Кіріспе
Мэри Вулстонкрафттың 1792 жылғы феминистік эссесі «Әйелдер құқықтарын қорғау: саяси және моральдық мәселелер бойынша сын» (1792), британдық философ және әйелдер құқығын жақтаушы Мэри Вулстонкрафт (1759–1797) жазған, феминистік философияның ең алғашқы еңбектерінің бірі болып табылады. Онда Вулстонкрафт, он сегізінші ғасырдың білім беру және саяси теорияшыларының әйелдерге рационалды білім берудің қажеті жоқ деген пікіріне жауап береді. Ол әйелдердің қоғамдағы статусына сай білім алуға құқылы екенін, себебі олар ұлттың балаларын тәрбиелейді және күйеулеріне жай ғана әйел емес, «серік» бола алады деп мәлімдейді. Әйелдерді қоғамның сәні немесе некеде саудаға салынған мүлік ретінде қарастырудың орнына, Вулстонкрафт олардың адам екенін және ерлерге берілгендей негізгі құқықтарға ие екенін айтады. Вулстонкрафт «Әйелдер құқығын» 1791 жылы Шарль Морис де Тальеран Перигордың француз Ұлттық Ассамблеясына ұсынған есебін оқығаннан кейін жазуға кірісті, онда әйелдерге тек үй шаруашылығына қатысты білім беру жеткілікті делінген. Осы оқиғаға реакциясынан бастап, ол екіұстамалыққа қарсы кең ауқымды шабуыл жасап, әйелдерді шектен тыс сезімге берілуге ынталандырғаны үшін ерлерді айыптады. Вулстонкрафт жұмысты аяқтауға асықты, себебі оқиғалар қарқынымен өрбуде еді; ол ойлырақ екінші томды жазуды жоспарлаған, бірақ оны аяқтамай қайтыс болды. Вулстонкрафт өмірдің белгілі бір салаларында, әсіресе моральдағы теңдікке шақырғанмен, ерлер мен әйелдер тең деп нақты айтпайды. Оның жыныстар теңдігі туралы беймаз мәлімдемелері Вулстонкрафты заманауи феминист ретінде жіктеуді қиындатады; бұл термин оның өлімінен кейін ондаған жылдар өткен соң ғана пайда болды. «Әйелдер құқығы» жағымсыз қабылданыпты деген жалған пікір қалыптасқан, бірақ бұл қазіргі заманғы жаңылыс, ол Вулстонкрафт өмірінде Уильям Годвиннің «Әйелдер құқықтарын қорғау» (1798) авторының естеліктері жарық көргеннен кейін қаншалықты жамандалғаны туралы сенімге негізделген. «Әйелдер құқығы» 1792 жылы жарық көрген кезде жақсы қабылданыпты. Өмірбаяншы Эмили У. Санстейн оны «болжамдағанда, Вулстонкрафт ғасырының ең түпнұсқа кітабы» деп атады. Вулстонкрафттың еңбегі 19 ғасырдағы әйелдер құқығын жақтаушыларға, әсіресе 1848 жылғы Сенека-Фоллс конвенциясына, АҚШ-тағы әйелдер сайлау құқығы қозғалысының мақсаттарын белгілейтін Декларацияны қабылдауға зор әсер етті.
A Vindication of the Rights of Woman: with Strictures on Political and Moral Subjects (1792), written by British philosopher and women's rights advocate Mary Wollstonecraft (1759–1797), is one of the earliest works of feminist philosophy. In it, Wollstonecraft responds to those educational and political theorists of the eighteenth century who did not believe women should receive a rational education. She argues that women ought to have an education commensurate with their position in society, claiming that women are essential to the nation because they educate its children and because they could be "companions" to their husbands, rather than mere wives. Instead of viewing women as ornaments to society or property to be traded in marriage, Wollstonecraft maintains that they are human beings deserving of the same fundamental rights as men. Wollstonecraft was prompted to write the Rights of Woman after reading Charles Maurice de Talleyrand Périgord's 1791 report to the French National Assembly, which stated that women should only receive domestic education. From her reaction to this specific event, she launched a broad attack against double standards, indicting men for encouraging women to indulge in excessive emotion. Wollstonecraft hurried to complete the work in direct response to ongoing events; she intended to write a more thoughtful second volume but died before completing it. While Wollstonecraft does call for equality between the sexes in particular areas of life, especially morality, she does not explicitly state that men and women are equal. Her ambiguous statements regarding the equality of the sexes have made it difficult to classify Wollstonecraft as a modern feminist; the word itself did not emerge until decades after her death. Although it is commonly assumed that the Rights of Woman was unfavourably received, this is a modern misconception based on the belief that Wollstonecraft was as reviled during her lifetime as she became after the publication of William Godwin's Memoirs of the Author of A Vindication of the Rights of Woman (1798). The Rights of Woman was generally received well when it was first published in 1792. Biographer Emily W. Sunstein called it "perhaps the most original book of [Wollstonecraft's] century". Wollstonecraft's work had significant impact on advocates for women's rights in the nineteenth century, particularly the 1848 Seneca Falls Convention which produced the Declaration of Sentiments laying out the aims of the women's suffrage movement in the United States.
