеше зениттік қарулары болды, олардың кейбіреулері пордағы басқа кемеден алынған еді. Басты батареяға оқ-дәрі жеткізу және снарядтарды тасымалдау жүйесі аяқталмаған, тек үш 37 мм және алты 13,2 мм пулемет қолданысқа жарамды болды. Кемеге шабуыл жасалып, неміс Heinkel He 111 бомбалаушысынан бір рет соққы алған (бірақ ауыр зақым алмаған), 22 маусымда екі эсминецтің сүйемелдеуімен Касабланкаға жетті. Касабланкада француздар кемені мүмкіндігінше жауынгерлік дайындыққа келтіруге тырысты, бірақ инфрақұрылымның шектеулі болуы мен көптеген қажетті бөлшектердің жетіспеуіне байланысты бұл қиын болды. Ол жердегі мүмкіндіктер екінші бас мұнараны аяқтауға жеткіліксіз болды, сондай-ақ немістерге қажетті бронялық плиталар мен қаруларды жеткізуге мүдделі емес еді. Оның орнына, кеменің ішкі бөлігін қорғау үшін француздар ашық барбетті бетонмен жапты, бос қосалқы барбеттер де сол жапқыштармен жабылды. 1941 жылы уақытша өртке бақылау жүйесі орнатылды, бірақ ол сенімді болмады, сондықтан негізгі батареяның нысаналарын үшбұрыш тәрізді анықтау үшін жағалаудағы бақылау пункттерін пайдаланатын арнайы бақылау жүйесі құрылды. 1942 жылы оның зениттік қару-жарағы біртіндеп күшейтілді, қарулар жеткізілді және іздеу радарі орнатылды. Осы кезеңде оның әпкесінен айырмашылығы, Жан Барт британдық күштердің нысанасына алынбады. Қараша айында американдық және британдық күштер француздық Солтүстік Африкаға "Torch" операциясы аясында шабуыл жасады. Жан Барт бастапқыда шабуылға қарсы тұруға көмектесті, шабуылдың бірінші күні американдық "Массачусетс" линкорымен және ауыр крейсерлермен атысқа түсті. "Массачусетс" штатынан келген снарядтардың бірнеше рет соққысына ұшырап, оның бірі операциялық мұнарасын бұзды, бірақ Жан Барт ауыр зақым алмады және американдықтарға белгісіз болды, оның бас батареясы сол күні кейіннен зақымдалған бронялық плита кесілгеннен кейін де жұмыс істеді. Келесі күні таңертең, ұзақ қашықтықтан американдық ауыр крейсер "Аугуста" кемесіне шабуыл жасағаннан кейін, Жан Барт американдық секіргіш бомбалаушыларынан ауыр әуе шабуылына ұшырады және екі бомбадан ауыр зақым алды. Ол теңіздің ағысы аз портында суға батты, бірақ оның қарулары жарамды күйде қалды. Француз күштерінің аймақта одақтастар жағына өткеннен кейін, француздар кемені АҚШ-та аяқтауға тырысты. Олар кемені өзгертілген жобалар бойынша аяқтау туралы ұсыныстар берді, соның ішінде зениттік линкор ретінде пайдалану үшін отыз төрт /38 калибрлі қос мақсатты қару-жарақпен жабдықтау туралы, бірақ АҚШ Әскери-теңіз флоты жобаға қызығушылық танытпағандықтан, өтініштер қабылданбады. Соғыстың сол кезеңінде американдық және британдық флоттар өздерінің мақсаттарына жеткілікті сандағы заманауи линкорларға ие болды, ал американдық кеме құрылысшылары қажетті бөлшектерді шығара алмады. Сондықтан Жан Барт Касабланкада мүмкіндігінше жөнделді, бірақ француз кеме құрылысшыларының әлі де неміс оккупациясы астында немесе соғыс кезінде қирағандығы жұмысты қиындатты. Дегенмен, 1943 жылдың қыркүйегіне қарай кеме құрылысшылары оның корпусына келген зақымды қалпына келтірді, ал ол соғыстың қалған бөлігін Жерорта теңізінде оқу кемесі ретінде өткізді. 1945 жылы кеменің тағдыры туралы талқылауларда оны авианосецке айналдыру, оны линкор ретінде аяқтау немесе оны мүлдем тастап кету қарастырылды. Авианосецке айналдыру өте қымбатқа түсетін және тиімсіз кемеге айналғандықтан, оны бірнеше жыл бойы линкор ретінде аяқтау туралы шешім қабылданды. Кемедегі жұмыстың көп бөлігі 1955 жылы аяқталды, ол ресми түрде белсенді қызметке кірді және көп ұзамай Дания мен АҚШ-қа екі рет шетелдік сапар жасады. 1956 жылғы қарашада Суэц дағдарысына француздық интервенцияға қатысып, Порт-Саидты төрт рет бомбалады. 1957 жылғы тамызда резервке жіберілді, ол 1961 жылға дейін казарма кемесі ретінде пайдаланылды. Ол 1970 жылға дейін француз теңіз флотының тізімінде болды, бірақ ол теңіз флотының тізілімінен алынып, металл тескісіне сатылды.

