Кіріспе
Криминология мектебі – 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдары қылмысты зерттеуде әйелдерді елемеушілікке және кемсітуге қарсы реакция ретінде дамыған криминологияның феминистік мектебі. Феминистік криминология мектебінің пікірінше, криминологиялық теориялардың көпшілігі ер адамдарға қатысты зерттеулер негізінде жасалған және ер адамдардың қылмыстық әрекеттеріне бағытталған. Ал криминологтар әйелдердің қылмыстық әрекеттеріне арналған жеке теорияларды жасаудың орнына, "әйелдерді қосып, араластырып" жасайды. Феминистік криминология әйелдердің қылмыстық әрекеттерінің себептерін, тенденцияларын және салдарларын түсіну үшін қылмыскер әйелдерге, әйелдерге жасалған құқық бұзушылықтардың құрбандарына және қылмыстық әділет жүйесіндегі әйелдерге назар аударады. Феминистік криминология мектебінің маңызды мәселелеріне сот үкімдері мен қамаудағы гендерлік ролі мен сексизмнің ықпалы, әйелдер өміріндегі құрбандықтардың орны және қылмыс деңгейі төмендесе де, түрмеде отырған әйелдер санының артуы жатады.
The feminist school of criminology is a school of criminology developed in the late 1960s and into the 1970s as a reaction to the general disregard and discrimination of women in the traditional study of crime. It is the view of the feminist school of criminology that a majority of criminological theories were developed through studies on male subjects and focused on male criminality, and that criminologists often would "add women and stir" rather than develop separate theories on female criminality. Feminist criminology focuses on women offenders, women victims, and women in the criminal justice system in order to understand the causes, trends, and results of female criminality. Key issues within the feminist school of criminology include the role of sex and sexism in sentencing and imprisonment, the role of victimization in women's lives, and the increase in the number of incarcerated women despite declining crime rates.
Тарих
Криминология – қылмыстың себептерін, оны түзету және алдын алуды, сондай-ақ қылмыс жасаған адамдарды ғылыми тұрғыдан зерттеу саласы. Бұл ғылым 19-ғасырдың соңында пайда болғанмен, криминологияның феминистік мектебі 1960-шы және 1970-ші жылдардың аяғында ғана қалыптасты. Бұл мектеп, сол кездегі бағытталған криминологияның ер адамдар – қылмыскерлер мен құрбандарға назар аударуына жауап ретінде, әйелдердің қылмыскерлік қылықтарын, әйелдердің құрбандыққа ұшырауын және қылмыстық әділет жүйесінде жұмыс істейтін әйелдерді түсінуге ұмтылды.
Әйелдердегі бұзылудың алғашқы теориялары
Әйелдердің қылмыстылығы туралы алғашқы теориялар әлеуметтік немесе экономикалық факторлардан гөрі, психологиялық және физиологиялық ерекшеліктерге баса назар аударды. Бұл теориялардың көпшілігін ерлер ғалымдары мен криминологтар ұсынған, олар "әйелдердің табиғаты" туралы қағидаларға сүйенгендігі үшін көп сынға ұшырады және көптегені кейіннен жарамсыз деп танылды. Итальян криминологы Чезаре Ломброзо әйелдер қылмысы туралы теорияларын құру үшін френология мен антропологиялық криминологияны пайдаланды, "қалыпты әйелді" және "қылмыскер әйелді" ажыратып көрсетті, соңғысы кем әйелдікке ие және осылайша қылмысқа бейім деп есептелді. Америкалық социолог В. И. Томас, қылмыскер әйелдер өздеріне қажетті нәрсені алу үшін ерлердің жыныстық құштарлығын пайдалану мақсатында, жыныстық бұрмалаушылыққа (мысалы, проституцияға) баратынын айтты. Зигмунд Фрейдке қарағанда, қылмыскер әйелдер "пениске қызғану" сезіміне тап болып, осы сезімнен туындаған агрессивті және қарсылық көрінеді.
Жалпы штамм теориясы
Криминолог Роберт Агню жалпы штамм теориясы арқылы ерлер мен әйелдердің қылмыс көрсеткіштері арасындағы айырмашылықты түсінуге тырысты. Ол ерлер мен әйелдер әртүрлі түрдегі штаммды (қысым немесе стресс, физикалық, қаржылық, эмоционалдық сияқты) бастан өткеретінін және соған сәйкес жауап беретінін болжады. Ерлер зорлық-зомбылық немесе мүліктік қылмыстарға бейімделгендей, әйелдер есірткіге тәуелділік сияқты өзін-өзі зиянды қылмыстарға көбірек бейімделгені анықталды.