Тарихи контекст
Француз төңкерісі мен оның Ұлыбританияда тудырған пікірталастар аясында «Әйелдердің құқықтарын қорғау» жазылды. Қазіргі кезде Революция даулары деп аталатын, жан-жақты және кейде қатыгез памфлет соғысында британдық саяси комментаторлар өкілдік үкіметтен бастап адам құқықтары мен шіркеу мен мемлекеттің бөлінуіне дейінгі тақырыптарды талқылады, осы мәселелердің көбі алғаш рет Францияда көтерілді. Вулстонкрафт 1790 жылы Эдмунд Берктің «Франция төңкерілігі туралы ойлар» (1790) еңбегіне жауап ретінде «Адам құқықтарын қорғау» шығармасымен осы пікірталасқа қосылды. Берк өзінің «Ойларында» француз төңкерісінің бастапқы кезеңдерін қолдаған британдық ойшылдар мен жазушылардың көзқарасын сынады. Олар төңкерісті 1688 жылы монархияның билігін шектеген Ұлыбританияның даңқты революциясына ұқсас деп қарады, ал Берк тиісті тарихи салыстыру 1642–1651 жылдардағы ағылшын азамат соғысы екенін, онда 1649 жылы Чарльз I-нің өлімі болғанын айтты. Ол француз төңкерісін заңды үкіметтің күшпен құлатылуы деп қарастырды. «Ойларында» ол азаматтардың өз үкіметтеріне қарсы көтерілуге құқығы жоқ екенін, өйткені өркениет – әлеуметтік және саяси келісімнің нәтижесі, оның дәстүрлерін үнемі сынау анархияға әкеледі деп мәлімдеді. Вулстонкрафттың «Адам құқықтарын қорғау» еңбегі, Берктің «Ойларынан» алты аптадан кейін жарияланды, оның басты аргументі – құқықтар дәстүрге негізделуі мүмкін емес; құқықтар ақылға қонымды және әділ болғандықтан берілуі керек, олардың дәстүрдегі негізіне қарамастан. Шарль Морис де Тальеран Перигор Франциядағы Ұлттық Ассамблеяға «Халықтық білім туралы есеп» (1791) ұсынғанда, Вулстонкрафт жауап беруге шақырылды. Тальеран ұлттық білім беру жүйесі жөніндегі ұсынымдарында былай деп жазды:
Әйелдерді Конституция оларға тыйым салған артықшылықтарға ұмтылмауға, бірақ оларға кепілдік бергендерін білуге және бағалауға тәрбиелейік. Мемлекеттік білім беру оларға арналған: ол өмірдің барлық көріністерін олардың көз алдында тез көрсетеді: пропорциялар ғана басқаша. Әйелдердің білімі үшін әке үйі жақсырақ; оларға басқалардың мүдделерін шешуге үйренуден гөрі, тыныш және оңаша өмірге дағдылану қажет. Вулстонкрафт «Әйелдердің құқықтарын қорғау» еңбегін Тальеранға арнады: «Жақында жарық көрген сіздің кітапшаңызды зор қуанышпен оқығаннан кейін, осы томды сізге арнап отырмын; сізді мәселені қайта қарастыруға және әйелдердің құқықтары мен ұлттық білім беру туралы мен алға тартқан пікірлерді мұқият ойлауға шақыру үшін». 1791 жылдың соңында француз феминисі Олимп де Гуж «Әйел және әйел азаматтың құқықтарының декларациясын» жариялады, және әйелдердің құқықтары мәселесі Франция мен Ұлыбританиядағы саяси пікірталастардың орталық тақырыбына айналды. Осылайша, «Әйелдердің құқықтарын қорғау» Франция мен Ұлыбританиядағы нақты оқиғаларды ғана емес, сонымен қатар Джон Локк пен Жан Жак Руссо сияқты саяси философтар көтерген кең мәселелерді де қамтиды.
Let us bring up women, not to aspire to advantages which the Constitution denies them, but to know and appreciate those which it guarantees them Men are destined to live on the stage of the world. A public education suits them: it early places before their eyes all the scenes of life: only the proportions are different. The paternal home is better for the education of women; they have less need to learn to deal with the interests of others, than to accustom themselves to a calm and secluded life. Wollstonecraft dedicated the Rights of Woman to Talleyrand: "Having read with great pleasure a pamphlet which you have lately published, I dedicate this volume to you; to induce you to reconsider the subject, and maturely weigh what I have advanced respecting the rights of woman and national education." At the end of 1791, French feminist Olympe de Gouges had published her Declaration of the Rights of Woman and of the Female Citizen, and the question of women's rights became central to political debates in both France and Britain. The Rights of Woman thus engages not only specific events in France and in Britain but also larger questions being raised by political philosophers such as John Locke and Jean Jacques Rousseau.
Тақырыптар
"Әйелдер құқығы" – шамамен 87 000 сөзден тұратын, алғашқы тарауларында барлық маңызды тақырыптарын таныстыратын, сосын оларға әртүрлі көзқараспен қайта-қайта оралатын ұзақ эссе. Ол сонымен қатар рационалды аргументтерді сезімталдықтың құйынтқан риторикасымен біріктіретін аралас стильді қабылдайды. Вулстонкрафт он сегізінші ғасыр философиялық жазбаларына тән формалды аргументацияны немесе логикалық проза стилін қолданбады. Гистерия бұрын физикалық құбылыс ретінде қарастырылған – дәрігерлер мен анатомия ғалымдары адамның "жүйкелері" неғұрлым "сезімтал" болса, олар қоршаған ортаның эмоционалдық әсеріне соғұрлым бейімделеді деп сенген. Әйелдердің жүйкелері еркектерге қарағанда өткір деп есептелгендіктен, олар еркектерден эмоционалдырақ деп саналды. Сезімталдықпен байланысты эмоционалдық шамадан тыс болу теориялық тұрғыдан жанашырлық этикасын тудырды: сезімталдығы жоғары адамдар басқалардың азабына оңай көңіл бөле алады. Сондықтан тарихшылар құл саудасын жою қозғалысы сияқты гуманитарлық күш-жігердің артуына сезімталдық туралы пайымдаулар мен оны қолдаушыларды жатқызады. Бірақ сезімталдық оны тым көп пайдаланғандарды да парализге түсірді; ғалым Г. Дж. Баркер Бенфилд түсіндіргендей, "жүйкелердің туа біткен нәзіктігі үлкен азап, әлсіздік және ауруға бейімділікпен байланысты". Бастапқыда адамдарды жанашырлықпен біріктіруге уәде берген сезімталдық енді "терен бөлісетін" құбылыс ретінде қарастырылды; сезімталдық тілін қолданатын романдар, пьесалар мен өлеңдер жеке құқықтарды, сексуалдық еркіндікті және тек сезімге негізделген дәстүрлі емес отбасылық қарым-қатынастарды жақтады. Сонымен қатар, сезімталдық туралы зерттеулер жүргізетін тағы бір ғалым Джанет Тодд былай деді: "Британдықтардың көптегені үшін сезімталдыққа табыну ұлтты әйелдікке айналдырды, әйелдерге тиісінше маңыз берді және еркектерді әлсіздетті".
