Атауы

Түрік дереккөздері қала мен аймақты әрқашан Чешме (немесе Чешме) деп атаған, бұл бастапқыда парсы сөзі, себебі қазіргі орталықтан (Чешмекой) оңтүстікке қарай 2 км жердегі алғашқы елді мекенді Цхахас құрды, ал оның ағасы Ялвач оны біраз уақыт қуып жүрді, содан кейін 14 ғасырға дейін үзіліс болды. "Чешме" атауы парсы тілінде "көз, бұлақ" дегенді білдіреді (چشمه) және қалада кеңінен таралған көптеген Османдық бұлақтарына сілтеме болуы мүмкін.

Тарих

Ежелгі уақытта аймақтың қалалық орталығы мен порты Эритрея (қазіргі Ілдири) болды, ол Чешмеден солтүстік-шығысқа қарай орналасқан. Көп болжам бойынша, Чешмеде ежелгі грек полисі Боутия (Βούθεια немесе Βουθία) орналасқан. Б.з.б. V ғасырда Боутия Эритреяның тәуелділігі болды және Делиан лигасының мүшесі ретінде Афинаға салық төледі. Чешме қаласының өзі орта ғасырларда алтын ғасырын бастан кешірді. 14 ғасырда Киос (Сцио) иеленген Генуя Республикасы мен Анатолия құрлығын бақылаған Айдиндер бейлігі арасындағы келісім Осман империясы тұсында да сақталды. Батыс Еуропа мен Азия арасындағы экспорттық және импорттық тауарлар Чешме және аралдың порттары арқылы тасымалданды, олар Осман империясына бағынышты болғанымен, 1470 жылдан кейін де дербестігін сақтап келді. 1566 жылы Пияле-паша басқарған жеңіл әскери науқанда Хиос Осман империясының құрамына енді. Паша Чешмеде тоқталып, аралдың көрнекті тұлғаларын шақырып, биліктің ауысқанын хабарлады. Османдықтардың басып алуынан кейін және шетелдік саудагерлердің ынтасымен сауда орталығы біртіндеп Измирге көшті, ол бұрын шығыстан келген керуен жолдарымен тек жанама байланысқа ие болған еді. Қазіргі мегаполистің маңызы 17 ғасырдан кейін артып көзге түсе бастады. 1770 жылы Чешме шығанағы орыс-түрік соғысы (1768–1774) кезінде орыс және османдық флоттары арасындағы Чешма шайқасының ортасы болды. 1867 жылдан 1922 жылға дейін Чешме Айдын вилайетінің құрамында болды. Балқан соғыстарынан кейін, негізінен Черногориядан келген босниялықтар Чешме маңындағы Алачаты және Чифликкой сияқты жерлерге қоныстанды. 1922 жылдың 16 қыркүйегіне дейін Чешме және оның төңірегінде гректер басымдылық құрды. Чешме муниципалитетінде 39 073 грек, 4 539 түрік және 199 еврей тұрды. 1924 жылы халық алмасу кезінде Грекиядан келген мұсылмандар, әсіресе Вериядан (Караферие) қалаға қоныстанды, ал Чешме гректері Грекияның Неа-Эритрея және Неа-Крини қалаларына көшті. Чешме 19 ғасырдың басынан бастап өзінің бұрынғы сәнін қайта жаңғыртып, жүзім мен мастика сияқты өнімдерін экспорттау арналарын тапты. Қала халқы 20 ғасырдың басында Эгей теңізінің аралдарынан келген көші-қон және маусымдық курорттық орталықтың пайда болуы есебінен едәуір өсті. Шарап шаруашылығының орнына соңғы онжылдықтарда көбінесе қарбыз өсіру кеңінен таралды, ол Чешмеге жылы сулы ванналар, серфинг, жемістер, жүзімдіктер, ірімшік, туризм және тарихпен қатар тағы бір атау қосты.

Археология

2021 жылдың қаңтар айында археологтар, Елиф Копаралдың жетекшілігімен, б.з.б. V ғасырына жататын 2500 жылдық Афродита ғибадатханасының қираған қалдықтарын тапқандарын хабарлады. Ғибадатхананың ішінде және оның маңында әйел бейнесі салынған мүсін фрагменті, терракотадан жасалған әйел басы және "Бұл қасиетті жер" деп жазылған жазу табылды. Ғибадатхананың іздері алғаш рет 2016 жылы қазба жұмыстары кезінде анықталды.

