Татьяна Проскурякова: Майя цивилизациясын зерттеген ғалым

Кіріспе

Америкалық мая танушы ғалым Татьяна Проскурякова (Татьяна Авени́ровна Проскуряко́ва, tr. Татьяна Авинеровна Проскурякова; 23 қаңтар 1909 ж. (ескі стиль бойынша 10 қаңтар 1909 ж.) – 30 тамыз 1985 ж.) – орыс-американдық мая танушы ғалым және археолог. Ол Мезоамериканың Колумбқа дейінгі мая өркениетінің жазу жүйесі – майя иероглифтерін жазуға зор үлес қосты. Томск қаласында туған Татьяна 1916 жылы ата-анасымен бірге АҚШ-қа көшіп келді. 1924 жылы ол Америка азаматтығын алды. Пенсильвания мемлекеттік университетінің сәулет колледжін бітірген (1930). 1936–1937 жылдары Пьедрас-Неграсқа (Гватемала) археологиялық экспедицияға екі маусым қатысты. 1939 жылы Копан мен Чичен-Ицаға ғылыми сапар жасады. 1940 жылдан 1958 жылға дейін Карнеги институтының қызметкері болып жұмыс істеді және майя ескерткіштерін ерекше көркемдік стилі бойынша мерзімдеу әдістемесін жасады. 1950–1955 жылдары Маяпан қазбаларында жұмыс істеді. 1958 жылы Проскурякова Гарвард университетінің Пибоди мұражайына ауысты, онда 1977 жылға дейін зейнеткерлікке шыққанша жұмыс істеді. Өмірінің соңғы жылдары Альцгеймер ауруына шалдықты. Проскурякованың ең маңызды ғылыми еңбегі – классикалық кезеңдегі майя жазуларына құрылымдық әдісті жүйелі қолдануы болып саналады, оның нәтижесінде ескерткіштердегі тарихи оқиғалар жазылғандығын дәлелдеді. Жаңа әдістемелерді қолдану туралы жарияланымдар 1960 жылдан бері шығып тұрады. 1967 жылы Юрий Кнорозовтың «Мая үндістерінің жазуы» монографиясының ағылшын тіліне аудармасының алғы сөзін жазды. Бірақ ол майя мәтіндерін оқып беруге тырыспады, жазу тілін жазу әдістемесін мойындады. Оның еңбегі майя тарихи мәтіндерін түсіну және майя қала-мемлекеттерінің саяси тарихын қайта құру үшін берік негіз болды. 1974 жылы Пейбоди мұражайында сақталған Чичен-Ицаның киелі кенотынан табылған 1000 нефрит бұйымдарының каталогын дайындады. Проскурякова майя тарихының жинақталған нұсқасы бойынша 20 жылдан астам жұмыс істеді, ол 1994 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды. Америка антропологиялық қауымдастығының толық мүшесі болды. 1971 жылы Пенсильвания мемлекеттік университетінің номинациясы бойынша «Жыл әйелі» атағын алды. Проскурякова – Тулан университетінің құрметті докторы (1977). 1962 жылы Альфред В. Киддер медалімен және 1984 жылы Гватемала үкіметінен Кетцаль орденімен марапатталды. 1998 жылы Проскурякованың күлінің бір бөлігі Пьедрас-Неграстағы Акропольдегі «J 23» ғимаратына жерленді, ол археологиялық реконструкцияларында бейнеленген.