Рационалды білім беру
Волстонкрафттың «Әйел құқықтары» атты еңбегіндегі басты аргументтерінің бірі – әйелдерге қоғамға үлес қосу мүмкіндігін беру үшін оларды рационалды түрде тәрбиелеу қажеттігі. Он сегізінші ғасырда білім беру философтары мен мінез-құлық кітаптарын жазған авторлар, сол кездегі өзін-өзі жетілдіру кітаптары деп қарастырылатын еңбектердің авторлары, әйелдердің рационалды немесе абстрактілі ойлауға қабілетсіз деп есептеген. Әйелдердің сезімталдығына бейімділігі және осалдығы салдарынан ақылмен ойлауға шамалары жетпейді деп саналды. Волстонкрафт, Катарина Маколей және Хестер Чапон сияқты басқа да реформаторлар әйелдердің рационалды ойлауға қабілетті екенін және білім алуға лайық екенін жеткізді. Ол бұл пікірін «Қыздарды тәрбиелеу туралы ойлар» (1787) атты кітабында, «Нағыз өмірден алынған түпнұсқа әңгімелер» (1788) атты балалар кітабында, сондай-ақ «Әйел құқықтары» еңбегінде дәлелдеді. Алғы сөзінде ол «Менің басты аргументім мына қарапайым қағидаға негізделген: егер әйел білім арқылы ер адамның серігі болуға дайындалмаса, ол білім мен ізгіліктің дамуын тоқтатады, өйткені шындық баршаға ортақ болуы керек» деп атап өтті. Волстонкрафт білімсіз әйелдердің мәселесін еркектерге және «әдемілік әйелдің билігі екенін үйрететін, осы тақырыпта еркектер жазған кітаптардан құралған бұрыс білім беру жүйесіне» байланыстырады. Әйелдердің рационалдылыққа қабілетті екеніне сенімді, бірақ олардың бұл қабілеті жоқтай көрінуіне еркектердің оларды тәрбиелеуден бас тартуы және оларды жеңілтек мінезді болуға ынталандыруы себеп. (Волстонкрафт ақымақ әйелдерді «спаниельдер» және «ойыншықтар» деп сипаттайды). Волстонкрафт Джеймс Фордайс және Джон Грегори сияқты мінез-құлық кітаптарының авторларын, сондай-ақ Жан Жак Руссо сияқты білім беру философтарын сынады, олар әйелге рационалды білімнің қажеті жоқ деп мәлімдеді. (Руссо «Эмиль» (1762) еңбегінде әйелдерді еркектердің ләззаты үшін тәрбиелеу керек десе, Волстонкрафт осы пікірге қатты наразылық білдіріп, Руссоның өзіне де шабуыл жасайды). Заманауи білім беру теориясының әйелдерге салған шектеулерін көрсетуді мақсат еткен Волстонкрафт: «жас кезінен-ақ әдемілік – әйелдің билігі екенін үйреткендіктен, ақыл-ойы денеге бейімделеді және алтын қоршауда қозғалып, түрмесін әшекейлеуге тырысады» деп жазады, бұл оларға әдемілік пен сыртқы жетістіктерге назар аударуға ұқсаған зиянды идеология болмаса, олар одан да көп нәрсеге жете алатынын білдіреді. Әйелдер күйеулерінің ақылға қонымды «серіктері» бола алады және тіпті қаласа, мансапты да таңдай алады: «әйелдер емдеу өнерін оқып, дәрігерлер де, медбикелер де бола алады. Сонымен қатар, босандыру ісін де оларға беруге болады, олар саясатты да зерттей алады, түрлі бизнеспен де айналыса алады». Волстонкрафт үшін «ең жетілген білім» – «денеге күш-қуат сыйлайтын және жүректі қалыптастыратын сананың жаттығуы. Яғни, адамды тәуелсіздікке жетелейтін ізгілік қасиеттерін қалыптастыру». Ол кең философиялық аргументтеріне қоса, Талейранның идеяларына қарсы тұру үшін ұлттық білім берудің нақты жоспарын ұсынады. «Ұлттық білім беру туралы» 12-тарауда ол балаларды тегін күндізгі мектептерге жіберуді және «үйге және үйдің қуанышына деген сүйіспеншілікті ояту үшін» үйде де біраз білім беруді ұсынады. Ол сондай-ақ мектептегі білім берудің бірлескен болуын жақтады, өйткені «қоғамның цементі» болып табылатын ерлер мен әйелдер «бір үлгі бойынша білім алуы керек».