Өңір

Бір ғасырдан астам уақыттан бері ауылдық үйлер мен екінші реттік тұрғын үйлерге, әсіресе Измир тұрғындарына қолайлы орын болған Чешме соңғы онжылдықтарда Түркияның халықаралық туризмнің маңызды орталықтарының біріне айналды. Чешме орталығында және оның төңірегіндегі қалалар мен ауылдарда, сондай-ақ ауылдық жерлерде және өте танымал жағажайларда көптеген қонақүйлер, мариналар, клубтар, мейрамханалар, бутик-қонақүйлер, отбасылық пансиондар және басқа да келушілерге арналған нысандар бар. Чешме ауданында өз муниципалды әкімшілігі бар бір қалашық – Алачаты бар, онда туризм аудан орталығымен бірдей маңызды даму күші болып табылады және келушілерді тарту үшін өзіндік аргументтерін ұсынады. Сонымен қатар, төрт ауыл бар: солтүстік жағалауда орналасқан және ежелгі Эритреяның орналасқан жері ретінде танымал Илдри, сондай-ақ географиялық орналасуы мен атағы жағынан одан аз танымал Гермиян, Каракой және Овачик, онда ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығы әлі де экономиканың негізін құрайды. Чешме аймағында сонымен қатар андезит, әк және мәрмәр тастары да өндіріледі, бірақ өнеркәсіптік өндірістің экономикадағы үлесі мардымсыз. Мал шаруашылығында түрік тілінде "сақыз қойы" деп аталатын, бірақ шынында Хиос аралының қойлары мен Анатолия тұқымдарының будандасуынан туған қой тұқымы, Түркияда Чешме аймағына тән деп есептеледі, себебі олар ет, сүт, жүн және тоқтылардың өнімділігі жағынан жоғары көрсеткіштер береді. Пистакия лентискус ағашының ерекше дәмді шайырынан жасалған джем, балмұздақ, десерттер және тіпті балық тағамдарына арналған соустар Чешме аймағының ұлттық танымал аспаздық ерекшеліктерінің қатарына жатады. Мастика шайырының бастауы – жақын орналасқан грек аралы Хиос (түрік тілінде "сақиз" атауы Хиос аралына да, мастика шайырына да қолданылады). Чешмеде, климаттық жағдайлар ұқсас болғандықтан, мастика шайырын өндіруге әрекеттер жасалған, бірақ хош иісті мастика алуға қол жеткізілмеді. Қазіргі уақытта далада өсетін мастика ағаштарының әлеуетін қалпына келтіру және оларды өсіруге көбірек күш жұмсалып жатыр, әсіресе оларды хобби ретінде өсіретін екінші реттік тұрғын үй иелері ағаштарды отырғызуға белсенді қатысуда. Чешме ауданының жағалауында балықтың түрлері де, саны да көп. Туризм саласында Чешме ауданының 90 шақырымдық жағалау бойындағы курорттарды көбінесе жағажайларының, шығанақтарының немесе келушілерге ұсынылатын мүмкіндіктерінің атымен атау қалыпты жағдай. Мысалы, жылу суларымен және жағажайымен танымал Шифне (Илица), Чифтликкой (Чаталазмак), Далянкой, Рейсдере (Реис Дере), Куккулиман, Пашалиман, Айорги, Коцакари, Кум, Мави және Пырланта жағажайлары; шығанағында орналасқан үлкен қонақ үймен байланысты Алтунус; және ондағы виллалардың атымен аталған Турсит. Бұл жерлердің кейбіреулері әкімшілік бөліністер картасында көрсетілмеуі мүмкін. Ауданының жалпы аумағы Түркиядағы шетелдіктердің жылжымайтын мүлікті сатып алуы шоғырланған ең ірі аймақтардың бірі болып табылады. Чешме қаласы грек аралы Хиостан бірнеше шақырым қашықтықтағы бұғазда орналасқан. Екі елдің арасында тұрақты паром қатынасы бар, сондай-ақ Германияда тұратын түріктер жазғы демалысқа оралатын Италиядан (Анкона, Бари және Бриндизи) үлкен паромдар да жүзеді.