American Mayanist scholar

Tatiana Proskouriakoff (Татья́на Авени́ровна Проскуряко́ва, tr. Tatyana Avenirovna Proskuryakova; 23 January 1909 [O. S. 10 January 1909] – 30 August 1985) was a Russian American Mayanist scholar and archaeologist who contributed significantly to the deciphering of Maya hieroglyphs, the writing system of the pre Columbian Maya civilization of Mesoamerica. Born in Tomsk, Tatiana moved to the US with her parents in 1916. In 1924, she accepted American citizenship. She graduated from the College of Architecture at Pennsylvania State University (1930). In 1936–1937, she took part in two seasons of an archaeological expedition to Piedras Negras (Guatemala). In 1939, she made scientific trips to Copán and Chichen Itza. From 1940 to 1958, she was a staff member of the Carnegie Institute and developed methods of dating ancient Mayan monuments based on the peculiarities of the fine arts style. From 1950 to 1955, she worked at the excavations of Mayapan. In 1958, Proskouriakoff moved to the Peabody Museum at Harvard University, where she worked until her retirement in 1977. In her final years of life, she had Alzheimer's disease. Proskouriakoff's most significant scientific contribution is considered to be the consistent application of the structural method to Mayan inscriptions of the classical period, as a result of which she proved that historical events were recorded on the monuments. Publications about new method application have been published since 1960. In 1967, she wrote the preface for the English translation of Yuri Knorozov's monograph "Writing of Maya Indians". However, she did not try to voice Maya texts, although she recognized the method of deciphering the written language. Her work laid a solid foundation for understanding Mayan historical texts and reconstructing the political history of Mayan city states. In 1974, she prepared a catalog of 1000 jade products from the sacred cenote Chichen Itza, kept in the Peabody Museum. Proskouriakoff worked for over 20 years on the consolidated history of the Maya, which was published posthumously in 1994. She was a full member of the American Anthropological Association. In 1971, she was named Woman of the Year in the Pennsylvania State University nomination. Proskouriakoff is an Honorary Doctor of Tulane University (1977). She was awarded the Alfred V. Kidder Medal (1962) and Order of the Quetzal from the Guatemalan government in 1984. In 1998, part of Proskouriakoff's ashes was buried in the "J 23" building on the Acropolis in Piedras Negras, which she depicted in her archaeological reconstructions.

Ерте өмір

Ол Ресей империясының Томск губерниясындағы Томск қаласында химияшы мен оның дәрігер әйеліне дүниеге келді. 1915 жылы отбасы АҚШ-қа көшті, оның әкесі патша Николай II-ден Бірінші дүниежүзілік соғыс үшін оқ-дәрі өндірісін қадағалауды сұрады. Ресей революциясы отбасын елде тұрақты қалдырды. Ол Ресейге тек бір рет, майя танушы Юрий Кнорозовпен кездесу үшін қайтып келді. Ол өнер, сәулет және иероглификаны түсіндірумен шұғылданды. Ол 3 жасында ерте оқуға үйренді. Ол сурет салуға жаратылысынан бейім еді және сурет салу және акварель сабақтарын алды. Отбасы біраз уақыт Огайо штатында тұрды, содан кейін Филадельфия аймағына көшіп, Пенсильвания штатының Лансдаун қаласында қоныстанды. Проскуряков өзінің курсының үздік бітірушісі атанды және мектеп жылнамасының редакторы болды. 1926 жылы Татьяна Пенсильвания мемлекеттік колледжінің сәулет мектебіне түсіп, 1930 жылы сыныптағы жалғыз әйел ретінде бітірді. Бастапқыда сәулетші мамандығын алған ол кейіннен Линтон Саттертвейтпен және 1936-1937 жылдары Пенсильвания университетінің мұражайында Пьедрас-Неграс майя ескерткішінде жұмыс істеді. Пьедрас-Неграс ескерткіші Мексика мен Гватемаланың арасында, Усумасинта аймағында орналасқан. Сәулет өнеріне маманданған Татьянаның Пьедрас-Неграстағы алғашқы тапсырмасы – ескерткіштің сәулеттік қираған жерлерін суреттеу болды. Бұл алғашқы саяхаттар оның өмірлік жұмысының бастауы болды, себебі ол ежелгі майя цивилизациясын зерттеуге құштарлық танытты. Филадельфияға оралғаннан кейін ол Сильван Морлидің назарын аударған Пьедрас-Неграс акрополінің реконструкциялық суретін жасады. Морли жас сәулетшінің қираған құрылысты бұрынғы қалпында көру және оны көркемдік дәлдікпен бейнелеу қабілетін байқады. Бұл кейіннен Татьянаның Морлимен ынтымақтастығына әкелді.