Феминизм
Әйелдер құқығының феминистік мәтін екендігіне қатысты пікір талас тудырады; феминизмнің анықтамасы әртүрлі болғандықтан, түрлі ғалымдар әртүрлі қорытындыға келді. "Феминист" және "феминизм" сөздері 1890 жылдарға дейін пайда болған жоқ, ал Вулстонкрафттың өмірінде феминистік қозғалыс болған жоқ. Әйелдер құқығы көбінесе "қазіргі либералды феминизмнің бастау көзі" деп есептеледі. Вулстонкрафттың ой-санасына арналған еңбегінің кіріспесінде Барбара Тейлор былай деп жазады:
[Вулстонкрафттың философиясын] феминистік деп сипаттау қиын, мен оны көп ойланғаннан кейін ғана жасаймын. Бұл белгі, әрине, тарихи дұрыс емес. Вулстонкрафттың ойларын 19 және 20 ғасырлардағы феминистік пікірлерді болжау ретінде қарастыру оның маңызды аспектілерін құрбан етуге немесе бұрмалауға әкелді. Мұның басты мысалы – оның діни сенімдеріне кеңінен назар аудармау және оны буржуазиялық либерал ретінде бейнелеу, бұл екеуі де діни ынталандырылған утопиялық радикализмді секулярлық, кластық партиялық реформамен алмастырды, бұл Вулстонкрафттың саяси жобасына жат, оның жалпыға бірдей бақыттың құдайдан уәде етілген дәуірі туралы арманы біздің арманымыздан алыс. Алайда одан да маңыздысы – Вулстонкрафтқа әйелдердің азаттығы үшін оның жеке басына берілген саясатының батыл жекелейшілік түрін оның өзінің этикалық негіздемесімен мүлдем қайшы келетін жағдайға келтіру. Вулстонкрафттың әйелдерге деген басты ниеті – олардың ізгілікке жетуі болды, және осы мақсатпен ол олардың азаттығын іздеді. Әйелдер құқығында Вулстонкрафт гендерлік теңдік туралы кейінгі 19 және 20 ғасырлардағы феминистер сияқты дәлелдермен немесе тілмен талап етпейді. Мысалы, Вулстонкрафт ерлер мен әйелдер тең деп нақты айтпастан, ерлер мен әйелдер Құдайдың алдында тең, яғни екеуі де бірдей моральдық заңға бағынады дейді. Ол үшін ерлер мен әйелдер өмірдің ең маңызды салаларында тең. Бұл идея 21 ғасыр оқырмандарына революциялық болып көрінбесе де, оның салдары 18 ғасырда революциялық болды. Мысалы, бұл заңда ерлер де, әйелдер де, тек әйелдер ғана емес, қарапайым болулары керек және неке институтын құрметтеулері керек екені айтылған. Вулстонкрафттың аргументі 18 ғасырдың соңындағы жыныстық екі стандартты әшкереледі және ерлерден әйелдерден талап етілетін бірдей қасиеттерді ұстануды талап етті. Вулстонкрафт былай дейді:
Мен жағдайдың ретін өзгертуді қаламаймын деп қорытындыламаңыз; мен бұрын-соңды, олардың дене құрылысынан ерлердің жаратылысынан адалдықтың жоғары деңгейіне жетуге арналғанын мойындадым. Мен бүкіл жынысты жалпылай айтамын; бірақ олардың қасиеттері олардың табиғатына байланысты әртүрлі болуы керек деген тұжырымға ешқандай себеп таба алмаймын. Шын мәнінде, егер ізгілік тек бір ғана мәңгілік стандартқа ие болса, онда олар қалайша солай бола алады? Сондықтан, егер мен логикалық тұрғыдан ойласам, олардың бірдей бағытты ұстануын, сондай-ақ Құдай бар екенін де қатаң түрде мойындауым керек. Вулстонкрафт әйелдерді емес, еркектерді әйелдер құқығында сипатталған әлеуметтік және саяси өзгерістерді бастауға шақырады. Әйелдер білімсіз болғандықтан, өз жағдайларын өзгерте алмайды, ерлер оларға көмекке келуі керек. Вулстонкрафт өзінің "Қоғамда орнатылған табиғи емес айырмашылықтардан туындайтын зиянды әсерлер туралы" тарауының соңында былай дейді:
Мен ақылға қонымды адамдарды кейбір ескертулерімнің маңыздылығына сендіруге тырысамын; және оларды менің байқауларымның барлық мазмұнын тарапсыз салмақтауға шақыру үшін олардың түсініктеріне жүгінемін; және, бір жаратылыс ретінде, менің жынысымның атынан, олардың жүректеріндегі кейбір қызығушылықты талап етемін. Мен оларға өздерінің серіктерін азат етуге көмектесулерін, оны оларға көмекші болуға шақырамын! Егер адамдар біздің шынжырларымызды жомарттықпен сындырып, құлдықпен мойынсұнудың орнына ақылға қонымды серіктестікпен қанағаттанса, олар бізді көбірек байқампаз қыздар, көбірек сүйіспеншілікке толы әпкелер, көбірек адал әйелдер, көбірек ақылға қонымды аналар деп табады. Бір сөзбен айтқанда, жақсы азаматтар. Вулстонкрафттың соңғы романы "Мария: немесе әйелдің қателігі" (1798), "Әйелдер құқығының" көркемдік жалғасы, көбінесе оның ең радикалды феминистік еңбегі деп есептеледі.
Describing [Wollstonecraft's philosophy] as feminist is problematic, and I do it only after much consideration. The label is of course anachronistic Treating Wollstonecraft's thought as an anticipation of nineteenth and twentieth century feminist argument has meant sacrificing or distorting some of its key elements. Leading examples of this have been the widespread neglect of her religious beliefs, and the misrepresentation of her as a bourgeois liberal, which together have resulted in the displacement of a religiously inspired utopian radicalism by a secular, class partisan reformism as alien to Wollstonecraft's political project as her dream of a divinely promised age of universal happiness is to our own. Even more important however has been the imposition on Wollstonecraft of a heroic individualist brand of politics utterly at odds with her own ethically driven case for women's emancipation. Wollstonecraft's leading ambition for women was that they should attain virtue, and it was to this end that she sought their liberation. In the Rights of Woman, Wollstonecraft does not make the claim for gender equality using the same arguments or the same language that late nineteenth and twentieth century feminists later would. For instance, rather than unequivocally stating that men and women are equal, Wollstonecraft contends that men and women are equal in the eyes of God, which means that they are both subject to the same moral law. For Wollstonecraft, men and women are equal in the most important areas of life. While such an idea may not seem revolutionary to twenty first century readers, its implications were revolutionary during the eighteenth century. For example, it implied that both men and womennot just womenshould be modest and respect the sanctity of marriage. Wollstonecraft's argument exposed the sexual double standard of the late eighteenth century and demanded that men adhere to the same virtues demanded of women. Wollstonecraft states:
Let it not be concluded, that I wish to invert the order of things; I have already granted, that, from the constitution of their bodies, men seem to be designed by Providence to attain a greater degree of virtue. I speak collectively of the whole sex; but I see not the shadow of a reason to conclude that their virtues should differ in respect to their nature. In fact, how can they, if virtue has only one eternal standard? I must therefore, if I reason consequentially, as strenuously maintain that they have the same simple direction, as that there is a God. Wollstonecraft calls on men, rather than women, to initiate the social and political changes she outlines in the Rights of Woman. Because women are uneducated, they cannot alter their own situationmen must come to their aid. Wollstonecraft writes at the end of her chapter "Of the Pernicious Effects Which Arise from the Unnatural Distinctions Established in Society":
I then would fain convince reasonable men of the importance of some of my remarks; and prevail on them to weigh dispassionately the whole tenor of my observations I appeal to their understandings; and, as a fellow creature, claim, in the name of my sex, some interest in their hearts. I entreat them to assist to emancipate their companion, to make her a help meet for them! Would men but generously snap our chains, and be content with rational fellowship instead of slavish obedience, they would find us more observant daughters, more affectionate sisters, more faithful wives, more reasonable mothersin a word, better citizens. Wollstonecraft's last novel, Maria: or, The Wrongs of Woman (1798), the fictionalized sequel to the Rights of Woman, is usually considered her most radical feminist work.