Ертедегі феминисттік криминологиялық теория
Француз-канад криминологы Мари Андре Бертран және британдық социолог Фрэнсис Мэри Хейденсон феминистік криминология мектебінің негізін қалаушылардың бірі ретінде мойындалған. Хейденсонның "Әйелдердің ауытқушылығы: сын және сараптама" (1968) атты мақаласы дәстүрлі криминологияның әйелдерді зерттеулеріне қамтудағы кемшіліктерін сынаған алғашқы жұмыс ретінде есептеледі. Ол "әйелдердің ауытқушылығы – әлеуметтік-философиялық әдебиетте ең көп назардан тыс қалған адам мінез-құлқының бір саласы" деп атап, әйелдердің ауытқушылығын зерттеуді күшейтуге шақырды. Феминистік криминологиялық теорияның алғашқы еңбектеріне Фреда Адлердің "Қылмыстағы әйелдер: Жаңа әйел қылмыскердің пайда болуы" (1975) кітабы кіреді. Бұл кітап әйелдердің қылмыстық әрекеттерін феминистік азаттық қозғалысымен байланыстырып, үйден тыс кеңейген мүмкіндіктер әйелдерге девиантты мінез-құлыққа қатысуға жаңа мүмкіндіктер бергенін теориялады. Бұл теория кейде "Эмансипация теориясы" деп аталады. Рита Джей Саймонның "Әйелдер және қылмыс" (1975) атты кітабы да осы теорияны қолдады. Адлер мен Саймонның бұл теориялық байланысы Кэрол Смарт және Меда Чесни Линд сияқты көптеген феминистер тарапынан сынға ұшырады, олар бұл еңбектердің әйелдердің азаттығына қатысты "көңіл қоздыру" мен қорқыныш тудырғанын айтты. Чесни Линдтің сөзімен айтқанда, бұл "құпия әйел, қатыгез әйел және тоқыма әйел" бейнесімен теңдікке ұмтылушыларды қорқытуға әкеп соқты. Алайда, бұл нәтижелер марксистік феминист Дorie Клейн сол кездегі феминистік криминологиялық зерттеулерде экономикалық және әлеуметтік факторлардың жетіспеушілігіне назар салғаннан кейін көп жылдардан соң пайда болды. Зорлық-зомбылықтың кең таралғандығы құрбандыққа ұшырау мен қылмыстық жазалау арасындағы байланысқа қатысты көптеген зерттеулерге және әйелдердің девиантты мінез-құлқының зорлық-зомбылыққа бейімделу тәсілі ретінде түсіндірілуіне әкелді. Басқа феминистік еңбектер әйелдердің өміріндегі зорлық-зомбылыққа артық көңіл бөлуді сынға алады, бұл теориялар әйелдерді зорлық-зомбылыққа реакциясы үшін жауапты деп есептейді және зорлық-зомбылықпен күресу үшін емдеуге мұқтаж әйелдерді түрмеге қамауды ақтауға мүмкіндік береді деп мәлімдейді. Белсенді және ғалым Джулия Чинире Опарах пікір теориясы "Мемлекет зорлық-зомбылық көрген әйелдерге жазалау арқылы қалай жауап береді деген сұрақтан қашып өтеді" деп қосты. Сынға қарамастан, пікір теориясына негізделген зерттеулер феминистік криминологияны дәстүрлі криминологиядан алшақтатуға себін тигізген маңызды құрал ретінде танылды.
Түрмелік феминизм
Түрме феминистері – әлеуметтік мәселелерді және гендерлік теңсіздіктерді, мысалы әйелдерге қарсы зорлық-зомбылықты және жыныстық қылмыскерлерге жаза тағайындауды қылмыстық әділет жүйесі арқылы шешуге сенетін феминистер. Негізінен радикалды, либералды және/немесе ақ феминистерден құралған түрме феминистері, әйелдерге қарсы зорлық-зомбылыққа қарсы күресте заңнаманы күшейту, полиция күштерін арттыру және жазалау жүйесін кеңейту арқылы, әсіресе жыныстық қылмыскерлерге қатысты маңызды өзгерістер жасауға болады деп санайды.
Аболиционистік феминизм
Түрме феминизмінің антоними ретінде қарастырылатын аболиционистік феминизм, девиантты мінез-құлықты қалыптасқан қылмыстық әділет жүйесінен бөліп қарастыруға ұмтылады, олардың пікірінше, бұл жүйе қоғамдағы қылмыс тамырларын шешуге көмектеспейді. Аболиционизм – «қылмыс пен заңның дәстүрлі анықтамаларына, жазаның мағынасы мен салдарына қатысты ресми көзқарастарға қарсы тұру» деп сипатталады. Аболиционистер «қылмыс» түсінігі тек оны анықтайтын заңдар шегінде ғана бар екенін, ал бұл заңдар «өнімсіз» саналатын халықтың мүшелерін тұтқындау және оқшаулау үшін жасалғанын мәлімдейді. Қылмыстық жазаны жоюшылар бұл мәселені түрмелерді жою арқылы шешуді көздейді, бірақ басқалары қылмысты тек түрмелер мен институттардың өнімі деп қарағанда, «олар 500 жылдық ағаштан тамырларын ескермей, оны құлатуға тырысып, аболиционистік түсініктерді тежеп тастайды». Аболиционистік феминист Вивиан Салех Ханна осы теорияны одан әрі дамытып, қылмыстың расизм, империализм және сексизмнің қиылысында пайда болатынын айтады, Салех Ханна мұны RIP (Расистік империалистік патриархат) деп атайды. Салех Ханна бұл теорияны өзінің қара феминистік хаунтологиясын іске асыру арқылы жасады. Хаунтология – өткеннен қалған элементтердің қайта оралуы немесе сақталуы, яғни арба сияқты, ал осы жағдайда – қоғамды адамгершіліксіздендіру, шеттету және жазалау мақсатымен жасалған саясаттың қоғамды «қуып жететіні», әсіресе қара қоғамды. Құлдық, Джим Кроу заңдары және жаппай түрмеге қамау сияқты қара нәсілділерді қылмыскер деп тану және жазалауға бағытталған жүйелер бұл теорияда Расистік империалистік патриархаттың қайта оралатын «арбағы» ретінде көрінеді.