Мансап

Пенсильвания университетінде аспирантурада оқып жүргенде, Проскуряков университет мұражайында ерікті ретінде археологиялық иллюстрациялар дайындады. Музейдің американдық бөлімінің көмекші кураторы Линтон Саттертвейтпен жұмыс істегенінің арқасында Проскуряков 1936 жылы Пьедрас-Неграс майя ескерткішінде музейдің қазба жұмыстарына қатысуға шақыру алды. Проскуряков майя тану саласында академиялық дәреже алмаса да, оның оған деген құлшынысы мен қабілеті Вашингтондағы Карнеги институтында, содан кейін Гарвард университетінде жұмыс істеуіне мүмкіндік берді. Карнеги институтындағы лауазымына таяу болған кезде Сильван Морли музейге келгенде панорамалық реконструкцияны көрді; ол әсерлі болды және Проскуряковты Карнеги институты үшін одан да көп жұмыс жасауға көндірді. Оны институтқа жұмысқа алу мүмкін болмағандықтан, ол Проскуряковқа Копан мен Юкатанға саяхаттау үшін қаражат жинады, ол 1939 жылы осы саяхатты жасады. Суреттерді аяқтағаннан кейін оралған соң, 1940 жылдардың басында институтта ғылыми қызметкер лауазымы берілді. Көп ұзамай ол майя иероглифтерімен айналысып, майя жазба тілін түсінуге маңызды үлес қосты. Мысалы, оның 1942 жылғы Гватемаладағы Такалик Абаж ескірген орындарындағы иероглифтерге жасаған ғылыми талдауы, бұл орынның бір бөлігі майя екенін көрсетті, сол кездегі дауды шешті. Оның ең үлкен жетістігі 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында майя иероглифтерін түсінудегі маңызды қадам деп есептелді. Майя мүсіндерінің стильдерінің өзгеруінің хронологиясын зерттеу кезінде ол монументалды стелаларда көрсетілген күндердің тарихи екенін, яғни майя билеушілерінің туған, билікке келген және қайтыс болған күндерін көрсететінін анықтады. Күндер мен иероглифтерді талдау арқылы ол екі жүз жылға жуық билік еткен жеті билеушінің тізбегін көрсетті. Жазбалардың контексін білген майя эпиграфтары иероглифтерді түсінуге қол жеткізді. 1958 жылы Пибоди мұражайының майя өнерінің құрметті кураторы болды. Татьяна Проскуряков 1985 жылдың 30 тамызында Массачусетс штатының Кембридж қаласында қайтыс болды. Ол 76 жаста болды. 1998 жылғы Пасха күні, Усумасинта өзені бойындағы саяси шиеленіс азайғаннан кейін он жылдан астам күткеннен кейін, досы және әріптесі Дэвид Стюарт Татьянаның күлін Пьедрас-Неграсқа алып барды, онда олар Акропольдің ең жоғары нүктесіне жерленді, бұл Таняның алғашқы және ең танымал реконструкциялық суретіндегі құрылыстар тобы, осы сурет оның мансабын бастады.

While enrolled in graduate studies at the University of Pennsylvania, Proskouriakoff prepared archeological illustrations as a volunteer at the University Museum. Through her work with the museum's Assistant Curator of the American Section, Linton Satterthwaite, Proskouriakoff received an invitation in 1936 to join the museum's excavation work at the Maya site of Piedras Negras. Although Proskouriakoff never received a degree in the field of Maya studies, her dedication and ability for it led to her receiving positions at the Carnegie Institution in Washington D. C., then later at Harvard University. Her position at Carnegie was procured when Sylvanus Morley saw the panoramic reconstruction on a visit to the museum; he was impressed and prevailed upon her to make more for the Carnegie Institution of Washington. Unable to get the institution to hire her, he raised funds to enable Proskouriakoff to travel to Copán and Yucatán, which she did in 1939. Returning after she completed the drawings, she was given the post of a research associate at the Institution in the early 1940s. She soon became involved in Maya hieroglyphs and made significant contributions to the understanding of Mayan written language. For example, her 1942 scholarly analysis of the hieroglyphics at the Takalik Abaj ruins in Guatemala establish that the site was in part Maya, settling a debate at that time. Her greatest contribution was considered the breakthrough for Maya hieroglyphic decipherment in the late 1950s and early 1960s. While researching the chronology of changing styles of Maya sculpture, she discovered that the dates shown on the monumental stelae were actually historical, the birth, accession, and death dates for Maya rulers. Analyzing the pattern of dates and hieroglyphs, she was able to demonstrate a sequence of seven rulers who ruled over a span of two hundred years. Knowing the context of the inscriptions, Maya epigraphers were then able to decipher the hieroglyphs. She became honorary curator, Maya art, of the Peabody Museum in 1958. Tatiana Proskouriakoff died in Cambridge, Massachusetts, on August 30, 1985. She was 76 years old. On Easter Sunday 1998, after waiting more than a decade for political tensions to ease along the Usumacinta River, friend and colleague David Stuart carried Tatiana's ashes to Piedras Negras, where they were interred at the summit of the Acropolis, the group of structures in Tania's first and perhaps most famous reconstruction drawing, the same one that launched her career.