Сезімталдық
Вулстонкрафттың «Әйел құқықтары» атты еңбегіндегі ең өткір сынның бірі – жалған және шамадан тыс сезімталдыққа, әсіресе әйелдерге қатысты. Ол сезімталдыққа берілген әйелдерді «әрбір сезімнің соққысымен желдей шайқалады» дейді, себебі олар «өз сезімдерінің құрбаны» болғандықтан, салмақты ойлай алмайды. Олар өздеріне ғана емес, бүкіл өркениетке зиян келтіреді: олар өркениетті жетілдіре алмайтын, оны құртатын әйелдер. Бірақ Уолстонкрафт үшін ақыл мен сезім тәуелсіз емес; керісінше, олар бір-бірін толықтыруы керек деп санайды. Уолстонкрафттың пікірінше, барлық ақыл-ой құмарлықтармен негізделген. Бұл тақырып ол өмірі бойы, әсіресе «Мэри: Әуелестеме» (1788) және «Мария: немесе Әйелдің азаптары» романдарынан көрінеді. XVIII ғасырдың шотланд философы Дэвид Юм үшін ақылға құмарлық үстемдік етеді. Ол адамның мінез-құлқына ақыл емес, құмарлықтар бағынады деп есептеді, «Адам табиғаты туралы зерттемесінде» «Ақыл – құмарлықтың құлы және олай болуы керек» деп мәлімдеді. Әйелдердің сезімдері мен эмоцияларына тым көп ықпал етуіне қарсы пікір білдіре отырып, Уолстонкрафт олардың денелеріне немесе жыныстық сезімдеріне тәуелді болмауын, құл қылмауын қажет етеді. Осы аргумент көптеген қазіргі феминистерді Уолстонкрафттың әйелдерге кез келген жыныстық құштарлықты мойндаудан қасақана бас тартқанына алып келді. Кора Каплан «әйел жыныстығына қарсы теріс және директивтік шабуыл» – «Әйел құқықтарының» негізгі ойы екенін айтады. Мысалы, Уолстонкрафт оқырмандарына «құмарлықтың достыққа айналуына» кеңес береді, идеалды серіктестік некеде (яғни, сол кезде дамып келе жатқан махаббатқа негізделген неке идеалында). «Екі адал жас үйленсе, жағдай олардың құмарлықтарын тежесе, жақсы болар еді», – деп жазады ол. Уолстонкрафттың айтуынша, «сүйіспеншілік пен достық бір жүрекке сыймайды». Егер әйелдер жыныстық қатынасқа қызығушылық танытпаса, оларға еркектер үстемдік ете алмайды. Уолстонкрафт әйелдердің «романтикалық тартылысқа» берілгенін, яғни олардың құштарлықтарын қанағаттандыруға ғана қызығушылық танытатынын алаңдатады. Капланның пікірінше, «Әйел құқықтары» әйел өмірінен жыныстықты жойғандықтан, ол «жыныстыққа қатысты зор қарсылық білдіреді», сонымен бірге «әйелдердің күнделікті өміріндегі сезімталдықтың маңыздылығын күшейтеді». Ол идеалды әйел бейнесінен жыныстықты жоюға осылай бекінгендіктен, оның жоқтығын баса көрсету арқылы оны алдыңғы қатарға шығарды. Бірақ Каплан мен басқалар атап өткендей, Уолстонкрафт осы құрбандықты жасауға мәжбүр болған болуы мүмкін: «он сегізінші ғасырда әйелдің саяси тұрғыдан қабілетті және тәуелсіз болуы оның жыныстық қатынасының шексіз және зұлымдыққа толы болуымен тығыз байланысты екенін еске алу маңызды».
Республикашылдық
Клаудия Джонсон, белгілі Вулстонкрафт зерттеушісі, «Әйелдер құқығы» еңбегін «республикалық манифест» деп атады. Джонсон Вулстонкрафттың он жетінші ғасырдың одақтастық дәстүріне қайта оралып, республикалық этиканы қайта орнатуға тырысатынын айтады. Вулстонкрафттың нұсқасында азаматтар үшін күшті, бірақ бөлек, еркек және әйел рөлдері қарастырылған. Джонсонның сөзіне қарағанда, Вулстонкрафт «дұрыс жыныстық ерекшеліктердің құлдырауын өз заманының ең маңызды белгісі және сентиментальділіктің ауыр салдары ретінде айыптайды. Оның пікірінше, қоғамды құлдыратып жатқан мәселе – әйелдікке ұқсаған ерлер». Егер ерлер еркектік және сезімтал әйелдік позицияларды еркін қабылдаса, әйелдердің қоғамда орны болмайды деп санайды ол. Сондықтан Джонсон Вулстонкрафтты «Ерлер құқығы» және «Әйелдер құқығы» сияқты еңбектерінде, сондай-ақ Эдмунд Берктің «Франция революциясы туралы ойлар» еңбесіндегідей «сезімталдықтың еркеленуіне» сыншы ретінде қарастырады. «Әйелдер құқығы» еңбегінде Вулстонкрафт республикашылдықтың бір түрін ұстанады, ол монархияны қоса алғанда, барлық атақтарды жоюға сенім білдіреді. Ол сондай-ақ барлық ерлер мен әйелдер үкіметте өкілдік еткені жөн деп санайды. Бірақ, Вулстонкрафт зерттеушісі Крис Джонстың түсіндіруінше, оның «саяси сын-пікірлерінің» көп бөлігі «негізінен моральдық тұрғысынан айтылған». Оның ізгілік туралы ұғымы қоғамның игілігіне емес, жеке адамның бақытына бағытталған.