Клемансо мен Гаскон

Клемансо 1939 жылғы 17 қаңтарда Брест портындағы Салу No. 4 докта, сол күні Richelieu кемесі осы доктан суға түсірілгеннен кейін салына бастады. Германиямен қарым-қатынастың шиеленісуіне байланысты кеме құрылысы жеделдетілді және 1941 жылы суға түсіріліп, 1943 жылдың соңына қарай аяқталуы жоспарланды. 1939 жылғы 28 қыркүйекте француз армиясы Германиямен соғысқа кең ауқымды жұмылдыруды бастағандықтан жұмыс уақытша тоқтатылды, бұл жұмыс күшін азайтты. Қолда бар жұмысшылар аяқталуға жақын болғандықтан Richelieu кемесіне жұмылдырылды. Кеме жасаушылық зауыт "алдамшы соғыс" кезінде 6 желтоқсанда жұмысты қайта бастады, бірақ прогресс баяу болды және 10 маусымға дейін кеме корпусының бар болғаны 10 пайызы құрастырылды, содан кейін 10 маусымда жұмыс қайтадан тоқтатылды. Неміс әскері Брестке жақындағанда, кеме жасаушылар құрғақ докты сумен толтырды. Кеме немістер тарапынан басып алынып, Schlachtschiff R (Линкор R) деп аталды, кемені аяқтау мүмкіндігі қысқа мерзімге қарастырылды, бірақ материалдар мен кеме жасаушылардың жетіспеуі оны іске асыруға келмейтін жобаға айналдырды. 1941 жылы корпус суға шығарылды, осылайша құрама басқа мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін болды. Тарихшылар Джон Джордан мен Роберт Дюманың мәлімдемесіне сәйкес, кеме корпусы Брест портындағы U-катерлердің тұру орнының алдында бекітілген, бірақ Анри Ле Массон оны Брест портындағы Ландевеннекке сүйрегенін айтады. Одақтас авиациясы 1944 жылғы 27 тамызда кемені батырды, ал соғыс аяқталғаннан кейін әскери-теңіз күштері 1948 жылғы 23 ақпанда кеме қалдықтарын сатуға ұсынды. Бірақ сатып алушылар табылмағандықтан, теңіз күштері кемені порттың түбін тазалау үшін қайтадан суға көтерді, бірақ сүйреп әкету кезінде ол екіге бөлініп қайтадан батып кетті. 1951 жылғы 1 тамызда құтқарушылар кеме қалдықтарын сатып алды. Гасконь ешқашан салына бастаған жоқ, өйткені ол Жан Барт суға түсірілгенге дейін күтуге мәжбүр болды, сол кезде соғыс басталған болатын. Материалға тапсырыс 1939 жылғы маусымда берілді, бірақ 1940 жылғы 12 сәуірде қайта басталғанға дейін 28 қыркүйекте жұмыс тоқтатылды. 1 маусымға дейін кеме корпусының шамамен алты пайызы дайын болды, кемені келесі айларда суға түсіру жоспарланды, 1942 жылы суға түсіріліп, 1944 жылғы маусымға дейін аяқталуы күтілді, бірақ 1940 жылғы маусымдағы оқиғалар кез келген жұмысты бастауға мүмкіндік бермеді.