Қала

Қаланың өзінде Чешме қамалы басым. Қамал Осман сұлтаны Баязид II билік құрған кезде едәуір кеңейтіліп, нығайтылған деп жазылған, бірақ бастапқы құрылысшылар туралы деректерде XV ғасырдың басында қамал басып алынғаннан кейін генуэздер немесе түріктер болды деген әртүрлі пікірлер бар. Чешме шайқасының теңіз қолбасшыларының бірі – Чезаирли Гази Хасан Пашаның ескерткіші қамалдың алдында орналасқан. Паша оның әйгілі үй жануары – арыстаны ласкалап тұрған күйде және қалалық алаңға қарап тұрған бейнеленген. Шайқас Османдықтардың жеңілісімен аяқталса да, Хасан Паша Ресейдің "Св. Евстафий" туы бар флагмандық кемесін батырып, өз кемесімен бірге құрбан болды, одан кейін ол жағалаудан негізгі шайқасты бақылап, құрлық жолымен астанаға жетіп, тез арада атақты ұлы визир болды. Қамалдың оңтүстігінен бірнеше қадам жерде 1528 жылы Сүлеймен Шаңқаудың бұйрығымен Османдықтардың жаулауының алғашқы ғасырларында салынған Османдық керуенсарайы бар. Қазір ол қайта жаңартылып, сәндік қонақ үйге айналдырылған. XIX ғасырға жататын әсем, бірақ қазір пайдаланылмаған Айос Хараламбос грек православ шіркеуі уақытша көрмелер өткізу үшін қолданылады. Қаланың кейбір артқы көшелерінде ескі дәстүрлі Османдық үйлермен қатар, ерекше архитектуралық стилі бар Сақыз үйлері де сақталған, бұл серуендеушілерге қызығушылық тудырады.

Ильяка

Ілица – Чешмеден шығысқа қарай 5 км қашықтықта орналасқан үлкен курорттық аймақ. Әкімшілік тұрғыдан Чешмеге қарасты болғанымен, көптеген ерекшеліктерімен бөлек қалашық сипаттарын сақтайды. Бұл аймақ аталу себебі – оның емдік суларымен әйгілі. Ілица 19-шы ғасырдың соңында, бастапқыда Измірден және жазғы демалыс уақытында бай адамдардың демалу орны ретінде жекелеген елді мекен ретінде қалыптасты. Бүгінде ол көптеген адамдар үшін танымал демалыс орны. Паузанияс пен Чарльз Тексье есімдерімен таныс, теңізге қарай созылатын Ілицаның емдік сулары Түркияда түрік тіліндегі емдік судың алғашқы ғылыми талдамасының нысаны болды, бұл талдама 1909 жылы Юсуф Джемал тарапынан жарияланды. Оның заманында бұл емдік сулар халықаралық деңгейде танымал болды, ғылыми және журналистік әдебиеттер француз және грек тілдерінде жарық көрді, сондай-ақ Осман мемлекетінің аймақтарында кеңінен таралды. Себебі, бұл жерде Мысырлық Мұхаммед Әлидің ұлы Тосун Пашаға тиесілі, әлі күнге дейін сақталған ялы салынды, ол Ілицада ем іздеп, ерте қайтыс болды. Ілицада шамамен 1,5 км ұзындықтағы әдемі жағажай бар, сонымен қатар желдің қолайлы жағдайы оны жел серфингі үшін бағалы орынға айналдырады.

Климат

Чешмеде Жерорта теңізі климаты (Köppen: Csa) басым, жазда ыстық әрі ылғалды, бірақ жауын-шашын өте аз; қыста жеңіл және жаңбырлы болады.

Чешмедегі желқойша

Çeşme – әлемдегі үшінші үздік серфинг курорты. Онда орналасқан Алачаты қаласы серфинг жасауға өте қолайлы жағдай ұсынады, және барлық серфинг мектептері осы қалада орналасқан. Әр жыл сайын мұнда серф фестивальдері өткізіледі. Алачатының ерекшелігі – жағалаудан 700 метрден астам қашықтықта су тереңдігі 1 метрден аспайды, сонымен қатар бұл аймаққа күшті желдер жиі соғады.

Танымал тұрғындар

Мехмет Кулум (1948 жылы туған), Түркияның батыс аймақтарының тұрғындарынан естіген әңгімелерге негізделген романдар жазған жазушы.