Сынып
Көптеген жағынан "Әйелдердің құқықтары" буржуазиялық дүниетанымымен сіңірілген, оның тікелей алдыңғысы – "Ерлердің құқықтары" сияқты. Вулстонкрафт өзінің мәтінін орта тапқа арнайды, оны ол "ең табиғи жағдай" деп атайды. Ол сондай-ақ жиі қарапайымдық пен еңбекқорлықты мақтайды, бұл қасиеттер сол кезде орта таппен байланысты болған. Орта таптық этиканы қолдайтын орта таптың жазушысы ретінде Вулстонкрафт байларға шабуыл жасайды, оларды сынап, әйелдерге қарсы қолданатын дәлелдердің өзін пайдаланады. Ол байлардың "жалған мәдениеті, әдепсіздігі және мақтандығы" туралы айтады, оларды "әлсіз, жасанды жаратылыстар, өз нәсілінің жалпы қажеттіліктері мен сезімдерінен ертерек, табиғатқа қайшы түрде көтерілген, ізгіліктің негізін құлатып, бүкіл қоғамға жемқорлық тарататын" деп сипаттайды. Бірақ Вулстонкрафттың байларды сынауы, міндетті түрде кедейлерге деген сонымен қатарғы көңілжасығандықты білдірмейді. Оның пікірінше, кедейлер бақытты, себебі олар ешқашан байлықтың тұзағына түспейді: "Адамдар өмірдің қиындықтарымен күрескенде бақытты болады; себебі бұл күрес оларды жай ғана еңбек етуден туындаған әлсіздікке ұшыратудан сақтайды!" Ол қайырымдылықтың тек жағымсыз салдары бар деп санайды, өйткені Джонс айтқандай, ол "байларға ізгілік сыпайылығын көрсетіп, теңсіздікті сақтап қалады". Ұлттық білім беру жоспарында ол таптық айырмашылықтарды сақтайды (ақылдыларға ерекшелік жасап), былай деп ұсынады: "Тоғыз жастан кейін үй шаруашылығына немесе қолөнерге бағытталған қыздар мен ұлдар басқа мектептерге ауыстырылып, әрбір адамның мақсатына сәйкес білім алуы керек. Көбірек қабілеттері немесе мүмкіндіктері бар жастар енді басқа мектепте өлі және тірі тілдерді, ғылымның негіздерін оқып, тарих пен саясатты одан да кең ауқымда зерттей алады, бұл әдепті әдебиетті жоққа шығармайды".
Риторика және стиль
Әйел жазушылардың мәдени күтулерін және саяси және философиялық дискурстың қалыпты үлгілерін ұстануға тырысқанда, Вулстонкрафт, өзінің барлық туындыларында істейтіндей, «Әйелдер құқығы» еңбегінде еркек және әйел стильдерінің ерекше үйлесімін жасайды. Ол философия тілін қолданады, өзінің жұмысын «аргументтерімен» және «принциптерімен» бар «трактат» деп атап, көрсетеді. Вулстонкрафт шамадан тыс сезімталдыққа қарсы болғанымен, «Әйелдер құқығының» риторикасы кейде қызу болып, оқырманды қоздыруға тырысады. Кітаптағы ең эмоционалды пікірлердің көп бөлігі Руссоға бағытталған. Мысалы, Вулстонкрафт «Эмиль» (1762) еңбегінен ұзақ үзінді келтіргеннен кейін, «Мен осы тапқырлық туралы басқа ештеңе айтпаймын, тек оның құмарлық философиясы екенін атап өткенге жетемін» дейді. Бір беттен кейін, Руссоның әйелдерді білім беру жоспарын сынап, «Мен өзімді тағы бір сурет салу арқылы жеңілдетуім керек» деп жазады. Бұл қысқаша шақырулар оқырманды өз тарапына тартуға арналған (оқырман олармен келіседі деп есептеледі). Ол өз идеяларын мүмкіндігінше көп көрерменге жеткізу үшін қарапайым стильде жазамын деп мәлімдейді, бірақ ол саяси трактаттың қарапайым, рационалды тілін поэзиялық, құштарлық тілімен біріктіреді, соның арқасында бір адамда рационалдылық пен сезімталдық қатар жүре алатынын көрсетеді. Қоғамдағы әйелдердің жағдайын айқын бейнелеу үшін Вулстонкрафт түрлі аналогияларды қолданады. Ол әйелдерді құлдармен салыстырады, олардың білімсіздігі мен әлсіздігі оларды осы жағдайға түсіреді деп дәлелдейді. Бірақ сонымен бірге, ол оларды айналасындағы еркектерді алаяқтық пен алдау арқылы манипуляциялайтын «қатыгез диктаторлармен» де салыстырады. Бір кезде ол әйел құл немесе қатыгез бола алады деп санайды, бұл бір монетаның екі жағын сипаттайды. Вулстонкрафт сондай-ақ әйелдерді сарбаздармен салыстырады; әскерилер сияқты, олар тек сыртқы түрі мен бағынуы үшін бағаланады. Ал байлар сияқты, әйелдердің «жұмсақтығы» «адамзатты құлдыратты».
Қайта қарау
Вулстонкрафт Таллиранға және оның іс-әрекеттеріне жауап беру үшін «Әйел құқықтары» еңбегін асығыс жазуға мәжбүр болды. Жұмысын аяқтағаннан кейін, ол досы Уильям Роскоға былай деп жазды: «Мен өзімді кінәлаймын, себебі мен осы тақырыпқа толыққанды әділет жасамадым. Мені жалған тартымдылықпен күдіктенбеңіз, мен осы мәселеге көбірек уақыт бергенімде, әр жағынан жақсырақ кітап жаза алар едім. Баспаға беруге кіріспей тұрып, келесі томды аяқтауды жоспарлап отырмын, себебі жазылған беттің соңына «шайтанның» келуінен бұрын аяқтаған дұрыс». Вулстонкрафт «Әйел құқықтары» еңбегін екінші басылымға түзету кезінде, ғана емес, аздаған орфографиялық және грамматикалық қателерді түзетуге, сонымен қатар өз аргументінің феминистік талаптарын күшейтуге мүмкіндік алды. Ол әйелдер мен ерлер арасындағы айырмашылыққа қатысты кейбір тұжырымдарын, екі жыныс арасындағы теңдікті көрсететіндей етіп өзгертті. Вулстонкрафт «Әйел құқықтары» еңбегінің екінші бөлімін жазбады, бірақ Уильям Годвин оның «Ескертпелерін» жариялады, олар «негізінен «Әйел құқықтарын қорғаудың» екінші бөлігіне енгізілуі тиіс болған». Дегенмен, ол «Мария: немесе, Әйелдің азаптары» романын жазуды бастады, көптеген ғалымдар оны «Әйел құқықтары» еңбегінің көркемдік жалғасы деп санайды. Ол қайтыс болған кезде аяқталмады және Годвин жариялаған өлімнен кейінгі шығармалар жинағына да енді.
