Кіріспе

Тори Бусси (止利仏師; トリ・ブッシ) – 6-шы ғасырдың соңы мен 7-ші ғасырдың басында жұмыс істеген жапон мүсіншісі. Ол Курацукури (鞍作, "ер-тұздық жасаушы") тайпасынан шыққан, ал толық атағы – Шиба но Курацукури би но Обито Тори Бусси (司馬鞍作部首止利仏師); "Бусси" атағы "Будда бейнесін жасаушы" деген мағынаны білдіреді. 7-ші ғасырдың басында Тори Бусси Сога но Умако мен принц Шотокутің сүйікті мүсіншісіне айналды. Мұндай жоғары мәртебелі демеушілер Торидің тек атын атамайтын қолөнерші емес, суретші ретінде жоғары бағаланғанын көрсетеді. Асука дәуіріндегі көптеген сақталған алтын қоладан жасалған мүсіндер Тори мен оның шеберханасына жатқызылады. Суретшінің туындылары сол дәуірдегі жапон мүсіншілігінің ең көрнекті үлгісі болып табылады, олардың берік, геометриялық пішіндері алға қарай бағытталған, ерекше позалармен сипатталады.

Өмір жолы және шығармашылығы

Торидің бабасы Шиба Тато 522 жылы Азия материгінен Жапонияға көшіп келген. Шиба мен оның ұлы Тасуна екеуі де ер ат құшағын жасаушылар болған. Бұл лауазым мұрагерлікпен берілетін, ал сол кездегі ат құшақтарына тән әшекейлер оларды және жас Ториді металл құю, лак өңдеу және ағаш кесу өнерімен таныстырды. Тори Бушидің алғашқы белгілі туындысы – 606 жылы аяқталған Асука дерасының (Асука, Нара префектурасы) қоладан жасалған Шақа мүсіні. Бұл жұмыс Императрица Суикоға ұнап, ол Ториге жер берді және оның дәрежесін кейінгі бесінші рудқа теңестірді. Тори сол жылы кестеленген қабырға ілгісін де жасады. Вакакуса дераның Якуши Ньорай (сауықтыру Буддасы) мүсіні көбінесе Тори Бушидің туындысы саналады. Бұл жұмыс 607 жылы Император Йомей мен ханзада Шотокудың тапсырысымен, жаңадан құрылған Вакакусадера үшін жасалды. Мүсіннің орелінің арт жағындағы жазу осы туындыны Ториге жатқызуға негіз болған. Алайда, бұл жазу 607 жылдан кейін жазылған болуы мүмкін, сондықтан көптеген ғалымдар бұл мүсіннің 670 жылы өртте жоғалған түпнұсқаның көшірмесі екенін болжайды. Дегенмен, Сейроку Нома сияқты өнер тарихшылары осы туындыны жасауға тек Тори Бушидің ғана қабілеті жеткенін айтады.

Мүсіндік стилі

Торидің туындылары Асука дәуіріндегі жапон будда өнерінің көрнекті үлгісі. Оның стиліне Солтүстік Вэй династиясы Қытай мүсіндерінің күшті әсері тиді. Торидің туындыларын ерекшелейтін нәрсе – қалыпты позалар мен геометриялық ерекшеліктерге қатаң бағынғандықтарына қарамастан, олар бейбітшілік пен жұмсақтылықты жеткізеді. Торидің Будда мүсіндері тік отырып, аяқтарын кесіп отырады, олардың киімдері денеден төмен қарай реттелген, анық көрінетін қатпарлармен ағып төгіледі. Мүсіндердің геометриялық пішіндері үшбұрышты сылуеттерінде көрінеді және оларға тыныштық пен сенімділік сезімін сыйлайды. Шака триадасы – Вэй стилінің жетілген үлгісі. Мүсінде төртбұрышты постаментте отырған, бұрынғы Шака мүсініне ұқсас Будда бейнесі бейнеленген. Бұл Будданың киімдері платформаның алғы жағына ағылып, фигураның салмақтылығын көрсетеді. Тыныш және реттелген Буддаға бірқатар жанды элементтер қарсы қойылады. Оның басын жалындардан жасалған ореол қоршап тұр, онда өткеннің жеті Буддасы (Шакадан бұрынғы Буддалық инкарнациялар) отыр. Шакканың басының үстінде Будданың даналығын бейнелейтін, кері бұрылған лотос гүлінің үстіндегі оттан жасалған құнды тас пайда болады, ал оның жапырақты бұтасы Будданың басын айналып тұрады.