Қабылдау және мұра
1792 жылы алғаш жарық көрген кезде «Әйел құқықтары» «Аналитикалық шолу», «Жалпы журнал», «Әдеби журнал», «Нью-Йорк журналы» және «Айлық шолу» журналдарынан жағымды пікір алды, бірақ «Әйел құқықтары» жаулық пікір алды деген пікір қалыптасқан. 1792 жылы екінші басылымы жарық көрді, бірнеше американдық басылымдар пайда болды және француз тіліне аударылды. Тейлор «бұл бірден табысқа ие болды» деп жазады. Сонымен қатар, Мэри Хейс және Мэри Робинсон сияқты басқа авторлар өздерінің шығармаларында Вулстонкрафттың мәтініне тікелей сілтеме жасады. Хейс «Эмма Кортнидің естеліктері» (1796) романында «Әйел құқықтарынан» үзінді келтірді және өзінің әйел кейіпкерлерін Вулстонкрафттың идеалды әйелінің үлгісімен жасады. Ханна Мор сияқты консервативті әйелдер Вулстонкрафтты жеке басымен сынағанмен, олардың көптеген құндылықтары ортақ болды. Ал, Энн Меллордың айтуынша, Мор да, Вулстонкрафт та «христиандық ақылға қонымды мейірімділік, адалдық, жеке ізгілік, қоғамдық міндеттерді орындау, үнемділік, салауаттылық және еңбекқорлық» сияқты қағидаларға негізделген қоғам құруды қалады. 1790-шы жылдардың басында британдық қоғамның көптеген авторлары қоғамдағы әйелдердің орны туралы қызу пікірталас жүргізді. Мысалы, құрметті ақын және эссеші Анна Летиция Барбольд пен Вулстонкрафт пікір алмасты; Барбольд Вулстонкрафттың жұмысына жауап ретінде бірнеше өлең жариялады, ал Вулстонкрафт оларға «Әйел құқықтары» туралы төменгі жазбаларда түсініктеме берді. Бұл жұмыс ашық қарсылық тудырды. Элизабет Картер бұл жұмыстан әсер алмады. 1770-ші жылдардың соңында Вулстонкрафт отбасының үй иесі болған неоплатонист аудармашы Томас Тейлор «Жануарлардың құқықтарын қорғау» атты сатиралық туынды жазды: егер әйелдердің құқықтары болса, жануарлардың да құқықтары болу керек пе? Вулстонкрафттың идеялары оның өмірбаянымен байланысты болды және әйел авторлар өздерінің мәтіндерінде оны атау қауіпті деп санады. Мысалы, бұрын Вулстонкрафттың жақын досы және «Әйел құқықтарының» жақтаушысы болған Хейс оны 1803 жылы жарық көрген «Талантты және әйгілі әйелдер» жинағына енгізбеді. Мария Эджворт өзінің «Белинда» (1802) романында Вулстонкрафттан қашықтап, Харриет Фреке кейіпкерінде оны радикалды феминист ретінде бейнеледі. Бірақ Джейн Остин сияқты ол Вулстонкрафттың идеяларын жоққа шығармайды. Эджворт пен Остин екеуі де әйелдердің ұлттың дамуы үшін маңызды екенін айтады; сонымен қатар, олар әйелдерді рационалды жандар ретінде бейнелейді, олар отбасы құруды өздері таңдауы керек. Вулстонкрафтқа қатысты жағымсыз пікірлер бір ғасырдан астам уақыт бойы сақталды. «Әйел құқықтары» кітабы он тоғызыншы ғасырдың ортасына дейін қайта басылған жоқ және оның жаман аты әлі де сақталды. Джордж Элиот «кейбір орталарда «Әйел құқықтарына» қатысты түсініксіз көзқарас бар, өйткені ол қандай да бір жолмен кінәлі кітап саналады, бірақ осы пікірмен оқығандар оны өте маңызды, жоғары моральды және ауыр деп табады». Суфражист (яғни суфражисткаларға қарсы орташа реформатор) Милисент Гаррет Фосетт «Әйел құқықтарының» жүз жылдық басылымына кіріспе жазып, Вулстонкрафттың естелігін тазартып, оны дауыс беру үшін күрестің анасы деп жариялады. «Әйел құқықтары» феминистік аргументтерге жол ашса да, ХХ ғасыр феминистері Вулстонкрафттың мәтіндерінен гөрі оның өмірбаянын пайдалануды жөн көрді; оның дәстүрлі емес өмір салты оларды Вирджиния Вулфтың Вулстонкрафт туралы атақты эссесінде айтқандай, жаңа «өмір сүру тәжірибелерін» жасауға ынталандырды. Алайда, «Әйел құқықтары» қазіргі феминистерге әсер етуі мүмкін екендігіне дәлелдер бар. Исламның әйелдерге қатысты ережелерін сынға алған феминист Аян Хирси Али өзінің «Infidel» автобиографиясында «Әйел құқықтары» еңбегін келтіріп, «Мэри Вулстонкрафттан шабыттандым, ол әйелдердің ерлермен бірдей ойлау қабілеті бар екенін және олар бірдей құқықтарға ие болуы керек екенін айтқан пионер-феминист ойшыл» деп жазды. Мириам Шнайр бұл мәтінді өзінің «Феминизм: маңызды тарихи жазбалар» антологиясына енгізіп, оны маңызды феминистік еңбектердің бірі деп атады. Вулстонкрафттың «Ақталу» шығармасының тұрақты мұрасының тағы бір дәлелі соңғы тарихи көркем әдебиеттердегі тікелей сілтемелерде көрінеді: мысалы, 1780-ші жылдардың соңында Дублиндегі жібек тоқымашылар арасындағы оқиғаны баяндайтын «Жібек тоқымашы» (1998) романында автор Габриэль Уорнок (1998) оқырманға өзінің әйел кейіпкерлерінің саясаты, моралі және сезімдері туралы ойлануы үшін «Әйел құқықтарын» ұсынады. 1803 жылы оқиғасы өтетін «Пемберлиде өлім» (2011) романында П.Д. Джеймс кейіпкерлердің біреуі Дарсидің әйелдердің қатысты мәселелердегі даусына кедергі келтіруіне қарсы «Әйел құқықтарына» сілтеме жасайды.
Қазіргі заманғы басылымдар
Уолстонкрафт, Мэри. Мэри Уолстонкрафттың толық шығармалары. Ред. Жанет Тодд пен Мэрилин Батлер. 7 томдық. Лондон: Уильям Пикеринг, 1989 жыл. Уолстонкрафт, Мэри. Ақталулар: "Ерлердің құқықтары" және "Әйелдердің құқықтары". Ред. Д. Л. Макдональд пен Кэтлин Шерф. Торонто: Broadview Literary Texts, 1997 жыл. Уолстонкрафт, Мэри. "Әйелдердің құқықтарын қорғау". Ред. Мириам Броди Крамник. Түз. басылым. Хармондсворт: Penguin, 2004 жыл. Уолстонкрафт, Мэри. "Әйелдердің құқықтарын қорғау". Ред. Дидре Шона Линч. 3-басылым. Нью-Йорк: W. W. Norton and Company, 2009 жыл. Уолстонкрафт, Мэри. "Ерлердің құқықтарын қорғау" және "Әйелдердің құқықтарын қорғау". Ред. Сильвана Томаселли. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 1995 жыл.
Қазіргі заманғы шолулар
Талдаулық шолу 12 (1792): 241–249; 13 (1792): 418–489. Христиандық жинақ 1 (1792): 209–212. Жаңа серияның сын шолуы 4 (1792): 389–398; 5 (1792): 132–141. Жалпы журнал және Императорлық шолу 6.2 (1792): 187–191. Әдеби журнал және Британдық шолу 8 (1792): 133–139. Айлық шолудың жаңа сериясы 8 (1792): 198–209. Жаңа жылдық тізілім 13 (1792): 298. Нью-Йорк журналы 4 (1793): 77–81. Scots Magazine 54 (1792): 284–290. Сезімталдық және масондық журнал 1 (1792): 63–72. Town and Country Magazine 24 (1792): 279.
Екіншілік көздер
Баркер Бенфилд, Г. Дж. Сезімталдылық мәдениеті: 18 ғасырдағы Ұлыбританиядағы сексуалдық және қоғамдық жағдай. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1992. Делусия, Джоэллен. "Әйелдер құқығын қорғау". "Әдеби энциклопедия", 1 том, 2 бөлім, 1 тарау, 06 нөмір: Романтикалық кезеңдегі ағылшын жазуы және мәдениеті, 1789–1837, 2011. Гордон, Линдалл. Мэри Вулстонкрафттың өмірі. Ұлыбритания: Вираго, 2005. Хьюм, Дэвид. Адам табиғаты туралы зерттеу. 1-том. Лондон: Джон Нун, 1739. 2020 жылдың 19 мамырында алынды. Жэйнс, Р. М. "Мэри Вулстонкрафттың "Әйелдер құқығын қорғау" еңбегінің қабылдануы туралы". Идеялар тарихы журналы, 39 (1978): 293–302. Джонсон, Клаудия Л. Екіұшты тұлғалар: 1790 жылдардағы саясат, гендер және сезімталдық. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1995. Джонс, Крис. "Мэри Вулстонкрафттың "Ақталулары" және олардың саяси дәстүрі". Мэри Вулстонкрафтқа арналған Кембридж серігі. Ред. Клаудия Л. Джонсон. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2002. Каплан, Кора. "Мэри Вулстонкрафттың қабылдануы және оның қалдырған мұрасы". Мэри Вулстонкрафтқа арналған Кембридж серігі. Ред. Клаудия Л. Джонсон. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2002. Каплан, Кора. "Пандораның жәшігі: социалистік феминистік сын тұрғысынан субъективтілік, топ және сексуалдық". Теңіздегі өзгерістер: мәдениет және феминизм туралы эсселер. Лондон: Версо, 1986. Каплан, Кора. "Жабайы түндер: ләззат/сексуалдық/феминизм". Теңіздегі өзгерістер: мәдениет және феминизм туралы эсселер. Лондон: Версо, 1986. Келли, Гэри. Революциялық феминизм: Мэри Уолстонкрафттың ой-өрісі мен мансабы. Нью-Йорк: Сент-Мартин, 1992. Mellor, Anne K. "Мэри Вулстонкрафттың "Әйелдер құқығын қорғау" еңбегі және оның замандас әйел жазушылары". Мэри Вулстонкрафтқа арналған Кембридж серігі. Ред. Клаудия Л. Джонсон. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2002. Пеннелл, Элизабет Робинс. Мэри Вулстонкрафттың өмірі. Бостон: Робертс ағайындары, 1884. Поуви, Мэри. Ұқыпты ханым және әйел жазушы: Мэри Вулстонкрафт, Мэри Шелли және Джейн Остин шығармаларындағы идеология стилі ретінде. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1984. Сапиро, Вирджиния. Саяси ізгіліктің қорғаны: Мэри Вулстонкрафттың саяси теориясы. Чикаго: Чикаго университетінің баспасы, 1992. Санштейн, Эмили В. Басқаша бет: Мэри Вулстонкрафттың өмірі. Нью-Йорк: Харпер және Роу, 1975. Тейлор, Барбара. Мэри Вулстонкрафт және феминистік қиял. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы, 2003. Тодд, Жанет. Сезімталдық: кіріспе. Лондон: Мэтюн, 1986. Уордл, Ральф М. Мэри Уолстонкрафт: Сыни өмірбаян. Линкольн: Небраска университетінің баспасы, 1951.